Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika–
Зарубежная лингвистика и
лингводидактика– Foreign
Linguistics and Linguodidactics
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/foreign-linguistics
The national characteristics of sports terminology in
German and Uzbek languages
Bunyodbek ODILOV
1
Samarkand State Institute of Foreign Languages
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received March 2025
Received in revised form
10
April 2025
Accepted 2 April 2025
Available online
25 May 2025
This article presents a comparative linguistic analysis of
sports terminology in the German and Uzbek languages,
focusing on the influence of linguistic structure, borrowing
mechanisms, cultural identity, and historical development. The
paper examines how German tends to form sport-related terms
through internal compounding, while Uzbek predominantly
incorporates borrowings – especially from Russian and English.
The terminology of national sports is analyzed in terms of
cultural symbolism and linguistic representation. Furthermore,
the study explores current trends in language policy, purist
movements aiming to replace foreign terms with native
alternatives, and the challenges of term standardization. The
findings suggest that utilizing internal linguistic resources and
aligning terminology with cultural context are key to preserving
national identity in sports discourse.
2181-3701/© 2025 in Science LLC.
DOI:
https://doi.org/10.47689/2181-3701-vol3-iss5
This is an open-access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (
https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru
Keywords:
sports terminology,
borrowing,
compounding,
national sports,
German language,
Uzbek language,
term translation,
linguistic features.
Nemis va o‘zbek tillaridagi sport terminlarining milliy
o‘ziga xosligi
ANNOTATSIYA
Kalit so‘zlar:
sport terminologiyasi,
o‘zlashtirish,
kompozitsiya,
milliy sport turlari,
nemis tili,
o‘zbek tili,
terminlar tarjimasi,
lingvistik xususiyatlar.
Mazkur maqolada nemis va o‘zbek tillaridagi sport
terminologiyasining shakllanishi, ularning lingvistik tuzilishi,
o‘zlashtirish mexanizmlari, shuningdek milliy sport turlarining
nomlanishi atamashunoslik nuqtai nazaridan chuqur tahlil
qilinadi. Nemis tilida kompozitsion so‘z yasash asosida yuzaga
kelgan sport atamalari va ularning fonetik-morfologik
xususiyatlari o‘zbek tilidagi rus va ingliz tillari orqali kirib
kelgan o‘zlashma atamalar bilan solishtiriladi. Maqolada har
1
Independent Researcher, Samarkand State Institute of Foreign Languages. E-mail: bunyodkadr@gmail.com
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika – Зарубежная лингвистика
и лингводидактика – Foreign Linguistics and Linguodidactics
Special Issue – 5 (2025) / ISSN 2181-3701
133
ikkala tildagi milliy sport turlariga xos terminlar va ularning
madaniy konnotatsiyalari ko‘rib chiqiladi. Bundan tashqari, til
siyosatidagi puristik harakatlar, terminlarni standartlashtirish
va mahalliylashtirish borasidagi yondashuvlar ham yoritiladi.
Tahlil natijalariga ko‘ra, o‘zbek tilida sport terminologiyasini
rivojlantirishda tilning ichki imkoniyatlarini faol qo‘llash, o‘ziga
xoslikni saqlagan holda zamonaviy terminlarga muqobil topish
dolzarb vazifa sifatida ko‘rsatib o‘tiladi.
Национальная специфика спортивных терминов в
немецком и узбекском языках
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
спортивная терминология,
заимствование,
композиция,
национальные виды
спорта,
немецкий язык,
узбекский язык,
перевод терминов,
лингвистические
особенности.
Статья посвящена сравнительному анализу спортивной
терминологии в немецком и узбекском языках с позиций
лингвистических, культурных и исторических факторов.
Особое внимание уделяется происхождению терминов,
механизмам их заимствования, структуре словообразования,
а также особенностям наименования национальных видов
спорта. Исследование выявляет различия и сходства в
формировании терминологических систем двух языков:
если в немецком языке преобладает композитивный способ
словообразования, то в узбекском – заимствование из
русского и английского языков. Также рассматриваются
вопросы
языковой
политики,
попытки
замены
заимствованных терминов на национальные аналоги, а
также необходимость стандартизации терминов в будущем.
KIRISH
Zamonaviy lingvistik tadqiqotlarda atamashunoslik alohida ahamiyat kasb etib,
turli sohalarga oid terminlarning kelib chiqishi, shakllanishi, o‘zlashtirilish mexanizmlari
va lingvistik tuzilishi har tomonlama o‘rganilmoqda. Xususan, sport terminologiyasi
bugungi global integratsiya sharoitida nafaqat tilshunoslik, balki madaniyatshunoslik va
kommunikatsiya nuqtai nazaridan ham dolzarb mavzulardan biriga aylangan. Sport
sohasi insoniyat hayotining muhim ijtimoiy-madaniy jihati bo‘lib, u o‘ziga xos leksik
qatlamni shakllantiradi. Har bir xalqning tarixiy an’analari, jismoniy tarbiya madaniyati
va sportga bo‘lgan munosabati uning sport atamalari tizimida namoyon bo‘ladi.
Mazkur maqolada nemis va o‘zbek tillaridagi sport terminologiyasining shakllanish
xususiyatlari, terminlar kelib chiqishining lingvistik va madaniy asoslari, ularning
kompozitsion va o‘zlashma xususiyatlari solishtirma tahlil asosida ko‘rib chiqiladi.
Ayniqsa, nemis tilida kompozitsiya asosida hosil bo‘lgan sport terminlarining struktura
va fonetik-morfologik xususiyatlari o‘zbek tiliga rus va ingliz tillari orqali kirib kelgan
terminlar bilan taqqoslanadi. Shu bilan birga, milliy sport turlari va ularning
nomlanishidagi tilga xoslik, madaniy konnotatsiyalar hamda til siyosatidagi puristik
harakatlar tahlil qilinadi.
Maqolaning asosiy maqsadi – ikki til terminologiyasidagi umumiy va farqli
jihatlarni aniqlash, terminlar yaratishda tilning ichki imkoniyatlari va madaniy
omillarning rolini yoritish hamda sportga oid terminlarni standartlashtirishda
yondashuvlarni tahlil qilishdan iboratdir.
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika – Зарубежная лингвистика
и лингводидактика – Foreign Linguistics and Linguodidactics
Special Issue – 5 (2025) / ISSN 2181-3701
134
ADABIYOTLAR TAHLILI VA METODOLOGIYASI
Sport terminologiyasini lingvistik jihatdan o‘rganish masalasi xorijiy va mahalliy
tilshunoslikda bir necha o‘n yilliklar davomida muhim ilmiy yo‘nalish sifatida
shakllangan. Jahon lingvistikasida terminologik tizimlarning shakllanishiga oid nazariy
qarashlar asosan D.S. Lotte, A.A. Reformatskiy, G.O. Vinokur, R.A. Budagov, X. Sonneveld
va boshqa olimlar tomonidan ishlab chiqilgan. Ular terminlarning tizimliligi, muayyan
soha doirasida barqarorlik kasb etishi, ularning fonetik, morfologik va semantik
strukturasi, o‘zlashish darajasi kabi mezonlarga e’tibor qaratganlar.
V.D. Shvayko tomonidan ingliz tilidagi sportga oid frazeologik birliklar chuqur
o‘rganilgan bo‘lsa, R.V. Vaynz tadqiqotlarida sport leksikasining fransuzcha o‘zlashmalar
asosidagi lingvostatistik va semantik xususiyatlari tahlil qilingan. Bu esa sport
terminologiyasida xalqaro leksika o‘ziga xos til qatlamini shakllantirayotganini ko‘rsatadi.
O‘zbek tilshunosligida esa sport terminologiyasi sohasida M.X. Boboyorov sport
terminologik tizimining o‘zbek tilining ichki imkoniyatlari va tashqi omillar asosida
rivojlanishini tahlil qilgan. Z.A. Abdullayeva esa terminlar taraqqiyotiga tarixiy-iqtisodiy
omillarning ta’siri masalasiga alohida e’tibor qaratgan. Shuningdek, Sh. Bekmurodovning
sport terminologiyasi muammolari va ularning yechimlariga oid tadqiqotlari o‘zbek tilida
zamonaviy terminologiyani yaratish va standartlashtirish zaruratini asoslab beradi.
Germaniya tilshunosligida esa Eichler (2018) sport tiliga oid nemischa
mutaxassislar leksikasini tahlil qilib, ayniqsa, inglizcha terminlarning nemis tilida qanday
o‘zlashtirilayotgani, qanday puristik yondashuvlar mavjudligi haqida fikr yuritadi.
R. Baur (2022) esa nemis tilidagi inglizcha o‘zlashmalarning umumiy til tizimiga ta’siri va
ularga qarshi purist harakatlarni yoritgan.
Ushbu nazariy manbalar asosida maqolada nemis va o‘zbek sport terminologiyasi
tizimining kelib chiqishi, rivojlanish bosqichlari, ichki va tashqi omillar ta’siri, milliy sport
turlarining nomlanishi, madaniy konnotatsiyalar va terminlarni mahalliylashtirishga
qaratilgan urinishlar ilmiy jihatdan solishtirma tahlil qilinadi.
Atamashunoslik fanining dastlabki qarashlari ХIХ–ХХ аsr tilshunоsligidа
tеrminоlоgiyаgа оid nаzаriy qаrаshlаr vа qоnuniyаtlаr D.S. Lоttе, G.О. Vinоkur,
А.А. Rеfоrmаtskiy, Е.D. Pоlivаnоv, R.А. Budаgоv, N.N. Аmоsоvа, А.D. Хаyutin, Brаysоn,
Х. Sоnnеvеld, R. Dоniyоrоvlаr tоmоnidаn yаnаdа rivоjlаntirildi. Mаzkur sоhаdа kоʻplаb
tаdqiqоtlаr аmаlgа оshirilgаnigа qаrаmаy, оʻz yеchimini kutаyоtgаn mаsаlаlаr hаm
mаvjud. Bu esа tеrminоlоgiyа muаmmоsini yаngi yоndаshuvlаr аsоsidа tаdqiq etishni
tаqоzо etаdi. V.D. Shvаykоning ilmiy izlаnishlаri ingliz tilidаgi spоrtgа оid frаzеоlоgik
birliklаrning tаdqiqigа bаgʻishlаngаn bоʻlsа, R.V. Vаynzning tаdqiqоtlаridа esа ingliz tili
spоrt lеksikаsi tаrkibidаgi frаnsuzchа оʻzlаshmаlаrning lingvоstаtistikаsi vа sеmаntik
хususiyаtlаri аtrоflichа оʻrgаnilgаn.
Huddi shunday o’zbek tilshunosligida ham atamashunoslik bilan M.Х. Bоbоyоrоv
spоrt tеrminоlоgik tizimining оʻzbеk tilining ichki imkоniyаtlаri hаmdа tаshqi оmillаr
аsоsidа rivоjlаnish jаrаyоnlаrini yоritgаn, Z.А. Аbdullаеvа esа tеrminlаr tаrаqqiyоtigа
tаriхiy-ijtimоiy оmillаrning ta’siri mаsаlаsini tаdqiq etgаn.
MUHOKAMA VA NATIJALAR
Nemis va o‘zbek tillaridagi sport terminlarini solishtirish orqali ushbu sohadagi
terminologik tizimlarning kelib chiqishi, milliy xususiyatlari, o‘zlashtirish mexanizmlari
va so‘z yasalish uslublarini aniqlash mumkin. Shuningdek, ushbu tahlil sportga oid til
siyosati va madaniy o‘zlikni saqlash harakatlarini ham ochib beradi. Nemis va o‘zbek
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika – Зарубежная лингвистика
и лингводидактика – Foreign Linguistics and Linguodidactics
Special Issue – 5 (2025) / ISSN 2181-3701
135
tillarida sport terminologiyasining shakllanishiga ta’sir qiluvchi omillarni aniqlash,
ularning lingvistik va madaniy xususiyatlarini tahlil qilish, umumiy va farqli jihatlarni
yoritishdan iborat. Terminlarning kelib chiqishi va o‘zlashtirilish darajasiga nazar
soladiga bo’lsak, sport terminologiyasi xalqaro leksikaning eng faol qismi hisoblanadi. Bu
soha terminlari ko‘plab tillarga, xususan, ingliz va fransuz tillaridan boshqa tillarga
bevosita o‘zlashtirilgan holatlarni uchratamiz. Nemis tilida ko‘plab sport terminlari ingliz
tilidan kirib kelgan bo‘lsa-da, ular ko‘pincha nemischa fonetik va morfologik shaklga
moslashtiriladi.
Masalan:
Football → Fußball Handball (to‘g‘ridan-to‘g‘ri) – nemischa so‘z yasash
modeli: Hand (qo‘l) + Ball (to‘p)
Athletics → Leichtathletik (leichte = yengil, Athletik = atletika) O‘zbek tilida sport
terminlarining katta qismi rus tilidan bilvosita o‘zlashtirilgan atamalar kiradi (rus tili
orqali esa ko‘plab inglizcha terminlar kirgan).
Masalan:
Футбол→futbol
Баскетбол→basketbol
Теннис→tennis
So‘nggi yillarga kelib o‘zbek tilida ham sport terminlarini ingliz tilidan to‘g‘ridan-
to‘g‘ri o‘zlashtirish tendensiyasini kuzatishimiz mumkin: freestyle, crossfit, trainer.
Shu bilan birga, o‘zbek tilida ayrim milliy sport turlariga xos terminlar mustahkam
o‘rnashgan: kurash, kopkari, qo‘l ko‘tarish, baydarkachilik.
Milliy sport turlari va ularning nomlanishi Milliy sport turlari har bir xalqning
madaniy xotirasi, urf-odatlari va jismoniy tarbiya an’analarining ifodasi bo‘lib, ularning
nomlanishida tilning milliy qirralari yaqqol namoyon bo‘ladi. O‘zbek tilida:
– Kurash – qadimiy o‘zbek xalq kurashi turi.
– Kopkari – ot ustida uloq tortish o‘yini.
– Qo‘l ko‘tarish – kuch sinashish turidagi sport.
Nemis tilida:
– Schwingen – Shveytsariya hududiga xos milliy kurash turi.
– Hornussen – Shveysariya sporti, xokkey va beysbolga o‘xshash elementlarga ega.
– Turnen – gimnastika (o‘z ildizi nemischa turnen – harakatlanmoq, mashq qilmoq).
Barcha tillarda bo‘lgani kabi ushbu ikki tilda ham terminlarning struktura va so‘z
yasalish xususiyatlarini qisman ushbu maqolamizda ko‘rib chiqamiz:
Nemis tilining asosiy leksik xususiyatlaridan biri bu – kompozitsiya, ya’ni so‘zlarni
qo‘shib yangi so‘z yasash:
– Tischtennis = Tisch (stol) + Tennis
– Eiskunstlauf = Eis (muz) + Kunst (san’at) + Lauf (harakat)
– Weitsprung = weit (uzoq) + Sprung (sakrash)
O‘zbek tilida esa asosan o‘zlashma terminlar qo‘llaniladi:
– stol tennisi – tarjima ekvivalenti
– muz ustida raqs – leksik-grammatik moslama
– yengil atletika – ruscha легкая атлетика dan olingan
Tilshunoslikda, jumladan o‘zbek tilida ko‘plab hollarda terminlar tarjimasiz
qo‘llaniladi: triatlon, sambo, dzyudo.
– Puristik (soflik) harakatlar va o‘z terminlarini yaratish urinishlari
– Germaniyada inglizcha sport terminlarining ko‘payishiga qarshi harakatlar bor.
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika – Зарубежная лингвистика
и лингводидактика – Foreign Linguistics and Linguodidactics
Special Issue – 5 (2025) / ISSN 2181-3701
136
Masalan:
– Manager o‘rniga Leiter
– Coach o‘rniga Trainer
– Fitnesscenter o‘rniga Fitnessstudio
O‘zbek tilida ham ruscha terminlardan voz kechish harakatlari mavjud.
Masalan:
– qo‘l jangi – ruscha rukopashniy boy o‘rniga
– tez yugurish musobaqasi – sprint o‘rniga
– velopoyga – велогонка
Ammo hali terminlarni standartlashtirish va xalqaro terminlarga muqobil yaratish
borasida tizimli ishlar yetarli darajada emas.
Xulosa qilib aytadigan bo‘lsak terminаlоgiyа bu mахsus lugʻаtning tipоlоgiyаsi,
kelib chiqishi, shаkli, mаzmun – mоhiyаti vа fаоliyаti, shuningdek, fоydаlаnish, tаrtibgа
sоlish vа yаrаtish nuqtаyi nаzаridаn оʻrgаnаdigаn fаn hisоblаnаdi. Hаr bir sоhаning
аlоhidа terminlаri mаvjudi vа hаr bir sоhаning terminlаr lugʻаtidаn fоydаlаnib biz оʻshа
sоhаni chuqurrоq оʻrgаnishimiz mumkin. Yuqoridagi tahlillar shuni ko‘rsatadiki, nemis
va o‘zbek tillaridagi sport terminologiyasi o‘ziga xos milliy, tarixiy va lingvistik
xususiyatlarga ega. Nemis tilida sport terminlari ko‘proq ichki resurslar orqali, ya’ni
kompozitsion so‘z yasash orqali shakllansa, o‘zbek tilida esa asosan tashqi manbalardan,
ayniqsa rus va ingliz tillaridan o‘zlashtirish asosida rivojlanmoqda.
Milliy sport turlarining terminologiyasida esa har ikki tilda o‘ziga xoslik, madaniy
konnotatsiyalar va tarixiy tafakkur aks etadi. Kelajakda sport terminlarini yaratishda
tilning ichki imkoniyatlarini ko‘proq ishga solish, ularni madaniy kontekstda ishlab
chiqish va standartlashtirish alohida e’tiborni talab etadi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI:
1.
Duden.
Das große Wörterbuch der deutschen Sprache
. Mannheim: Dudenverlag, 2020.
2.
Бекмуродов, Ш.
Sport terminologiyasi: muammo va yechimlar
. Toshkent: TDPU, 2021.
3.
Eichler, B. et al.
Deutsche Fachsprache im Sport
. München: UTB, 2018.
4.
Abdullaeva, M.
O‘zbek tilida terminologiyaning rivojlanish tendensiyalari
.
Samarqand, 2019.
5.
Baur, R.
Sprachwandel und Anglizismen im Deutschen
. Berlin: Springer, 2022.
6.
Жумаев, О. (2022). Сложное синтаксическое целое с присоединительными
связами
(на
материале
современного
немецкого
языка). Современные
лингвистические исследования: зарубежный опыт, перспективные исследования и
инновационные методы преподавания языков, (1), 27-29.
7.
Жумаев, О., & Абдуназаров, Ф. (2022). К изучению категории эмотивности в
языкознании. Современные лингвистические исследования: зарубежный опыт,
перспективные исследования и инновационные методы преподавания языков, (1),
110-112.
8.
Жумаев, О. К. (2016). О Лексической эмотивности. Ученый XXI века, (4-1).
9.
Jumaev, O. K. (2016). ON LEXICAL EMOTIVE. Ученый XXI века, (4-1), 47-52.
10.
O‘zbekiston Milliy ensiklopediyasi
. Toshkent, 2000–2005.
