Радиодискурс в качестве объекта медиалингвистики: генезис и методология

Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika

–

Зарубежная

лингвистика

и

лингводидактика

–

Foreign

Linguistics and Linguodidactics

Journal home page:

https://inscience.uz/index.php/foreign-linguistics

Radio Discourse as an Object of Media Linguistics: Genesis
and Methodology

Bekhzod YUNUSOV

1

Andijan State Institute of Foreign Languages

ARTICLE INFO

ABSTRACT

Article history:

Received April 2025
Received in revised form

10 April 2025
Accepted 2 May 2025
Available online

25 June 2025

This research focuses on a comparative study of the

structural-semantic features of radio broadcasting discourse in

English, Russian, and Uzbek. Its aim is to identify the distinct

characteristics of the lexicon and terminology of radio
broadcast texts in these languages. In the study, radio broadcast

texts in these languages were selected as the primary material,

and phonetic, descriptive, comparative, contextual, and

statistical methods of analysis were applied. The scientific
novelty lies in the fact that, for the first time, based on radio

broadcast texts in English, Russian, and Uzbek, the phonetic,

morphological, syntactic, and semantic features of the

formation

of

radio

broadcasting

terminology

were

comprehensively studied, and their linguocultural specificity
was identified. The results obtained can be applied in fields

such as cognitive linguistics, linguocultural studies, text

linguistics, and translation studies, as well as in scientific

research and educational processes.

2181-3701

/©

2025 in Science LLC.

DOI:

https://doi.org/10.47689/2181-3701-vol3-iss6

/S

-pp63-72

This is an open-access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (

https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru

)

Keywords:

radio broadcasting

discourse,

comparative linguistics,
structural-semantic analysis,
radio broadcasting

terminology,

linguocultural features,
phonetic analysis,

lexical-semantic features,
English language,

Russian language,

Uzbek language.

Radiodiskurs medialingvistikaning obyekti sifatida:

genezis va metodologiya

ANNOTATSIYA

Kalit so

‘

zlar:

radiomuloqot diskursi,
qiyosiy tilshunoslik,
struktur-semantik tahlil,

radiomuloqot
terminologiyasi,
lingvomadaniy xususiyatlar,

fonetik tahlil,

Mazkur tadqiqot ingliz, rus va o‘zbek tillarida radiomuloqot

diskursining

struktur-semantik

xususiyatlarini

qiyosiy

o‘rganishga qaratilgan bo‘lib, uning maqsadi ushbu tillardagi
radioeshittirish matnlari leksikasi va terminologiyasining o‘ziga

xos jihatlarini aniqlashdan iborat. Tadqiqotda ushbu tillardagi

radioeshittirish matnlari asosiy material sifatida tanlanib,

1

PhD student, Andijan State Institute of Foreign Languages.

Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika

–

Зарубежная лингвистика

и лингводидактика

–

Foreign Linguistics and Linguodidactics

Special Issue

–

6 (2025) / ISSN 2181-3701

64

leksik-semantik

xususiyatlar,

ingliz tili,

rus tili,

o‘zbek tili.

fonetik, tavsifiy, qiyosiy, kontekstual va statistik tahlil metodlari

qo‘llanildi. Tadqiqotning ilmiy yangiligi shundan iboratki,

ilk bor ingl

iz, rus va o‘zbek tillaridagi radioeshittirish

matnlariga asoslanib, radiomuloqot terminologiyasining

fonetik, morfologik, sintaktik va semantik yasalish xususiyatlari

har tomonlama o‘rganildi hamda ularning lingvomadaniy

o‘ziga xosliklari aniqlandi. Olin

gan natijalar kognitiv

tilshunoslik, lingvomadaniyatshunoslik, matn lingvistikasi va

tarjimashunoslik kabi sohalarda hamda ilmiy-tadqiqot va

pedagogik jarayonlarda qo‘llanilishi mumkin.

Радиодискурс в качестве объекта медиалингвистики:
генезис и методология

АННОТАЦИЯ

Ключевые слова:

дискурс радиовещания,

сравнительное
языкознание,

структурно

-

семантический анализ,

терминология
радиовещания,
лингвокультурные

особенности,
фонетический анализ,
лексико

-

семантические

особенности,

английский язык,

русский язык,

узбекский язык.

Данное исследование направлено на сравнительное

изучение структурно

-

семантических особенностей дискурса

радиовещания на английском, русском и узбекском языках.

Его цель заключается в выявлении специфических аспектов

лексики и терминологии текстов радиовещания на этих
языках. В качестве основного материала исследования были

выбраны тексты радиовещания на указанных языках.

Применены фонетический, описательный, сравнительный,

контекстуальный и статистический методы анализа. Научная

новизна исследования заключается в том, что впервые на
основе текстов радиовещания на английском, русском и

узбекском

языках

фонетические,

морфологические,

синтаксические и семантические особенности формирования

терминологии радиовещания были всесторонне изучены, а
их лингвокультурная специфика определена. Полученные

результаты могут быть применены в когнитивной

лингвистике, лингвокультурологии, лингвистике текста и

переводоведении, а также в научно

-

исследовательском и

педагогическом процессах.

KIRISH

Zamonaviy ommaviy axborot kommunikatsiyalari ichida radio

alohida o‘

rin tutadi.

Radioeshittirish paydo bo‘lgan XX asr boshlaridan buyon efir orqali tarqatiladigan

nutqiy

muloqot

–

radiodiskurs

–

keng ommaga ta’sir o‘tkazuvchi muhim til hodisasi sifatida

e’tirof etib kelinadi.

Radiodiskurs deganda radio orqali uzatiladigan barcha

og‘zaki nutq jarayoni

va

uning kontekstual, pragmatik jihatlari tushuniladi. Tadqiqotchilar fikricha, radiodiskurs

institutsional diskurs

ning bir ko‘rinishi, aniqrog‘i, ommaviy axborot vositalari diskur

si

–

mediadiskurs

ning alohida turi hisoblanadi [9,60]. Radio muloqoti masofaviy va

vositali xususiyatlarga ega, bunda eshituvchi va diktor bir joyda bo‘lmaydi,

vizual

ko‘mak

(ko‘rish) imkoniyati yo‘q, auditoriya ommaviy hamda tarqoq, efir esa vaqt

bo‘yicha

chiziqli va uzluksiz

tarzda kechadi. Shu kabi o‘ziga xos sharoitlar

radiodiskursning noyob lingvistik vosita sifatida shakllantiradi.

Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika

–

Зарубежная лингвистика

и лингводидактика

–

Foreign Linguistics and Linguodidactics

Special Issue

–

6 (2025) / ISSN 2181-3701

65

Radiodiskurs genezisi

ni o‘

rganish

–

uning nazariy asoslari va tarixiy rivojlanish

bosqichlarini anglash deganidir. Ilk radioeshittirishlar XX asr avvalida paydo bo‘lishi

bilan tilshunoslar va kommunikatsiya tadqiqotchilari diqqatini torta boshladi. Dastlab,
radio nutqiga alohida ta

dqiqot obyekti sifatida uncha e’tibor berilmagan; ko‘proq

matbuot tili va yozma uslub o‘rganilgan. Masalan, tahlillar shuni ko‘rsatadiki,

ommaviy

axborot vositalari tili

bo‘yicha dastlabki izlanishlar asosan gazeta va jurnallar nutqiga

qaratilgan, keyincha

lik televideniye nutqini o‘rganish kuchaygan, radio nutqiga

bag‘ishlangan ilmiy ishlar esa nisbatan kam bo‘lgan.

[10,40]

o‘z tadqiqotida qayd

etishicha, ayniqsa radiodiskursning

kommunikativ-pragmatik

jihatdan kompleks tahlili

hali yetarlicha rivojlanmagan edi [10,42]. Shu sababli radiodiskurs tushunchasini keng

ilmiy asosda ishlab chiqish va uni alohida obyekt sifatida o‘rganish ehtiyoji so‘nggi o‘n

yilliklarda keskin ortdi.

Radio nutqining tabiati va undagi diskursiv xususiyatlarni ilk bor chuqur tahlil

qilgan olimlardan biri

–

amerikalik sotsiolog

Erving Goffman

bo‘lgan. Uning “Radio Talk”

nomli mashhur essesi (1981) radio boshlovchisi va tinglovchi o‘rtasidagi munosabatni
tahlil qilgan. Goffmanning ta’kidlashicha, radio boshlovchilari radiosuhbat davomid

a

go‘yoki jonli auditoriya bilan yuzma

-yuz muloqotdagidek

samimiy ohang

hosil qiladi, bu

esa aslida

parasotsial interaksiya

–

biryoqlama muloqot

ning bir ko‘rinishidir

[9,241

–

242]. Boshqacha aytganda, radio tinglovchisi boshlovchini yaqindan

“tanigandek”

his etsa-da, bu yaqinlik bir tomonlama va ommaviy xarakterga ega. Psixologlar D. Xorton
va R.Uol (1956) bunday holatni

“parasotsial interaksiya”

deb atab, ommaviy axborot

vositalari auditoriyasida yuzaga keladigan hissiy bog‘liqlikni tasvirlab

berganlar.

Radiodasturlardagi xuddi shaxsiy suhbatdagidek ohang va uslub ana shunday

psevdointim

(soxta yaqinlik) aloqa tuyg‘usini shakllantiradi

[10,215-229].

Radiodiskurs tarixiy rivojlanishi davomida asta-

sekin o‘ziga xos janr va

ko‘rinishlar tizimini

shakllantirdi. Radio dasturlari yangiliklar, musiqiy eshittirishlar,

intervyular, tok-shoular, muhokamalar, reklamalar kabi janrlarga ajraldi. Har bir subjanr

o‘ziga xos diskursiv xususiyatlarga ega: masalan, yangiliklar diskursi odatda xolis va

rasmiy ohangda olib boriladi;

ko‘ngilochar tok

-shoular norasmiy, dialogik va auditoriya

bilan bevosita muloqotga yo‘naltirilgan bo‘ladi

[

16,382]. Tadqiqot bo‘yicha radiodiskursi

shartli ravishda axborot-

analitik (xabar va tahlilga yo‘naltirilgan) hamda axborot

-

ko‘ngilochar turlarga ajratiladi. Bugungi kunda ko‘plab radioformatchilar ikkala

unsurdan foydalanib, yangilik va tahliliy eshittirishlar bilan birga tinglovchilarni jalb

etuvchi interfaol ko‘ngilochar dasturlarni uyg‘unlashtirmoqdalar.

Yuqoridagilar radiodiskursning nazariy asoslari va genezisiga oid muhim

tushunchalarni beradi. Endi esa radiodiskursni ilmiy tadqiq etishda muhim ahamiyat
kasb etgan medialingvistika fani va uning shakllanishi hamda ushbu sohadagi zamonaviy

metodologiyaga to‘xtalamiz.

Radiodiskurs va medialingvistika: fan shakllanishi va tadqiqotlar

Medialingvistika

–

media lingvistikasi

(ommaviy axborot vositalari

tilshunosligi) zamonaviy tilshunoslikning tez rivojlanayotgan tarmoqlaridan biridir.

U ommaviy kommunikatsiya vositalarida qo‘llaniladigan til va nutqiy jarayonlarni har
tomonlama o‘rganishga qaratilgan yangi

interdisiplinar y

o‘nalish

dir. Medialingvistika

atamasi ilk bor rus olimasi

T.G. Dobrosklonskaya

tomonidan 2000-yilda nomzodlik

dissertatsiyasida ilmiy muomalaga kiritilgan bo‘lib, oradan ko‘p o‘tmay ushbu

yangi yo‘nalish mustaqil fan sifatida shakllanadi

[2,38]. Dobrosklo

nskayaga ko‘ra,

Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika

–

Зарубежная лингвистика

и лингводидактика

–

Foreign Linguistics and Linguodidactics

Special Issue

–

6 (2025) / ISSN 2181-3701

66

medialingvistika

–

ommaviy axborot vositalari tilini tizimli, kompleks ravishda o‘rganish

metodologiyasidir. Uning «Медиалингвистика

:

системный

подход

к

изучению

языка

СМИ» (2008) monografiyasida medialingvistikaning nazariy asoslari va met

odlari

yoritilgan bo‘lib, unda radio nutqi, televideniye va matbuot tili birgalikda tahlil qilinadi.

Bugungi kunda medialingvistika fanining rivojlanishi nafaqat Rossiya, balki

Yevropa va AQSh tadqiqotlarida ham kuzatilmoqda. Ingliz tilida so‘

zlashuvchi

mamlakatlarda, odatda,

“media discourse analysis”

(media diskurs tahlili) yoki

“media

studies”

atamalari ko‘proq ishlatiladi, shuningdek ommaviy axborot vositalarini

tanqidiy diskurs tahlili

usullarida o‘rganish yo‘lga qo‘yilgan

[15,445]. Ayrim

G‘arb

olimlari so‘nggi yillarda medialingvistika terminini ham qo‘llay boshlagan bo‘lsa

-da,

ko‘pchilik hali ham sohaga torroq yondashuvlar (masalan,

media stilistikasi

) doirasida

ishlamoqda. Germaniyada

“Medienlinguistik” atamasi keng qo‘llanilib, u

amaliy

tilshunoslikning eng dinamik sohalaridan biri

deb e’tirof etiladi

[20,15]. Rossiyada esa

medialingvistika atamasi 2000-

yillar boshidan faol qo‘llanila boshlandi va ayniqsa

Dobrosklonskaya hamda uning ilmiy maktabi asarlari tufayli mustahkamlandi.

Medialin

gvistikasi aslida XX asr oxirigacha alohida yo‘nalish sifatida ko‘rilmagan

bo‘lsa

-

da, uning ildizlari “gazeta tili”, “radio tili” kabi tadqiqotlarga borib taqaladi.

Medialingvistika shakllanishida rus olimlari qatorida

I.V. Annenkova

kabi

tadqiqotchilarnin

g hissasi katta bo‘ldi. Ular media nutqini

stilistika

,

ritorika

va

pragmatika

kesishmasida o‘rganib, medialingvistik jarayonlarning jamiyatdagi rolini

yoritdilar. Masalan, Annenkova (2018) Rossiyada medialingvistika tuzilishi va rivojlanish

yo‘nalishlarini

tahlil qilib, media matnlarni o‘rganishda yangi yondashuvlarni taklif

qilgan.

Medialingvistika doirasida radiodiskur

s

ni tadqiq etish alohida yo‘nalish sifatida

shakllandi. Avval ta’kidlanganidek, radio nutqining ko‘plab o‘ziga xos jihatlari bor va

ularni

tushunish uchun an’anaviy lingvistika yetarli emas edi.

Medialingvistika ana shu bo‘shliqni to‘ldirishga xizmat qildi. Xususan,

Dobrosklonskaya va uning izdoshlari radio matnlarini lingvistik, pragmatik va
sotsiokulturologik jihatdan tahlil qilish metodikasini ishlab chiqdilar. N.G. Nesterova
(2016)

o‘z doktorlik dissertatsiyasida zamonav

iy rus radiodiskursining diskursiv

amaliyotlari va pragmatik xususiyatlarini batafsil tadqiq etib, radio muloqotida
kommunikativ strategiya va taktikalarning rolini yoritdi. Uning izlanishlari radioefirda
yangi kommunikativ tendensiyalar (masalan, tinglovchini suhbatga jalb qilish,

interaktivlik, ko‘pkanallilik) paydo bo‘lganini ko‘rsatdi.

Shu o‘rinda ta’kidlash joizki, so‘nggi yillarda radio diskursiga doir bir qator

dissertatsiyalar himoya qilindi. Masalan,

V.A. Egoshkina (2020)

rus

ko‘ngilochar

radiodiskurs

ining kommunikativ-pragmatik va janr-stilistik jihatlari, A.A. Oreshkina

(2024) esa radio matnning sarlavha kompleksini medialingvistik va kommunikativ-
pragmatik aspektda tahlil qildi. Bu kabi ishlar radiodiskurs tadqiqi faqat bir mamlakat
doirasida qolmay, balki umumiy ilmiy tendensiyaga aylangan.

Xulosa qilib aytganda, medialingvistika fani shakllanishi radio, televideniye,

matbuot va internet nutqini yagona nazariy maydonda o‘rganish imkonini berdi. Endi

radiodiskursni tahlil etishning zamonaviy metodologik yondashuvlari

–

multimodal

tahlil, diskurs talqin va sotsiomadaniy kontekstni hisobga olish masalalariga to‘xtalamiz.

Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika

–

Зарубежная лингвистика

и лингводидактика

–

Foreign Linguistics and Linguodidactics

Special Issue

–

6 (2025) / ISSN 2181-3701

67

METODOLOGIYA

Radiodiskursni o‘rganishda

zamonaviy lingvistik metodologiya bir necha

yo‘nalishda shakllandi:

multimodal tahlil, diskursiv-pragmatik yondashuv hamda

sotsiomadaniy kontekstual tahlil. Bu yondashuvlar bir-

birini to‘ldirib, radio nutqini har

tomonlama anglashga xizmat qiladi. Quyida ulardan har biri bo‘yicha batafsil to‘xtalamiz.

An’anaviy ravishda radio ko‘pincha faqat

audio (eshitish) medianing vakili deb

qaralgan va uning tili

monomodal

, ya’ni faqat nutq tovushlariga asoslangan deb o‘ylangan.

Biroq hozirgi kunda radio diskursini

multimodal

nuqtai nazardan o‘rganish ahamiyat kasb

etmoqda. Multimodal tahlil kommunikatsiyada bir nechta semiotik modalardan

–

tovush,

tasvir, shrift, harakat va hokazolardan foydalanilishini hisobga oladi [20,467]. Radio, dastlab

sof auditiv ko‘rinishda bo‘lsa

-da, uning ichki tarkibiy qismi faqat gapirishdan iborat emas:

musiqa, tovush effektlari, pauzalar, intonatsiya

kabi unsurlar ham muhim ma’no

yuklaydi. Shu davrda radio dasturlari veb-

saytlar, ijtimoiy tarmoqlar orqali qo‘shimcha

vizual ma’lumot

berishi yoki videoefirga chiqishi hollari ko‘paydi

[10,245]. Masalan,

bugungi ko‘plab radiostansiyalar studiyaga o‘rnatilgan

vebkamera orqali jonli

videotranslyatsiya olib boradi, tinglovchilar esa

ularni ko‘rishi ham mumkin. Demak,

zamonaviy radio

polikodli kommunikatsiya

elementlarini ham o‘z ichiga olmoqda.

Multimodal yondashuv radio diskursidagi badiiy va texnik jihatlarni yaxlit holda

ko‘rib chiqadi. Ayniqsa,

musiqali radioeshittirishlarda nutq, musiqa va turli tovushlarning

o‘zaro uyg‘unligi alohida tahlil qilinadi. Gretsiyalik tadqiqotchi

S. Theodosiadou (2021)

o‘z maqolasida radio tilini tahlil qilishda

kvazi-konversatsion tahlil (CA)

bilan

tovush

semiotikasi

ni birlashtirish zaruriyatini ta’kidlaydi

[18,330]

. Unga ko‘ra, ayna

n shunday

kombinatsiyalashgan yondashuv radio tilining o‘ziga xos

multimodal xususiyatlarini

to‘laqonli hisobga olish imkonini beradi. Theodosiadou musiqa radiosidagi mashhur bir

ko‘rsatuvni tahlil qilar ekan, unda boshlovchining shaxsiy uslubi, musiqiy se

gmentlar va

auditoriya bilan ko‘pqirrali interaksiya radio tilini shakllantiruvchi asosiy omillar ekanini

ko‘rsatib berdi. Demak, multimodal analiz radio diskursda

nutq va musiqa, nutq va

shovqin, nutq va texnik vositalar

o‘rtasidagi aloqani izohlab, ularn

ing birgalikdagi

semantik yukini yechishga intiladi.

Radiodiskursni multimodal tahlil qilish nafaqat lingvistik, balki

akustik va semiotik

bilimlarni ham talab etadi. Shu bois, bu borada musiqashunoslik, akustika va semiotika kabi

fanlar bilan hamkorlik zarur. Masalan, radiojingllar, fon musiqasi yoki ovoz effektlarining

tinglovchiga ta’siri, xabar mazmunini kuchaytirishi yoki yumshatishi kabi jihatlar batafsil

o‘rganilishi lozim. Multimodal tahlil yordamida biz radioni yashirin qatlamlari –

ohang,

intonatsiya, tempo, tovush dizayni

–

bularning barchasi qanday kommunikativ vazifa

bajarishini tushunib yetamiz. Xulosa qilib aytganda, multimodal yondashuv radiodiskurs

tahlilini boyitadi va uni biryoqlama faqat matnga emas, balki landshaftga qaratadi.

TAHLIL VA NATIJALAR

Diskursiv-pragmatik yondashuv radiodiskursni analiz qilishda

diskurs tahlili

va

pragmatika

usullarini birlashtiradi. Bu yondashuvning negizida radio nutqining tuzilishi

(diskursiv xususiyatlari) va undagi

maqsadga yo‘nalganlik, illokutsiya

kabi pragmatik

qirralarni birgalikda ko‘rib chiqish yotadi.

Radiodiskursni diskursiv nuqtai nazardan o‘rganish, avvalo, uning

muloqot

tuzilmasi

ni tahlil qilishdan boshlanadi. Ma’lumki, radio muloqoti ko‘pincha monologik

(diktor monologi) shaklda kechadi yoki dialogik

ko‘rinishda (masalan, intervyu, telefon

qo‘ng‘iroqlari) bo‘lishi mumkin. Har ikki holatda ham nutq navbatlashuvi, replikalar

almashinuvi, mavzu kerak bo‘ladi.

Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika

–

Зарубежная лингвистика

и лингводидактика

–

Foreign Linguistics and Linguodidactics

Special Issue

–

6 (2025) / ISSN 2181-3701

68

Radiodiskursni tahlili va pragmatik tahlil

usullarining uyg‘unligi samarali natija

beradi. Diskurs tahlili nutqning tuzilishi, muloqot jarayoni

va kontekstini o‘rgansa,

pragmatika nutq orqali bajariladigan kommunikativ funksiyalar

–

maqsad, illokutiv kuch,

implikatura va boshqalarni tahlil qiladi [2,92]. Ushbu yondashuv doirasida, avvalo, radio

muloqotining strukturaviy modeli

o‘rganiladi: nutq navbatlari almashinuvi, boshlovchi va

ishtirokchilar rol taqsimoti, dialogning yozilmagan qoidalari aniqlanadi. Konversatsion

tahlil (Conversation Analysis, CA)

–

muloqotni mikrotahlil qilish usuli

–

ayniqsa radio va

televideniyedagi og‘zaki diskurs tadqiqotida keng qo‘llanilgan. CA yondashuvi

etnometodologiya an’anasidan kelib chiqqan bo‘lib, Garvi Saks, E.

Shegloff, G. Jefferson

kabi olimlarning ishlari orqali sh

akllangan va **“o‘zaro nutq”**ni navbatma

-navbat tahlil

qilish orqali jamiyatdagi muloqotning ichki tartib-taomillarini ochib beradi [2,354].

Masalan, radio

qo‘ng‘iroq

-

ko‘prik

(telefon qo‘ng‘iroqlari) dasturlarida qo‘ng‘iroq qabul

qilish, salomlashuv, mavzuga kirish kabi

standart ketma-ketliklar

mavjudligini

ko‘rsatgan. Ishtirokchilar navbat bilan so‘z olib, boshlovchi esa muloqotning

institutsional

qoidalariga

muvofiq

jarayonni

boshqaradi.

Bunday

tahlillar

radiodiskursning

maxsus dialogik strukturasi

borligini tasdiqlaydi.

Pragmatik yondashuv nuqtai nazaridan esa radio nutqining maqsadga

yo‘nalganligi

diqqat markazida bo‘ladi. Har bir radio chiqishining ortida muayyan

kommunikativ maqsad yotadi: xabar berish, ishontirish, ko‘ndirish, ko‘ngil ochish,

chaqiriq qilish va hokazo. Bu maqsadlar

nutq aktlari

orqali amalga oshadi. Masalan,

yangiliklar boshlovc

hisining vazifasi xabar yetkazish bo‘lsa (xabar berish illokutsiyasi),

tok-

shou boshlovchisi ko‘proq savol berish, munozarani rag‘batlantirish (so‘roq va

iltimos aktlari) orqali auditoriyani jalb qiladi.

Diskurs markerlari

ham radio

pragmatikasida muhim ro

l o‘ynaydi. Ingliz tilidagi “well” (“xo‘sh”, “yana”) kabi so‘zlar

radio bahs-

munozaralarida mavzuni o‘zgartirish, vaqt yutish yoki mulohaza bildirish kabi

vazifalarni bajarishi aniqlangan [17,15]. Shuningdek,

tinglovchini e’tiborini tortish va

ushlab turish

uchun boshlovchilar turli strategiyalardan foydalanadi: auditoriyani

bevosita murojaat bilan qo‘shib olish (“Aziz tinglovchilar,...”),

qiziqtiruvchi savollar

berish, hazil yoki qochirimlar orqali samimiy muhit yaratish va hokazo.

Radio diskursida so‘zlovchi va tinglovchi o‘rtasida

kuch va maqom

taqsimoti ham

pragmatik jihatdan ahamiyatga ega. Masalan, intervyu jarayonida boshlovchi manipulyatsiya

yordamida muloqotni boshqaradi, lekin shu bilan birga mehmonning javob berish erkinligini

ham ta’minlashga intilganda

nazokat qoidalari va muloyimlik strategiyalari

ko‘rinadi –

keskin savol berish orqali suhbatni bo‘lish kabi harakatlardan voz kechish, auditoriya oldida

hurmat saqlash kabilar. O‘z navbatida mehmon ham radioefir auditoriyasi oldida o‘z imijini

saqlashga urinadi, bu ham diskursning pragmat

ik dinamikasiga ta’sir qiladi.

Tadqiqotlar shuni ko‘rsatmoqdaki, radio diskursida so‘nggi yillarda rasmiy

uslubning norasmiy uslubga almashtirish bilan birgalikda

suhbatdoshlikka moyillik

tendensiyasi kuchaygan. Tadqiqotchilar bu jarayonni

“konversatsiyalashtirish”

(ing.

conversationalization

) deb atashadi. Masalan, biografik radio suhbat-shoularda

avval protokolli muloqot ustuvor bo‘lgan bo‘lsa, hozirgi tomoshabin

-talab dialoglar avj

oldi. Bu demokratlashuv tendensiyasi radiosuhbatlarni tinglovchi uchun do

‘

stona va

erkin

roq qilib ko‘rsatadi. Britaniyalik olim

A. Tolson (2006) radio nutqini tahlil qilib,

unda omma bilan suhbatlashish ohangi

paydo bo‘lganini, ya’ni radio nutqi

ommaviy va

xususiy uslub aralashmasi

ekanini ta’kidlaydi

[19,16]. Darhaqiqat, bugungi radio

boshlo

vchilari nafaqat axborot yetkazish, balki tinglovchi bilan go‘yoki bevosita

suhbatlashish, uy sharoitidagi samimiy muhitni yaratishga intilmoqda.

Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika

–

Зарубежная лингвистика

и лингводидактика

–

Foreign Linguistics and Linguodidactics

Special Issue

–

6 (2025) / ISSN 2181-3701

69

Bu yondashuv nafaqat mikro (jumla va navbat) darajasida, balki makro darajada

–

butun eshittirish strukturasid

a ham qo‘llaniladi. Masalan, butun bir radio dasturining

janr xususiyatlari (debat, intervyu, yangiliklar) uning pragmatik funksiya va
strategiyalarini belgilaydi. Kommunikativ strategiya

atamasi shu o‘rinda muhim: u

eshittirish davomida asosiy maqsadga er

ishish uchun tanlangan umumiy yo‘lni anglatadi.

O.S. Issers (2011)

diskursiv amaliyotni “muayyan sotsiumda kommunikativ tizimlarning

dinamik tashkil etilishi bo‘lib, u, bir tomondan, shu jamiyatga xos nutqiy xulq va

tafakkurni aks ettirsa, ikkinchi tomondan

–

o‘sha sotsiomadaniy haqiqatda yangi muloqot

shakllarini shakllantiradi” deb ta’riflagan

[8,25]

. Shu ma’noda, radiodiskursdagi diskurs

amaliyotlarini (masalan, tinglovchini suhbatga tortish, interaktiv aloqa o‘rnatish kabi)

tahlil qilish orqali biz radi

o muloqotining jamiyatdagi o‘rnini yaxshiroq tushunamiz.

Har qanday diskurs singari, radiodiskurs ham keng sotsiomadaniy kontekst bilan

chambarchas bog‘langan. Radio muloqoti tegishli jamiyatning madaniy me’yorlari,
qadriyatlari, ijtimoiy tuzilmasi va auditoriya ehtiyojlaridan ta’sirlanadi va, o‘z navbatida,
ularga ta’sir ko‘rsatadi. Shu bois radiodiskurs tahlilida

integrativ

yondashuv

–

tilshunoslikni sotsiologiya, madaniyatshunoslik, siyosatshunoslik kabi fanlar bilan

bog‘lash –

juda muhimdir.

Birinchidan, radio har doim ma’lum

auditoriya

uchun mo‘ljallangan.

Tinglovchilarning ijtimoiy-demografik tarkibi, madaniy darajasi radio nutqi uslubiga
sezilarli t

a’sir etadi. Yaqinda o‘tkazilgan kuzatuvlarga ko‘ra, radio boshlovchilari

auditoriya tarkibiga mos nutq uslubini tanlaydilar. Masalan, Yangi Zelandiya olimi Allan
Bell 1980-yillarda radio yangilik diktorlari ustida olib borgan tadqiqotida bitta
xabarchining turli radiostansiyalarda turlicha uslubda gapirganini aniqlagan

–

auditoriya dizayni nazariyasi

deb ataluvchi ushbu hodisaga ko‘ra, nutq uslubi asosan

eshituvchilarga moslashish orqali shakllanadi [2,34]. Demak, radio tilini tahlil qilishda biz
uni qabul qiluvchi jamiyat qatlamlarini, ularning kutganini ham inobatga olishimiz zarur.

Ikkinchidan, radio diskurs jamiyatdagi ijtimoiy munosabatlar va hokimiyat bilan

uzviy bog‘liq. Masalan, avtoritar tizimlarda davlat radiosi rasmiy siyosatni targ‘ib qiluvchi

u

slubda nutq yuritsa, demokratik jamiyatlarda radiodiskurs ko‘proq

plyuralistik va bahs-

munozaraga ochiq shaklda bo‘ladi. Shuningdek, radio orqali

jamoatchilik fikrini

shakllantirish ham mumkinligi sabab, uning diskursida turli

ideologemalar

yashirin yoki

o

shkora holda namoyon bo‘lishi mumkin. Medialingvistika va tanqidiy diskurs tahlili

chegarasida ishlovchi olimlar (masalan, T. van Deyk, N. Feyrklo) ommaviy axborotdagi
matnlarda hokimiyat va mafkura izlarini izlab, radio va televideniye tilining

manipulyativ potensialini

o‘rgangan

[10,16]

. Bu tadqiqotlar ko‘rsatadiki, radio tilida

ham ayrim

yashirin ma’nolar, ijtimoiy stereotiplar berkitilgan bo‘lishi mumkin, ularni

faqat chuqur kontekstual tahlil orqaligina aniqlash mumkin.

Uchinchidan, radiodiskurs sotsiomadaniy kontekstining yana bir muhim tarafi

–

bu uning zamon va makon

bilan bog‘liqligidir. Har bir davr radio nutqiga o‘z tamg‘asini

bosadi: masalan, 1940-

yillar harbiy propaganda radiosi patetik uslubda bo‘lsa,

1960

–

70-y

illarning radio to‘lqinlarida yoshlar submadaniyatini aks ettiruvchi norasmiy

va isyonkor ohang paydo bo‘lgan. Hozirgi global axborot asrida esa radio tobora

interaktiv, multimediali tus olmoqda. Konvergensiya jarayoni

tufayli radio o‘zining

an’anaviy cheg

aralarini kengaytirdi

–

u internet bilan integratsiyalashib, ijtimoiy

tarmoqlar orqali auditoriya bilan ikki tomonlama aloqa o‘rnatmoqda. Bu o‘zgarishlar

radiodiskursda yangi (masalan, podkastlar, internet-radio chatlari), yangi diskursiv

Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika

–

Зарубежная лингвистика

и лингводидактика

–

Foreign Linguistics and Linguodidactics

Special Issue

–

6 (2025) / ISSN 2181-3701

70

amaliyotlar (bloggerlar bilan hamkorlik, tinglovchi sms-xabarlari asosida efirni

boshqarish) paydo bo‘lishiga olib kelmoqda

[11,390]. Yangi diskursiv amaliyotlar, olimlar

ta’kidlaganidek, yangi kommunikatsiya kanallari, yangi ideologiyalar va identifikatsiyalar
shakllanishi, diskurslarning qo‘shilishi (interdiskursivlik) va belgi tizimlarining

aralashuvi (polikodlilik) bilan xarakterlanadi.

Sotsiomadaniy yondashuv doirasida radio diskursini tahlil qilish jamiyat va

madaniyat kontekstini

“tekst orqasida”

ko‘rishga, ya’ni lingvistik hodisalarni ijtimoiy

sabab va oqibatlar bilan bog‘lashga yordam beradi. Masalan, radio tilida qo‘llanadigan

ayrim iboralar yoki uslublar muayyan madaniy konnotatsiyalarga ega bo‘lib, faqat o‘sha
jamiyat a’zolariga tushunarli bo‘lishi mumkin. Xuddi shuningdek, radio formatidagi

farqlar (masalan, AQShdagi agressiv tok-shoular va Buyuk Britaniyadagi muloyim panel

muhokamalari) ortida o‘sha jamiyatlarning kommunikativ madaniyati yotadi. Demak,
radiodiskursni to‘liq anglash uchun uni yaratgan va qabul qilgan muhitning sotsiologik,

madaniy parametrlarini ham tahlil qilish lozim.

Yuqoridagi yondashuvlar integratsiyasi

–

multimodal + pragmatik +

sotsiokontekstual

–

kompleks medialingvistik tahlil

ni tashkil etadi. Bunday kompleks

yondashuv Amerika, Yevropa va boshqa mintaqalar olimlarining ishlarida o‘z aksini

topgan. Masalan, S. Klarson (AQSh) radio intervyularini tanqidiy pragmatik tahlil qilsa,
P. Skannel

(Buyuk Britaniya) radio va televideniye nutqining jamiyatdagi rolini o‘rgandi)

ommaviy axborot diskursining ijtimoiy bilim va hokimiyat bilan aloqasini tahlil qiluvchi
ishlar chop etildi. Xususan, van Deykning

“News as

Discourse”

asari media xabarlarini

lingvistik jihatdan tahlil qilishning dastlabki namunalaridan biridir [10,160]. Bu

tadqiqotlar majmuasi shuni ko‘rsatadiki, radiodiskursni tahlil qilish faqat lingvistik
masala bo‘lib qolmay, balki ijtimoiy fanlar

bilan tutashgan murakkab jarayon hisoblanadi.

XULOSA

Yuqoridagi tahlillardan ko‘rinadiki,

radiodiskurs

–

bu o‘ziga xos xususiyat va

qonuniyatlarga ega bo‘lgan murakkab lingvistik hodisa bo‘lib, u mustaqil tadqiqot

obyekti sifatida shakllandi. Radiodiskurs tushunchasi tarixiy genezisi davomida nazariy

jihatdan boyidi: dastlab oddiy “radio nutqi” sifatida ko‘rilgan bo‘lsa, bugunga kelib uni

institutsional mediadiskurs

ning alohida bir ko‘rinishi sifatida qaralmoqda. Radio

muloqotining masofaviyligi, vositali kommunikatsiyasi, vizual yordamchi vositalarning

yo‘qligi, auditoriyaning ommaviy va anonimligi kabi jihatlar uning til strukturasi va
uslubiga ta’sir etuvchi asosiy omillardir. Shunday ekan, radiodiskursni anglashda

medialingvistika fani katta ahamiyat kasb etdi

–

u radio, televideniye, matbuot, internet

singari media turlarining tilini yagona metodologik doirada o‘rganish imkonini berdi.

Medialingvistikaning shakllanishi (Dobrosklonskaya va boshqalar ishlari) radiodiskursni
keng qamrovda

–

lingvistik, stilistik, pragmatik, madaniy nuqtai nazarlardan tadqiq etish

uchun zamin yaratdi.

RDning o‘rganishning zamonaviy metodologiyasi bir nechta qo‘shma

yondashuvlarni o‘z ichiga oladi.

Multimodal tahlil radio matnini faqat matn sifatida emas,

balki

turli semiotik modalarning o‘zaro uyg‘unligi

sifatida ko‘rib, nutqning audiosifat

elementlari (intonatsiya, pauza), musiqiy bezaklar va shovqin effektlarini ham hisobga
oladi [18,295].

Diskursiv-pragmatik yondashuv

esa radio muloqotining tuzilishini va

und

agi kommunikativ ma’nolarni birgalikda tahlil qilish imkonini berib, nutq

jarayonining nafaqat

qanday

kechayotganini, balki

nima uchun

shunday kechayotganini

ham izohlaydi. Sotsiomadaniy kontekstual tahlil radiodiskursni keng ijtimoiy madaniyat

Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika

–

Зарубежная лингвистика

и лингводидактика

–

Foreign Linguistics and Linguodidactics

Special Issue

–

6 (2025) / ISSN 2181-3701

71

doirasida q

o‘yib o‘rganadi –

unda auditoriya xususiyatlari, jamiyatdagi mafkura va

qadriyatlar, davr ruhining tilga ta’siri kabi omillar e’tiborga olinadi. Ayniqsa, Amerika,
Yevropa va Britaniya olimlarining ishlarida radiodiskursni bunday ko‘p qirrali

yondashuvlar b

ilan tadqiq etish samarali namuna ko‘rsatdi: Goffman radio nutqining

interaktiv tabiati va psevdointimlik effektini tahlil qilgan bo‘lsa, Hutchby va O’Kif kabilar

radio muloqotini mikrodarajada tahlil qilib, uning dialogik tuzilmasini ochib berdi;
Allan Bell auditoriya dizayni nazariyasi orqali radio tilining sotsiolingvistik moslashuvini

ko‘rsatib berdi; Theodosiadou singari yangi tadqiqotchilar esa radio diskursini
multimodal ko‘lamda o‘rgandi.

Radiodiskursga doir tadqiqotlar davom etar ekan, yangi media muhiti (podkastlar,

internet-

radio) ham e’tiborga loyiqdir. Ular an’anaviy radio elementlarini saqlagan holda,

interaktivlik va ko‘rgazmalilikni oshirmoqda. Bu esa kelgusida radiodiskurs tadqiqida
yanada murakkab, lekin qiziqarli vazifalarni qo‘yadi.

Xulo

sa o‘rnida aytish mumkinki

, radiodiskurs bugungi medialingvistik

tadqiqotlarning muhim obyektiga aylangan. Uning genezisi

–

paydo bo‘lishi va

taraqqiyoti

–

matbuot hamda televideniye nutqi bilan bir qatorda rivojlanib, o‘ziga xos

nazariy bazani shakllantirdi. Metodologik jihatdan esa radiodiskursni tahlil etish
integrativ va multidisiplinar yondashuvni talab qiladi: faqat shundagina radio nutqining
boy va rang-barang qirralarini

–

lingvistik tuzilmasidan tortib, sotsiomadaniy

funksiyasigacha

–

to‘liq anglash mumkin bo‘ladi.

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI:

1.

Bell, A.

(1984).

Language style as audience design

.

Language in Society, 13

(2),

145

–

204.

2.

Bell, A.

(1991).

The Language of News Media

. Oxford: Blackwell.

3.

Bell, A., & Garrett, P.

(Eds.). (1998).

Approaches to Media Discourse

. Oxford:

Blackwell.

4.

Clayman, S., & Heritage, J.

(2002).

The News Interview: Journalists and Public

Figures on the Air

. Cambridge: Cambridge University Press.

5.

Cotter, C.

(2010).

News Talk: Investigating the Language of Journalism

.

Cambridge: Cambridge University Press.

6.

Crisell, A.

(1994).

Understanding Radio

(2nd ed.). London: Routledge.

7.

Fairclough, N.

(1995).

Media Discourse

. London: Edward Arnold.

8.

Jefferson, Gail.

“On the Organization of Laughter in Talk about Troubles.”

Structures of Social Action: Studies in Conversation Analysis,

edited by J. Maxwell

Atkinson and John Heritage, Cambridge University Press, 1984, pp. 346

–

369.

9.

Goffman, E.

(1981).

Forms of Talk

. Philadelphia: University of Pennsylvania

Press.

10.

Horton, D., & Wohl, R.

(1956).

Mass Communication and Para-social

Interaction: Observations on Intimacy at a Distance

.

Psychiatry, 19

(3), 215

–

229.

11.

Hutchby, I.

(1996).

Confrontation Talk: Arguments, Asymmetries, and Power on

Talk Radio

. Mahwah, NJ: Lawrence Erlbaum.

12.

Kress, G., & van Leeuwen, T.

(2001).

Multimodal Discourse: The Modes and

Media of Contemporary Communication

. London: Arnold.

13.

McLuhan, M.

(1964).

Understanding Media: The Extensions of Man

. New York:

McGraw-Hill.

Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika

–

Зарубежная лингвистика

и лингводидактика

–

Foreign Linguistics and Linguodidactics

Special Issue

–

6 (2025) / ISSN 2181-3701

72

14.

Montgomery, M.

(2007).

The Discourse of Broadcast News: A Linguistic

Approach

. London: Routledge.

15.

O’Keeffe, A.

(2006).

Investigating Media Discourse

. London: Routledge.

16.

Rizaeva, K. (2023). Analyzing English and Uzbek Media Discourse

Linguistically.

JournalNX

, vol. 9.

17.

Scannell, P.

(Ed.). (1991).

Broadcast Talk

. London: Sage.

18.

Theodosiadou, S. T.

(2021). A multimodal methodological path to the analysis

of radio discourse in music radio.

Journal of Radio & Audio Media, 28

(2), 289

–

307.

19.

Tolson, A.

(2006).

Media Talk: Spoken Discourse on TV and Radio

. Edinburgh:

Edinburgh University Press.

20.

van Dijk, T. A.

(1988).

News as Discourse

. Hillsdale, NJ: Lawrence Erlbaum.

21.

“Media linguistics.”

Wikipedia: The Free Encyclopedia

, last edited 1 Nov. 2023,

en.wikipedia.org/wiki/Media_linguistics (accessed 4 June 2025)

22.

Анненкова И. В.

(2018). Медиалингвистика в России: становление

структуры и векторы развития //

Вестник Московского ун

-

та. Сер. 10:

Журналистика

, №1, с. 43–

58.

23.

Бурхонов

,

Баходиржон

.

“Қурилиш

-

архитектура тил

бирликларининг

радиодискурс

доирасида тил

ўқитиш

жараёни

лингвомаданий

ва

прагматик

аспектлардан

тахлили.”

Тил

ва

адабиёт таълими

илмий

-

методик

журнали

, 2025-

yil, 5-son,

92-

бет

.

24.

Добросклонская Т. Г.

(2000).

Теория и методы медиалингвистики

.

Автореф. дисс. … докт. филол. наук. Москва.

25.

Добросклонская Т. Г.

(2008).

Медиалингвистика: системный подход к

изучению языка СМИ

. Москва: Флинта.

26.

Егошкина В. А.

(2020).

Русский развлекательный радийный дискурс:

коммуникативно

-

прагматический и жанрово

-

стилистический аспекты

. Дисс. …

канд. филол. наук. Волгоград.

27.

Ермоленкина Л. И.

(2022).

Дискурсивная картина мира современного

радио

. Дисс. … докт. филол. наук. Москва.

28.

Иванова Т. Ф.

(2000).

Русская речь в эфире

. Москва: Русский язык.

29.

Иссерс О. С.

(2013).

Коммуникативные стратегии и тактики речевого

общения

(4-

изд.). Москва: Либроком.

30.

Карасик В. И.

(2004).

Языковой круг: личность, концепты, дискурс

.

Волгоград: Перемена.

31.

Матвеева А. В.

(2015). Радиодискурс как вид институционального

медиадискурса //

Вестник Челябинского гос. ун

-

та

, №15 (370), с. 56

-63.

32.

Нестерова Н. Г.

(2016).

Феномен радиодискурса: современные

дискурсивные практики

. Дисс. … докт. филол. наук. Томск.

33.

Орешкина А. А.

(2024).

Заголовочный комплекс радиотекста:

медиалингвистический и коммуникативно

-

прагматический аспекты

. Дисс. … канд.

филол. наук. Санкт

-

Петербург.

34.

Патюкова Р. В.

(2021).

Медиадискурс: специфика формирования

социокультурной коммуникации в медиапространстве

. Краснодар: Изд

-

во КубГУ.