Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika –
Зарубежная лингвистика и
лингводидактика – Foreign
Linguistics and Linguodidactics
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/foreign-linguistics
Metonymic Expression in Ulugbek Hamdam's Poetry
Laziz BABAKHANOV
1
Angren University
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received March 2025
Received in revised form
10
April 2025
Accepted 2 April 2025
Available online
25 May 2025
This article explores the artistic function of metonymic
expressions in the work of Ulugbek Hamdam, a representative
of modern Uzbek poetry. Metonymy is analyzed as an aesthetic
factor that shapes figurativeness and poetic thinking, in
addition to being a means of language. Through metonymic
images such as "Adam", "country of suffering", "country of
suffering", "father–mother, Homeland", which are found in
poems such as "country of suffering", "song about the
motherland", personal forgiveness, historical memory and
social relations are described. The article bases metonymy in
the poet's language on the deepening of the content layers of
the poetic text in harmony with other artistic means –
metaphor, personification and Synecdoche. Analysis shows that
in Ulughbek Hamdam's poetry, metonymy is actively used not
only as a pictorial tool, but also as a means of implying an
internal state of mind.
2181-3701/© 2025 in Science LLC.
DOI:
https://doi.org/10.47689/2181-3701-vol3-iss5
This is an open-access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (
https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru
Keywords:
poetry,
metonymy,
artistic medium,
poetic image,
aesthetic expression,
metaphor,
synecdoche,
personification,
figurativeness,
modern Uzbek literature,
language medium,
poetic thinking,
inner relaxation,
national memory.
Ulug‘bek Hamdam she’riyatida metonimik ifoda
ANNOTATSIYA
Kalit so‘zlar:
she’riyat,
metonimiya,
badiiy vosita,
poetik tasvir,
estetik ifoda,
metafora,
sinekdoxa,
personifikatsiya,
obrazlilik,
zamonaviy o‘zbek adabiyoti,
til vositasi,
Ushbu maqolada zamonaviy o‘zbek she’riyati vakili Ulug‘bek
Hamdam ijodidagi metonimik ifodalarning badiiy funksiyasi
o‘rganiladi. Metonimiya – bu til vositasi bo‘lishi bilan birga,
obrazlilik va poetik tafakkurni shakllantiruvchi estetik omil
sifatida tahlil etiladi. Shoirning “Iztirob mamlakati”, “Vatan
haqida qo‘shiq” singari she’rlarida uchraydigan “Odam Ato”,
“iztirob mamlakati”, “otam–onamsan, Vatan” kabi metonimik
obrazlar orqali shaxsiy kechinma, tarixiy xotira va ijtimoiy
munosabatlar tasvirlangan. Maqolada shoir tilida metonimiya
boshqa badiiy vositalar – metafora, personifikatsiya va
1
Senior Lecturer, Angren University.
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika – Зарубежная лингвистика
и лингводидактика – Foreign Linguistics and Linguodidactics
Special Issue – 5 (2025) / ISSN 2181-3701
172
poetik tafakkur,
ichki kechinma,
milliy xotira.
sinekdoxa bilan uyg‘unlashib, poetik matnning mazmuniy
qatlamlarini chuqurlashtirishi asoslab beriladi. Tahlillar
Ulug‘bek Hamdam poetikasida metonimiya nafaqat tasviriy
vosita, balki ichki ruhiy holatni anglatish vositasi sifatida faol
ishlatilishini ko‘rsatadi.
Метонимическое выражение в поэзии Улугбека Хамдама
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
поэзия,
метонимия,
художественная среда,
поэтический образ,
эстетическое выражение,
метафора,
Синекдоха,
персонификация,
образность,
современная узбекская
литература,
языковая среда,
поэтическое мышление,
внутреннее переживание,
национальная память.
В данной статье исследуется художественная функция
метонимических выражений в творчестве представителя
современной узбекской поэзии Улугбека Хамдама.
Метонимия анализируется как эстетический фактор,
формирующий образность и поэтическое мышление,
а также как средство языка. Личное переживание,
историческая память и общественные отношения
описываются через метонимические образы, такие как
«Адам», «страна страданий», «ты мои родители, родина»,
которые встречаются в таких стихотворениях поэта, как
«страна страданий», «песня о родине». В статье
обосновывается, что метонимия в языке поэта в сочетании
с другими художественными средствами – метафорой,
олицетворением и синекдохой-углубляет содержательные
слои поэтического текста. Анализы показывают активное
использование метонимии в поэтике Улугбека хамдама не
только как изобразительного средства, но и как средства
выражения внутреннего душевного состояния.
Ulug‘bek Hamdam zamonaviy o‘zbek she’riyati vakili sifatida o‘ziga xos uslubi,
ichki falsafiy-ruhiy izlanishlari ва obrazli ifoda vositalari orqali adabiyotimizda alohida
o‘rin egallaydi. Uning
“Eski dunyo va yangi men”
nomli she’riy to‘plami shoirning chuqur
falsafiy mazmun, ruhiy kechinma va ramziy ifodalarga boy she’rlarini jamlagan. Ushbu
maqola mazkur to‘plamda qo‘llanilgan metonimiyalarning poetik funksiyasi, estetik yuki
ва ularning badiiy tilda egallagan o‘rni haqida so‘z yuritadi. Tadqiqotning dolzarbligi
shundaki, metonimiya vositasida U. Hamdamning poetik dunyoqarashi, hayotga va
jamiyatga bo‘lgan munosabati ochib beriladi. Shuningdek, maqola o‘zbek poeziyasi
doirasida metonimiyaning ijodiy qo‘llanilish imkoniyatlarini ham tahlil qiladi.
Ma’lumki, metonimiya bir tushuncha o‘rnida unga aloqador bo‘lgan boshqa
tushuncha nomining ishlatilishi orqali ma’no hosil qilish uslubidir. Bu hodisa kontekstual
aloqadorlik asosida shakllanadi va badiiy tilning obrazli qatlamini boyitadi. Metonimiya
tushunchasi qator tilshunos olimlar tomonidan atroflicha o‘rganilgan va turlicha ta’riflar
berilgan. Jumlada, qadim yunon mutafakkiri Aristotel metonimiyani kontekstual yaqinlik
asosida amalga oshadigan “so‘z almashish” deb baholaydi va uni troplar turkumiga
kiritadi [1]. R. Yakobson esa uni metafora bilan qarama-qarshi qo‘yib, real hayotdagi
assotsiativ bog‘liqlik orqali hosil bo‘ladigan “semantik o‘zgarish” deb ta’riflaydi [4].
Jean Cohenning fikricha, “metonimiya real hodisalar asosidagi nom o‘zgarishini anglatadi
va badiiy matnda kombinatsion o‘q asosida ishlaydi” [2]. Stephen Ullmann “metonimiya –
odatiy assotsiatsiyalar orqali ifodaning boshqa obyektga o‘tishini ta’minlovchi
mexanizm”- deb ataydi [14].
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika – Зарубежная лингвистика
и лингводидактика – Foreign Linguistics and Linguodidactics
Special Issue – 5 (2025) / ISSN 2181-3701
173
Shuningdek, rus tilshunosi N.M. Shanskiy metonimiyani “predmetlar yoki hodisalar
o‘rtasidagi obyektiv aloqadorlik asosida yuzaga keluvchi nom ko‘chishi” sifatida
tasvirlaydi [12]. Kognitiv tilshunoslar Lakoff va Johnson esa metonimiyani bir soha orqali
boshqa sohani anglash imkonini beruvchi “aqliy model” deb hisoblashadi. Ularning
fikricha, metonimiya inson tafakkurining asosiy tushunish mexanizmlaridan biridir va
kundalik til ishlatishda ҳам кенг қўлланилади [6].
Metonimiya hodisasi o‘zbek tilshunosligida ham ko‘plab olimlar tomonidan turlicha
jihatlari bilan tadqiq qilingan. Jumladan, N. Mahmudov ham metonimiyani predmetlar
o‘rtasidagi bevosita aloqa asosida yuzaga keladigan ma’no ko‘chishi deb hisoblaydi [7].
Uning “Hozirgi o‘zbek adabiy tili” asarida qayd etilishicha, bu hodisada o‘xshatishdan ko‘ra
bog‘liqlik, aloqadorlik muhim ahamiyat kasb etadi. Shuningdek, Sh. Rahmatullayev “O‘zbek
tilining stilistikasi” asarida metonimiyani obrazlilik vositasi sifatida ta’riflaydi. Uning
fikricha, biror so‘z o‘rniga unga yaqin va bog‘liq bo‘lgan boshqa so‘zning ishlatilishi
metonimiyaning asosiy belgisi hisoblanadi [11]. Bu holat adabiy tilning ifodaviy
imkoniyatlarini kengaytiradi va poetik obrazlar yaratishda muhim rol o‘ynaydi.
S. Shermamatova, N. Sobirova, Z. Nazirovalar metonimiyani “bir predmet, narsa
yoki hodisaning nomini unga yaqin bo‘lgan boshqa predmet yoki hodisa nomiga o‘tkazish
tufayli yuzaga keladigan ma’no ko‘chishi” sifatida talqin qiladilar. Ularning fikricha,
metonimiya orqali hosil bo‘ladigan ma’no kontekst asosida shakllanadi va badiiy tilda
muhim semantik quvvatga ega bo‘ladi [13].
M. Masharipov esa metonimiyani figurativ ma’no hosil qilishda metaforadan
keyingi faol bosqich sifatida baholaydi [8]. Unga ko‘ra, metonimiya so‘zlarning real
aloqadorligi asosida ma’no almashinuvini yuzaga keltiradi. M. Jo‘rayev esa metonimiyani
joy–voqea, muallif–asar, buyum–egasi kabi real bog‘liqlik asosida yuzaga keladigan nom
almashtirish hodisasi deb izohlaydi [5]. Bu yondashuvda metonimiya tildagi ijtimoiy-
madaniy kontekst bilan bevosita bog‘lanadi.
Ko‘rinadiki,
metonimiya mazmunni kontekstual asosda ifodalashga imkon
beradigan, mantiqiy va semantik yaqinlik asosida qurilgan ijodiy ma’no ko‘chish
vositasidir.
U nafaqat til estetikasi, balki tafakkur va madaniy ongda ham chuqur ildiz otgan.
Metonimiya adabiy asarlarda, xususan, she’riyatda – shoirning ichki
kechinmalarini, ruhiy iztiroblarini, ramziy obrazlar orqali ifodalashga xizmat qiladi.
Ulug‘bek Hamdam she’riyatida esa metonimiya nafaqat tasviriy vosita, balki chuqur
falsafiy va hissiy qatlamlarni ochib beruvchi badiiy kalit sifatida xizmat qiladi. Shoir o‘z
ijodida insoniyat tarixi, Vatan, iztirob, tabiat va jamiyat kabi tushunchalarni metonimik
yondashuvlar orqali teran tasvirlaydi.
Ulug‘bek Hamdam she’rlarida metonimik uslub turli jihatlarda namoyon bo‘lgan.
Masalan:
“Odam Atodan qolgan
Bu ko‘hna olamga men bir keldim, axir!..
Bisotimdagi bor boyligim
Yurak–tanamni Uning pixlari qayrilib ketgan
Burishiq oyoqlari ostiga Bir marta tingillatim tashlagancha,
Qarorgohiga suqilib kirganman…
Endi…
Endi mening o‘zim eskirmaguncha –
Kim nima desa deyaversin, –
Dunyo ham eskirmaydi!..”
[3.329].
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika – Зарубежная лингвистика
и лингводидактика – Foreign Linguistics and Linguodidactics
Special Issue – 5 (2025) / ISSN 2181-3701
174
Ushbu she’riy parchaning boshlanishida uchraydigan
“Odam Atodan qolgan bu
ko‘hna olam”
ifodasi kuchli
metonimik obraz
dir. Bu yerda “Odam Ato” iborasi diniy va
tarixiy konnotatsiyalar orqali butun insoniyat ajdodi, tarixining boshlanishini anglatuvchi
timsolga aylantiriladi. “Olam” esa bu kontekstdagi mavjud borliq, tarixiy dunyo, jamiyat
va ijtimoiy merosni ifodalovchi obrazdir. “Odam Ato” orqali barcha avlodlar, insoniyat
tajribasi va o‘tmish hayoti ramziy tarzda eslatiladi. Bu klassik metonimik uslubga xos –
ajdod orqali butunni ifodalash
tamoyiliga asoslanadi.
She’r davomida “yurak–tanamni... oyoqlari ostiga... qarorgohiga suqilib kirganman”
kabi satrlar orqali shoir o‘zini bu tarixiy dunyoning bir bo‘lagi sifatida ko‘rsatadi. Yurak
va tana – bu yerda
insonning butun borlig‘i, ichki va tashqi mohiyati
ni bildiruvchi
metonimik timsollar sifatida ishlatiladi. Shoir “tanam” orqali jismoniy mavjudlikni,
“yurak” orqali esa ruhiy holat, sezgi, tuyg‘uni ramziy ifodalaydi. Bu ham metonimik
tasvirning individual ko‘rinishidir.
“Uning pixlari qayrilib ketgan burishiq oyoqlari ostiga Bir marta tingillatim
tashlagancha...”
Bu misralarda “ko‘hna olam” personifikatsiya qilinadi – ya’ni inson
obrazida gavdalanadi. U
burishgan, oyoqlari og‘ir va tajriba orttirgan dunyo
sifatida
tasvirlanadi. Bu obraz dunyoga nisbatan
insoniy xususiyatlar yuklash
orqali yaratilgan
metonimik-personifikatsion yondashuvdir.
“Endi mening o‘zim eskirmaguncha –
Kim nima desa deyaversin,
– Dunyo ham eskirmaydi!..”
[3.329].
Bu qismda shoir o‘zligini dunyo bilan baravar qo‘yadi. Ya’ni, inson eskirmasa,
dunyo ham eskirmaydi. Bu yerda “dunyo”
– metonimik tarzda zamon, atrof-muhit,
ijtimoiy muhit, tajriba,
hattoki, shoirning o‘z shaxsiy qabul qilgan haqiqatlarining
ramzidir. Bu holatda dunyoning “eskirishi” va “eskirmasligi” shoir shaxsiy yangilanish
holatiga bog‘langan. Bu esa
inson va olam o‘rtasidagi metonimik munosabatning
nozik falsafiy ifodasidir.
Ko‘rinadiki, mazkur she’riy satrlarda shoir metonimiyani metafora,
personifikatsiya, sinekdoxa bilan uyg‘unlashtirib go’zal tasviriy vosita yaratadi. Aynan
mana shunday yondashuv Ulug‘bek Hamdam she’riyatiga falsafiy chuqurlik, hissiy boylik
va badiiy yangilik baxsh etadi.
Yana bir she’rida shoir quyidagicha bildiradi:
“Endi men shohdirmen – Shoh!
Iztirob mamlakatining
Zavolli shohi!..”
Ushbu qisqa she’riy parcha soddaligi bilan birga teran poetik mazmunga ega bo‘lib,
unda shoirning ruhiy holati kuchli obraz vositasida ifoda etilgan. Ayniqsa, “iztirob
mamlakati” birikmasi metonimik obraz sifatida muhim semantik yuklamaga ega. Bu
iborada “iztirob” so‘zi aslida hissiy holat – azob, ruhiy og‘riqni bildirsa-da, u “mamlakat”
kabi konkret makon, siyosiy birlik timsoli bilan bog‘lanadi. Shu tarzda shoir iztirobni
shaxsiy kechinma emas, balki butun bir olam, ichki hudud, boshqaruvga muhtoj tizim
sifatida talqin etadi.
Metonimiya bu yerda “tushuncha – unga aloqador boshqa tushuncha”
munosabatiga asoslanadi. Shoirning “iztirob mamlakati” degan iborasi, mohiyatan,
iztirobni mustaqil makon deb tasavvur qilishiga asoslangan bo‘lib, bu orqali u o‘z
kechinmalarini real fazoda mujassamlashtiradi. U o‘zini ushbu mamlakatning “zavolli
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika – Зарубежная лингвистика
и лингводидактика – Foreign Linguistics and Linguodidactics
Special Issue – 5 (2025) / ISSN 2181-3701
175
shohi” deb atashi orqali, o‘z iztiroblari ustidan mutlaq hokim emasligini, balki ularning
qurboni, ularni boshqarishga ojiz bo‘lgan shaxs sifatida ko‘rsatadi. Bu yondashuv
obrazning dramatik kuchini oshiribgina qolmay, metonimik shakl bilan chuqur falsafiy
mazmun hosil qiladi.
She’rning ichki tuzilmasiga e’tibor qilinsa, undagi sintaktik qismlarning qisqa,
ammo kuchli urg‘uga ega bo‘lishi – “Shoh!” so‘zining alohida turishi – ruhiy holatni
ta’kidlash bilan birga, dramatik ifodaning kuchayishini ta’minlaydi. “Shoh” so‘zi, odatda,
kuch, hokimiyat, nazorat timsoli bo‘lsa-da, bu kontekstdagi “zavolli shoh” – shoirning
ichki iztiroblariga taslim bo‘lganligini, ya’ni nazorat imitatsiyasini ifodalaydi. Bu esa
metonimik obrazni paradoksal holatda ochib beradi:
hokim, ammo ojiz, boshqaruvchi,
ammo mag‘lub shaxs
.
Ulug‘bek Hamdam ushbu satrlari orqali ruhiy iztirobni ramziy makon –
“mamlakat” bilan almashtirish orqali metonimik ifoda yaratadi. Bu ifoda nafaqat poetik
obraz sifatida, balki inson ruhiyatining murakkab tabiatini ochuvchi semantik vosita
sifatida ham o‘quvchini o‘yga chorlaydi. Shoir o‘zini bu mamlakatning “zavolli shohi” deb
atab, og‘riqni boshqarishga ojiz ruhiy holatni poetik ifodaning markaziga olib chiqadi.
Natijada metonimiya bu yerda nafaqat badiiy bezak, balki poetik falsafa, shaxsiyat
metaforasiga aylangan semantik mexanizm sifatida xizmat qiladi.
Zamonaviy o‘zbek adabiyotida Vatan timsoli turli poetik ko’chimlar bilan
tasvirlanib keladi. Ayniqsa, Ulug‘bek Hamdam ijodida “Vatan” tushunchasi tor hududiy
yoki siyosiy tushuncha emas, balki chuqur ruhiy-ijtimoiy qadriyat sifatida talqin qilinadi.
Shoir bu timsolni ko‘p hollarda metonimiya vositasida ifoda etadi.
Uning
“Vatan haqida qo‘shiq”
she’rida bu yondashuv yaqqol ko‘zga tashlanadi:
“Avval otam, onamsan, Vatan,
Akam, ukam, olamsan, Vatan.
Do‘st-u yor-u begona ham sen,
Yonimdagi odamsan, Vatan!
[3.30].
Ushbu satrlarda shoir Vatanni turli yaqinlik darajasiga ega bo‘lgan qarindoshlar va
ijtimoiy munosabatlar doirasidagi shaxslar orqali ifodalagan. Bu poetik usul mohiyatan
metonimik yondashuv
bo‘lib, shoir Vatanni
ona, ota, aka, uka, do‘st, begona
obrazlarida ko‘rsatadi. Bularning har biri Vatanga nisbatan chuqur shaxsiy, hissiy, ruhiy
munosabatni bildiruvchi belgilar asosida tanlangan.
“Otam, onamsan, Vatan” iborasida “ota” va “ona” – insonning eng yaqin, tayanchi,
mehr manbai bo‘lgan shaxslardir. Shoir ularni Vatanga qiyoslab, Vatanning insonga
bo‘lgan hissiy ta’sirini chuqurlashtiradi. Bu metonimik usul orqali “Vatan” – mehr,
muhabbat, o‘zlik, ildiz timsoli sifatida namoyon bo‘ladi. “Akam, ukam, olamsan, Vatan”
satrida esa “olam” tushunchasi ham kiritilgan bo‘lib, u Vatanning kengligini, umumiy
insoniy makon sifatidagi fazilatini ifodalaydi.
Yana bir e’tiborli jihati shundaki, shoir faqat ijobiy obrazlar bilan kifoyalanmay,
“begona” so‘zini ham metonimik zanjirga qo‘shadi: “Do‘st-u yor-u begona ham sen”
satrida bu kontrast orqali shoir Vatanning ham har xil insoniy holatlar bilan bog‘liqligini,
yaqinlik va begonalik, mehr va masofa, muhabbat va og‘riq kabi murakkab hislar
majmuasi ekanini ko‘rsatadi. Shu tariqa “Vatan” tushunchasi inson hayotidagi barcha
ijtimoiy va hissiy aloqalarning ramziy yig‘indisiga aylantiriladi. Shu tarzda, she’rda
“Vatan” bevosita tasvirlanmaydi, balki unga oid aloqador shaxsiy figuralar orqali
tushuntiriladi. Bu – metonimiyaning badiiy matndagi klassik ishlanish ko‘rinishidir. Bu
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika – Зарубежная лингвистика
и лингводидактика – Foreign Linguistics and Linguodidactics
Special Issue – 5 (2025) / ISSN 2181-3701
176
bilan shoir Vatanni oddiy hudud yoki siyosiy tushuncha emas, balki shaxsiy kechinmalar,
munosabatlar, mehr-muhabbat manbai sifatida tasvirlaydi. Shoir “Vatan” tushunchasini
metonimiya vositasida yaqin insonlar nomi bilan almashtirib, u orqali Vatanning
shaxsiylashtirilgan obrazini yaratadi. Bu poetik yondashuv Vatanni faqat tashqi makon
sifatida emas, balki o‘zlik, xotira, tuyg‘ular markazi sifatida ko‘rsatishga xizmat qiladi.
Metonimik ifodalar esa she’rga chuqur estetik hamda falsafiy mazmun bag‘ishlaydi.
Shuningdek, Ulug‘bek Hamdam she’riyatida oddiy tasviriy frazeologik ifodalar ham
metonimiya rolini o‘taydi. Masalan, “Vatan haqida qo‘shiq” ning boshqa satrlarida:
“Tilimdagi eng shirin so‘zim,
Ona Vatan, ey kular ko‘zim.
”
Ushbu misralarda shoir “Ona Vatan” obrazini til va ko‘z bilan bog‘lab, uni insoniy
idrok, til va tuyg‘u bilan mushtarak bir timsolga aylantiradi. “Tilimdagi eng shirin so‘z” –
bu yerda Vatan nafaqat joy yoki makon, balki
til orqali anglanadigan eng qadrli, eng
aziz tushuncha
sifatida ifodalanadi. “Kular ko‘zim” esa ruhiy holat, mehr va quvonch
manbaini bildiradi. Ushbu ikki satrda “Ona Vatan” obrazining metonimik xususiyatlari
ochiladi. Demak, bu satrlarda
so‘z
,
til
,
ko‘z
kabi jismoniy elementlar orqali shoir Vatanni
anglaydi, his qiladi va u bilan ruhiy aloqa o‘rnatadi. Bu yondashuv metonimiyaning
shaxsiy hissiyotlar orqali obraz yaratish xususiyatiga to‘liq mos keladi.
Shoir she’riyatida tog‘lar ham ramz vazifasini bajaradi. Masalan,
“Tog‘lar”
she’ridagi:
“Dardlarimdan
tog‘lar
ko‘tardim…
Qay bir yerda o‘qib qoldim men:
Xazina bo‘larkan tog‘larda.
”
Ushbu uch misrada shoir o‘z kechinmalarini tabiat obrazlari – tog‘lar orqali
tasvirlaydi.
Tog‘
bu yerda oddiy geografik obyekt emas, balki inson dardi, ichki og‘irligi,
sabr va chidam ramzi sifatida aks etadi. “Dardlarimdan tog‘lar ko‘tardim” degan jumlada
dard – og‘irlik, ko‘tarish – ruhiy yuk, tog‘ – sabr va chidam bilan bog‘liq obrazli vosita
sifatida qo‘llangan. Shoir bu yerda dard (abstrakt hissiyot) → tog‘ (konkret shakl)
shaklidagi metonimik almashinuvdan foydalanadi. Bu orqali dardning og‘irligi real jism
sifatida tasvirlanib, tog‘lar – og‘ir kechinmalar natijasida ichda paydo bo‘lgan ruhiy
balandlik, sabr-u matonat ramziga aylanadi.
“Xazina bo‘larkan tog‘larda”-
satrida esa
tog‘lar – yashirin qadriyatlar, ichki boyliklar, tajriba xazinalari manbai sifatida talqin
qilinadi. Bu yerda ham metonimiya ishlaydi: tog‘ → ichki boylik → insoniy sabr, tajriba.
Demak, tog‘lar inson hayotidagi sinovlar, sabr va chidam orqali erishilgan qadriyatlar
majmuasi sifatida tasvirlanmoqda. Misralardagi “tog‘” obrazi metonimik almashuv
asosida paydo bo‘lsa-da, uning metaforik xususiyati ham yo‘q emas. Ya’ni, tog‘ bu yerda
dardning shakllangan manzarasi ham, undan topilgan ma’no va xazina hamdir. Bu poetik
uslubda metonimiya va metafora uyg‘unlashuvi kuzatiladi.
Xullas, Ulug‘bek Hamdam she’riyatida metonimiya badiiy tilning oddiy bezagi
emas, balki chuqur semantik yuklamaga ega poetik vosita sifatida xizmat qiladi. Shoir
metonimik ifodalardan nafaqat tasviriylik, balki hissiy, falsafiy va ma’naviy mazmunni
qatlamlashtirish uchun foydalanadi. Shoirning metonimik obrazlar yaratishdagi mahorati
shundaki, u metonimiyani faqat nominativ (nom beruvchi) almashinuv sifatida emas,
balki ichki ma’no va hissiy holatlarni tasvirlashda, shaxsiylikni universallikka
aylantirishda samarali qo‘llaydi. U metonimiyani metafora, personifikatsiya, allegoriya,
sinegdoxa kabi boshqa poetik vositalar bilan uyg‘unlashtirib, o‘ziga xos estetik uslub
yaratadi.
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika – Зарубежная лингвистика
и лингводидактика – Foreign Linguistics and Linguodidactics
Special Issue – 5 (2025) / ISSN 2181-3701
177
Demak, Ulug‘bek Hamdam o‘z she’riyatida metonimiyadan chuqur falsafiy va
estetik ong asosida foydalanadi. U har bir tushunchani uni ifodalovchi yoki unga aloqador
boshqa obrazlar orqali gavdalantirib, o‘quvchini o‘z ichki olami, ruhiy holati va poetik
haqiqatlari bilan yuzlashtiradi. Shoirning bu uslubiy yondashuvi uning poetik fikrlash
doirasi kengligi va badiiy mahoratini yaqqol namoyon etadi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI:
1.
Aristotle. Rhetoric. (Trans. George A. Kennedy). Oxford University Press.
2.
Cohen, J. (1966). Structure du langage poétique. Flammarion.
3.
Hamdamov, U. (2018). Eski dunyo va yangi men: She’rlar to‘plami. Toshkent:
Yangi asr avlodi.
4.
Jakobson, R. (1956). Two Aspects of Language and Two Types of Aphasic
Disturbances.
5.
Jo‘rayev M. Til va uslub masalalari. – Toshkent: Fan, 2011.
6.
Lakoff, G., & Johnson, M. (1980). Metaphors We Live By. Chicago: University of
Chicago Press.
7.
Mahmudov N. Hozirgi o‘zbek adabiy tili. – Toshkent: O‘zbekiston Milliy
ensiklopediyasi, 2005.
8.
Masharipov M.M. The peculiarities of the use of metonymic and synecdochic
transferences in the publicism of Mahmudkhoja Behbudi. // International Journal of
Social Science Research and Review, 2023, Vol. 6, № 6, P. 583–588.
9.
O‘zbek tilining izohli lug‘ati. (2000). 1-jild. Toshkent: O‘zbekiston Milliy
Ensiklopediyasi.
10.
Rahimjonov, N. (2007). Mustaqillik davri o‘zbek she’riyati. Toshkent: Fan.
11.
Rahmatullayev Sh. O‘zbek tilining stilistikasi. – Toshkent: O‘qituvchi, 1982.
12.
Shanskiy, N.M. (1983). Лингвистический анализ стихотворного текста. М.:
Просвещение.
13.
Shermamatova S., Sobirova N., Nazirova Z. O‘zbek tilida ma’no ko‘chish usullari:
metafora, metonimiya, sinekdoxa, vazifadoshlik. Oriental Renaissance: ta’lim, tabiiy va
ijtimoiy fanlar журнали, 2023, Vol.3, №4, B.960–964.
14.
Ullmann, S. (1962). Semantics: An Introduction to the Science of Meaning. Basil
Blackwell.
