Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika –
Зарубежная лингвистика и
лингводидактика – Foreign
Linguistics and Linguodidactics
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/foreign-linguistics
The heterogeneous nature of biotechnology-related
terminology
Feruza ADAMBAEVA
1
, Nilufar SADULLAEVA
2
Urgench Branch of Tashkent University of Information Technologies
National University of Uzbekistan named after Mirzo Ulugbek
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received March 2025
Received in revised form
10
April 2025
Accepted 2 April 2025
Available online
25 May 2025
This article analyzes the heterogeneous structure of
biotechnology terms based on its multidisciplinary foundation.
As biotechnology intersects with sciences such as biology,
chemistry, medicine, genetics, engineering, and information
technology, it incorporates terms borrowed from these fields,
resulting in a complex and layered terminological system.
The study employs S.G. Kazarina's classification to categorize
term formation, viewing biotechnology terminology as a
heterogeneous model derived from various lexical sources.
Using specific examples, the article demonstrates how basic
terms undergo semantic changes across different scientific
fields. The research findings emphasize the need for a unified
and precise terminology to ensure effective communication in
scientific and industrial domains. It has been determined that
biology, chemistry, and medicine exert the greatest influence on
the formation of biotechnology terms in the English language.
2181-3701/© 2025 in Science LLC.
DOI:
https://doi.org/10.47689/2181-3701-vol3-iss5
This is an open-access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (
https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru
Keywords:
biotechnology terminology,
term,
terminological system,
terminological models,
multidisciplinary,
heterogeneity.
Biotexnologiyaga oid terminlarning geterogenlik xususiyati
ANNOTATSIYA
Kalit so‘zlar:
biotexnologiya
terminologiyasi,
termin,
terminologik tizim,
terminologik modellar,
multidisiplinar,
geterogenlik.
Ushbu maqolada biotexnologiya atamalarining geterogen
(turli manbali) tuzilmasi uning multidisiplinar (ko‘p sohalar
bilan bog‘liq) asosiga tayangan holda tahlil qilinadi.
Biotexnologiya biologiya, kimyo, tibbiyot, genetika, muhandislik
va axborot texnologiyalari kabi fanlar bilan kesishganligi
sababli, bu sohalardan o‘zlashtirilgan terminlarni o‘z ichiga
oladi va natijada murakkab hamda qatlamli terminologik tizim
1
Urgench Branch of Tashkent University of Information Technologies. E-mail: feruza.adambaeva1984@gmail.com
2
National University of Uzbekistan named after Mirzo Ulugbek. E-mail: nilufar_sadullaeva@mail.ru
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika – Зарубежная лингвистика
и лингводидактика – Foreign Linguistics and Linguodidactics
Special Issue – 5 (2025) / ISSN 2181-3701
535
shakllanadi. Tadqiqotda terminlar shakllanishini tasniflashda
S.G. Kazarinaning
klassifikatsiyasidan
foydalanilib,
biotexnologiya atamashunosligi turli leksik manbalar asosida
shakllangan geterogen model sifatida ko‘riladi. Maqolada
keltirilgan aniq misollar asosida asosiy terminlar turli ilmiy
sohalarda semantik (ma’no) jihatdan qanday o‘zgarishi
ko‘rsatib beriladi. Tadqiqot natijalari ilm-fan va sanoat
sohalarida samarali muloqotni ta’minlash uchun yagona va aniq
terminologiyaga ehtiyoj borligini ta’kidlaydi. Ingliz tilidagi
biotexnologiya atamalarining shakllanishida biologiya, kimyo va
tibbiyot fanlari eng katta ta’sirga ega ekani aniqlangan.
Гетерогенные особенности терминологии в области
биотехнологии
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
биотехнологическая
терминология,
термин,
терминосистема,
терминологические
модели,
междисциплинарный,
гетерогенность.
В данной статье рассматривается гетерогенная
структура терминологии биотехнологии, обусловленная её
междисциплинарной основой. Поскольку биотехнология
пересекается с такими науками, как биология, химия,
медицина, генетика, инженерия и информационные
технологии, она заимствует термины из этих областей,
формируя сложную и многослойную терминологическую
систему. В исследовании используется классификация
С.Г. Казариной для систематизации способов образования
терминов, что позволяет рассматривать биотехнологию
как гетерогенную модель с разнообразными лексическими
источниками. На конкретных примерах показано, как
ключевые термины семантически изменяются в разных
научных сферах. Полученные результаты подчёркивают
необходимость единообразной и чёткой терминологии для
обеспечения эффективной коммуникации в науке и
промышленности. Установлено, что наибольшее влияние
на
развитие
англоязычной
биотехнологической
терминологии оказывают биология, химия и медицина.
KIRISH
Bugungi kunda biotexnologiya inson hayotining barcha sohalariga tobora chuqur
kirib bormoqda. Ularning qo‘llanilish doirasiga biomeditsina, oziq-ovqat mahsulotlari, ishlab
chiqarish, atrof-muhitni muhofaza qilish, yangi turdagi xomashyo, yoqilg‘i va energiya
manbalarini yaratish kabi ko‘plab yo‘nalishlar kiradi. Biotexnologiyani jadal rivojlanishi
yangi tushunchalarni to‘g‘ri aks ettirish uchun aniq terminologiyani talab qiladi. O‘zbek va
ingliz tillarida bu terminlarni tushunish olimlar, tadqiqotchilar va mutaxassislarning
samarali muloqot qilishlari va bilim almashishlarini ta’minlaydi. Ingliz tili biotexnologiya
terminologiyasidagi semantik jarayonlar bu sohada aniqlik zarurligini ta’kidlaydi.
Biotexnologiya bu biokimyo, molekulyar biologiya, genetika, immunologiya,
mikrobiologiya, farmakologiya, fermentatsiya, qishloq xo‘jaligi kabi ko‘plab sohalarni o‘z
ichiga olgan ko‘p tarmoqli (multidisiplinar) sohadir. Har bir fan yo‘nalishi o‘ziga xos
terminlar tizimi va nomenklatura standartlariga ega bo‘lib, bu esa muloqotda jiddiy
qiyinchiliklarga sabab bo‘ladi.
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika – Зарубежная лингвистика
и лингводидактика – Foreign Linguistics and Linguodidactics
Special Issue – 5 (2025) / ISSN 2181-3701
536
Termin muayyan ilmiy sohada nomlash birligi bo‘lganligi sababli, biotexnologiya
terminologiyasi “biotexnologiya” tushunchasi bilan bog‘liq bo‘lgan hamda uning
konseptual ma’nosini ifodalovchi, baholovchi yoki pragmatik ma’no ochib beruvchi leksik
birliklar majmuasi sifatida ta’riflanadi. Biotexnologik terminologiyaning elementi
biotexnologik termin bo‘lib, O.Mishak uni tirik organizmlarni va biologik jarayonlarni
ishlab chiqarishda qo‘llash to‘g‘risidagi bilimlarni verbalizatsiya qiluvchi, biologiya va
texnologiyaning xususiyatlarini birlashtirgan fan sohasi – biotexnologiyaga xizmat
qiluvchi so‘z yoki leksik birlik sifatida ta’riflaydi.
Yevropa Biotexnologiya Federatsiyasining ta’rifiga ko‘ra, biotexnologiya bu
mikroorganizmlar va to‘qimalar madaniyatlarining foydali xususiyatlarini texnologik
(sanoat) maqsadlarda qo‘llash uchun biokimyo, mikrobiologiya va kimyoviy
texnologiyaning birgalikda qo‘llanilishidir. Boshqacha qilib aytganda, biotexnologiya – bu
inson tomonidan yo‘naltirilgan, mikroorganizmlar, viruslar, hayvonlar va o‘simliklar
hujayralari, shuningdek, hujayralardan tashqaridagi moddalar va hujayra komponentlari
yordamida jamiyat uchun foydali maqsadli mahsulotlarni olish usullarining majmuasidir.
MATERIALLAR VA USULLAR
Ushbu tadqiqotda biotexnologiya terminologiyasining geterogen xususiyatlarini
o‘rganish uchun tavsifiy va tahliliy yondashuv qo‘llanildi. Asosiy manbalar sifatida ingliz
va o‘zbek tillaridagi ilmiy maqolalar, darsliklar, terminologik lug‘atlar hamda
biotexnologiya bo‘yicha maxsus adabiyotlar tahlil qilindi. Biologiya, kimyo, genetika,
farmakologiya, muhandislik, informatika va ekologiya kabi fanlarga oid terminlar tanlab
olindi va ularning kelib chiqishi, semantik rivoji va qo‘llanilish doirasi o‘rganildi.
Terminlar S.G. Kazarina tomonidan taklif etilgan filiatsion, kontaminatsion,
geterogen va gomogen modellar asosida tahlil qilindi. Har bir termin fanlararo
kontekstda baholab chiqildi va ularning biotexnologik matnlarda qanday semantik
o‘zgarishlarga uchragani ko‘rsatib berildi. Misollar orqali terminlar tizimining
shakllanishidagi ko‘p manbali va ko‘p qatlamli xarakter ochib berildi.
TAHLIL VA NATIJALAR
Biotexnologiya terminologiyasi murakkab hodisa boʻlib, bir necha oʻnlab boʻlim va
yoʻnalishlarni oʻzida jamlagan, hamda turdosh fanlar – biologiya, tibbiyot, genetika,
ekologiya, bioetika, falsafa, sotsiologiya, psixologiya, huquqshunoslik terminologiyasidan
oʻzlashtirilgan terminlardan foydalanishi bilan tavsiflanadigan murakkab yaxlit fanga
aylantirildi. Ushbu sohaning terminlari koʻpincha boshqa fanlardan o‘zlashtirilgan,
bevosita bu jarayon zamonaviy biotexnologiyaning jadal rivojlanishi bilan davom
etmoqda. Biotexnologiya murakkab fanga aylanganligi sababli u fan va texnikaning bir
qancha sohalarini o‘zida mujassam etgan.
Terminologiya va terminologik tizimlarning shakllanishi bir qator tilshunoslarning
ishlarida o‘rganilgan. Shu kabi fanlararo termin tizimlari bilan shug‘ullangan olimalardan
biri T. Cabré bo‘lib, u terminlar turli fanlar chegarasida ko‘p ma’no qatlamlarini hosil
qilishini ta’kidlaydi. Xuddi shuningdek, Golovanova ham geterogen terminlarning
kognitiv kategoriyalar bilan bog‘liq murakkabligini alohida qayd etadi.
Tadqiqotimizda biotexnologiyaga oid terminlarni tavsiflashda S.G. Kazarina
tomonidan taklif qilingan modelga tayanishni o‘rinli deb topdik:
– Filiatsion model (alohida bilim sohasi terminlaridan uning yangi yo‘nalishi yoki
sohasining rivojlanishi orqali shakllangan);
– Kontaminatsion model (ikkita alohida fanning birlashuvi natijasida hosil bo‘lgan);
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika – Зарубежная лингвистика
и лингводидактика – Foreign Linguistics and Linguodidactics
Special Issue – 5 (2025) / ISSN 2181-3701
537
– Geterogen model (kompleks xarakterdagi termin tizimining shakllanishi;
bir nechta fanlar asosida paydo bo‘ladi);
– Gomogen model (uzoq vaqt shakllangan fanlarning termin tizimlariga xosdir).
1-rasm.
Biotexnologiya terminologiyasining shakllanishi va
rivojlanishidagi asosiy fan va sohalar
Keltirilgan modellarning tasnifiga ko‘ra, biotexnologiya terminologiyasi geterogen
turga mansub, chunki uning shakllanishida o‘nlab fan sohalaridan olingan terminlarni
uchratish mumkin. Yuqoridagi rasmda biotexnologiya sohasi terminologiyasining
shakllanishi va rivojlanishidagi asosiy fan va sohalari aks ettirilgan.
‘Biotexnologiya terminologiyasining shakllanishi
biologik
fanlar, jumladan,
zoologiya va botanika bilan uzviy bog‘liq bo‘lib, ko‘plab ilmiy tushunchalar ushbu
sohalardan olingan. Jumladan,
“adaptatsiya”
evolyutsion biologiyaning asosiy
tushunchalaridan biri bo‘lib, biotexnologiyada genetik modifikatsiya jarayonlarini
tushuntirishda qo‘llaniladi. Shuningdek,
“anabioz”
holati biologik tizimlarning ekstremal
sharoitlarga chidamliligini o‘rganishda, jumladan, krionika va konservatsiya
texnologiyalarida muhim ahamiyat kasb etadi.
“Asexual reproduction”
yoki
“jinsiy
bo‘lmagan ko‘payish”
esa klonlash texnologiyalarining nazariy asoslaridan biri sifatida
mikrobiologiya va o‘simlik biotexnologiyasida o‘simlik hujayralarini vegetativ usulda
ko‘paytirishda keng qo‘llaniladi. Shuningdek,
“hujayra” (cell)
va uning tarkibiy qismlari
Biotex-
nologiya
Biologiya
Tibbiyot
va
farmako-
logiya
Kimyo
Fizika
Muhan-
dislik
Genetika
Komp-
yuter
fanlari
Bioetika
Falsafa
Qishloq
xo
‘
jaligi
Huquq
Ekolo-
giya
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika – Зарубежная лингвистика
и лингводидактика – Foreign Linguistics and Linguodidactics
Special Issue – 5 (2025) / ISSN 2181-3701
538
bo‘lgan
“xromosoma” (chromosome)
,
“gameta” (gamete)
kabi tushunchalar gen
muhandisligi, klonlash va regenerativ tibbiyot tadqiqotlarining ajralmas qismidir.
“Germ”
(urug‘)
tushunchasi esa biotexnologiyaning agrar yo‘nalishida, xususan, yuqori
mahsuldorlikka ega o‘simlik navlarini yaratish va urug‘ genetik muhandisligi bo‘yicha
tadqiqotlarda qo‘llaniladi.
“Oziqlanish” (nutrition)
biotexnologiyada sun’iy oziq moddalar
ishlab
chiqarish,
probiotik
mikroorganizmlar
yaratish
hamda
bioreaktor
texnologiyalarini rivojlantirish jarayonlarida asosiy ilmiy yo‘nalishlardan biridir.
Shuningdek,
botanika
dan
olingan terminlarga yana quyidagilarni misol qilish
mumkin:
callus – kallus
(to‘qima madaniyatida ishlatiladigan ajratilmagan o‘simlik
hujayralari massasi),
hybrid – gibrid
(turli nav yoki turlarni chatishtirish natijasida
olingan avlod),
cultivar – kultivar
(nav) (sun’iy ravishda tanlab olinib yetishtirilgan
o‘simlik navi),
tissue culture – to‘qima madaniyati
(o‘simlik hujayralarini laboratoriya
sharoitida o‘stirish usuli),
photosynthesis – fotosintez
(o‘simliklarning quyosh nuri
yordamida ozuqa modda hosil qilishi),
propagation – ko‘paytirish
(o‘simliklarni
ko‘paytirish jarayoni).
Zoologiya
dan:
embryo – embrion
(ko‘p hujayrali organizmlarning
dastlabki rivojlanish bosqichi),
species – tur
(o‘xshash organizmlarning nasl qoldira
oladigan guruhi),
organism – organizm
(har qanday tirik mavjudot),
reproduction –
ko‘payish
(yangi organizmlarning paydo bo‘lish jarayoni).
Zamonaviy biotexnologiya va
tibbiyot
ning o‘zaro bog‘liqligi natijasida ko‘plab
terminlar o‘z semantik chegaralarini kengaytirib, yangi ilmiy kontekstlarda
qo‘llanilmoqda. Jumladan,
“allergiya”
avval immun tizimining giperreaksivligi bilan
bog‘liq bo‘lgan bo‘lsa, bugungi kunda genetik muhandislik va gipoallergen mahsulotlarni
ishlab chiqishda asosiy tushunchalardan biriga aylangan. Onkologik tadqiqotlarda keng
qo‘llanilgan
“karsinoma”
atamasi esa hozirda biotexnologik yo‘nalishlarda, jumladan,
hujayra terapiyasi va rekombinant gen muhandisligi doirasida ham faol qo‘llanilmoqda.
Diagnostika usullarining evolyutsiyasi natijasida
“biopsiya”
,
“antigen”
, va
“antitanalar”
tibbiy biologiya, farmatsevtika biotexnologiyasi, hamda shaxsiy tibbiyotda muhim
terminologik birliklarga aylangan. Xususan,
PCR
(polimeraza zanjir reaksiyasi)
avval
infeksion kasalliklarni aniqlash uchun mo‘ljallangan bo‘lsa, hozirda genetik tahlillar, sud
tibbiyoti va epidemiologik tadqiqotlarda qo‘llanilmoqda. Bundan tashqari,
“virusli
kasalliklar”
atamasi yangi avlod rekombinant
“vaksina”
texnologiyalarining rivojlanishi
bilan uzviy bog‘liq bo‘lib, COVID-19 pandemiyasi davrida ushbu yo‘nalish yanada
rivojlandi. Shuningdek,
“genom muharrirligi”
,
“immunoterapiya”
, va
“mikrobiom”
kabi
tushunchalar avval tibbiyot bilan cheklangan bo‘lsa-da, bugungi kunda zamonaviy
biotexnologiyaning muhim tarkibiy qismlaridan biri sifatida e’tirof etilmoqda. Tibbiyot
bilan bir qatorda
farmokologiya
dan
olingan terminlar ham faol qo‘llanmoqda. Jumladan,
drug – dori
(kasalliklarni davolash yoki oldini olish uchun qo‘llaniladigan kimyoviy
moddalar),
dose – doza
(dori vositasining tavsiya etilgan miqdori),
toxicity – toksiklik
(dori yoki boshqa moddalar organizmga zarar yetkazish darajasi),
pharmacodynamics –
farmakodinamikalar
(dorilarning organizmga ta'sirini o‘rganadigan soha),
drug delivery –
dori yetkazib berish
(dorilarning maqsadli joylarga yetkazilishi va ularning
samaradorligini oshirish uchun ishlatiladigan usullar),
monoclonal antidiv – monoklonal
antikor
(bir xil antikorlarni ishlab chiqaruvchi hujayra chiziqlari orqali olingan
antikorlar, asosan dori sifatida ishlatiladi).
Kimyo
biotexnologiya sohasida biologik tizimlarni molekulyar darajada tushunish
va ularni manipulyatsiya qilish uchun zarur bo‘lgan bilim va texnologiyalarni taqdim
etadi. Biokimyoviy jarayonlar, genetika muhandisligi va biofarmatsevtika mahsulotlarini
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika – Зарубежная лингвистика
и лингводидактика – Foreign Linguistics and Linguodidactics
Special Issue – 5 (2025) / ISSN 2181-3701
539
ishlab chiqarish kimyo fani tamoyillari, xususan, kimyoviy reaksiyalar, molekulyar
bog‘lanishlar va organik sintezga asoslanadi. Kimyodan o‘zlashtirilgan terminlarga
quyidagilarni misol qilish mumkin:
chemical reaction – kimyoviy reaksiya
(moddalarning
o‘zgarish jarayoni, yangi moddalar hosil bo‘ladi),
molecule – molekula
(bir yoki bir nechta
atomlardan tashkil topgan kimyoviy birikma),
synthesis – sintez
(yangi moddalarning
kimyoviy reaksiyalar orqali yaratilishi),
organic chemistry – organik kimyo
(uglerod
asosidagi birikmalarni o‘rganadigan kimyo sohasi),
catalysis – kataliz
(kimyoviy
reaksiyaning tezlashishini ta'minlaydigan jarayon),
enzyme – enzim
(biologik katalizator
sifatida ishlaydigan oqsil),
bonding – bog‘lanish
(atomlar orasidagi kimyoviy bog‘lanishlar),
polymer – polimer
(ko‘p takrorlanadigan monomer birikmalaridan tashkil topgan uzun
zanjirli molekula),
biocatalysis – biokataliz
(biologik tizimlarda kimyoviy reaksiyalarni
tezlashtirish jarayoni),
chemical engineering – kimyo muhandisligi
(kimyoviy jarayonlarni
sanoat miqyosida optimallashtirish va boshqarish),
metabolism – metabolizm
(organizmning kimyoviy jarayonlar orqali energiya va moddalarni ishlatish va hosil qilish
jarayoni),
amino acid – aminokislota
(organizm uchun zarur bo‘lgan oqsillarni hosil
qiluvchi asosiy birikmalar, ular proteinlarning qurilish bloklari hisoblanadi).
Fizika
dan sohasiga oid terminlarga esa
diffusion – diffuziya
(moddalarning yuqori
konsentratsiyadan past konsentratsiyaga tabiiy tarqalishi jarayoni; hujayra ichidagi
modda almashinuvda muhim rol o‘ynaydi),
radiation – nurlanish, magnetism – magnitlik
(moddalarning magnit maydon bilan o‘zaro ta’siri; MRI (magnit-rezonans tomografiyasi)
texnologiyasining asosidir),
thermodynamics – termodinamika
(issiqlik va energiyaning
biologik tizimlardagi harakati va almashinuvi; fermentlar faoliyati va metabolizmni
tushunishda qo‘llaniladi),
laser – lazer
(yuqori aniqlikdagi nur manbai; biotibbiyotda
to‘qimalarni kesish, DNKni manipulyatsiya qilish va tasvirlashda ishlatiladi),
kinetics –
kinetika
(kimyoviy yoki biologik reaksiyalarning tezligini o‘rganuvchi fan; fermentlar
faoliyati va dorilarning ta’sir mexanizmlarini tushunishda qo‘llaniladi),
force – kuch
(jismga ta’sir qiluvchi mexanik ta’sir; hujayra skeleti va hujayra harakati mexanizmlarini
tushunishda qo‘llanadi),
pressure – bosim
(yuzaga biror kuch ta’siri; bioreaktorlar va
hujayra madaniyati tizimlarida muhim parametr hisoblanadi),
frequency – tezlik
(chastota) (to‘lqinlar soni; ultratovushli qurilmalarda va diagnostika vositalarida
ishlatiladi) kabilarni kiritish mumkin.
Biotexnologiya
genetika
bilan chambarchas bog‘liq bo‘lib, bu sohadan ko‘plab muhim
atamalar o‘zlashtirilgan. Masalan,
gene – gen, DNA – DNK
(dezoksiribonuklein kislota),
chromosome – xromosoma, genome – genom, mutation – mutatsiya, allele – allel, trait – belgi,
heredity – irsiyat, recombination – rekombinatsiya,
va
inheritance – meros
olish kabi
tushunchalar genetik axborotni tushunish va uni boshqarish uchun asos bo‘lib xizmat qiladi.
Shuningdek,
genetik engineering – genetik muhandislik, cloning – klonlash, transgene –
transgen, genotype – genotip,
va
phenotype – fenotip
kabi atamalar genetik materialni
o‘zgartirish, yangi organizmlar yaratish va kasalliklarni davolashda keng qo‘llaniladi.
Biotexnologiya sohasida
muhandislik fani
dan olingan ko‘plab asosiy atamalar
qo‘llaniladi. Masalan,
design – dizayn, system – tizim, structure – tuzilma, process – jarayon,
device – qurilma, machine – mashina,
va
model – model
kabi tushunchalar biotexnologik
uskunalarni loyihalash va ishlab chiqishda muhimdir. Shuningdek,
measurement – o‘lchov,
efficiency – samaradorlik, material – material, mechanism – mexanizm, tool – asbob, safety –
xavfsizlik, optimization – optimallashtirish,
va
automation – avtomatlashtirish
kabi so‘zlar
biotexnologik ishlab chiqarishning samaradorligi va xavfsizligini ta’minlashda asosiy rol
o‘ynaydi.
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika – Зарубежная лингвистика
и лингводидактика – Foreign Linguistics and Linguodidactics
Special Issue – 5 (2025) / ISSN 2181-3701
540
Zamonaviy biotexnologiyani
kompyuter fanlari
siz tasavvur etib bo‘lmaydi.
Ayniqsa, bioinformatika yo‘nalishida
data – ma’lumot, software – dasturiy ta’minot,
hardware – jihozlar, algorithm – algoritm, database – ma’lumotlar bazasi, simulation –
simulyatsiya
kabi atamalar keng qo‘llaniladi. Bundan tashqari,
interface – interfeys,
network – tarmoq, processing – qayta ishlash, input – kiritish
va
output – chiqarish
terminlari biotexnologik jarayonlarni raqamli tarzda boshqarish va tahlil qilishda muhim
ahamiyatga ega.
Biotexnologiyaning rivojlanishi
ekologiya
bilan chambarchas bog‘liq bo‘lib,
ekologik muvozanatni saqlash va tabiiy resurslardan oqilona foydalanish masalalarida
ekologik atamalarga tayangan holda ish olib boriladi. Masalan,
ecosystem – ekotizim,
biodiversity – biologik xilma-xillik, sustainability – barqarorlik, pollution – ifloslanish,
conservation – muhofaza, renewable resources – qayta tiklanuvchi resurslar, climate
change – iqlim o‘zgarishi, environment – atrof-muhit, carbon footprint – uglerod izi
va
degradation – yemirilish
kabi atamalar biotexnologik tadqiqotlarda va amaliyotda muhim
ahamiyat kasb etadi.
Qishloq xo‘jaligi
sohasidagi ba’zi asosiy atamalar qatoriga
agriculture – qishloq
xo‘jaligi, crop – hosil, livestock – chorvachilik, genetic modification – genetik o‘zgartirish,
transgenic plants – transgen o‘simliklar, biopesticides – biopestitsidlar, biological control –
biologik nazorat, fertilizer – o‘g‘it, irrigation – sug‘orish, sustainability – barqarorlik, yield –
hosil, genetic diversity – genetik xilma-xillik, food security – oziq-ovqat xavfsizligi
va
agroecology – agroekologiya
kabi atamalar kiradi.
Biotexnologiya,
huquq, falsafa
va
bioetika
sohalari o‘rtasida chuqur va o‘zaro
bog‘liqlik mavjud. Biotexnologik yutuqlar, ayniqsa genetik modifikatsiya va klonlash kabi
texnologiyalar, intellektual mulk va patent huquqlari kabi huquqiy masalalarni yuzaga
keltiradi. Falsafa biotexnologiyaning maqsadlari, etik asoslarini, masalan, utilitarizm yoki
deontologiya kabi yondashuvlar orqali tahlil qiladi, bu esa texnologik innovatsiyalarning
jamiyatga ta’sirini baholashda zarur.
XULOSA
To‘plangan materiallarni tahlil qilishda shuni xulosa qilish mumkinki, ingliz tilidagi
biotexnologiya terminologiyasining shakllanishi va rivojlanishida eng ko‘p ta'sir
ko‘rsatgan sohalar sifatida biologiya, kimyo, tibbiyot va muhandislik ajratishimiz
mumkin. Shuningdek, fizikadan, farmakologiya, ekologiya va axborot texnologiyalaridan
olingan terminlarning keng tarqalishi ushbu sohalarning biotexnologiya sohasidagi
rivojlanish, hamda terminologik maydonni shakllantirishda muhim o‘rin tutishini
ko‘rsatadi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI:
1.
Rogach L. Semantic Phenomena Characterizing English Terminology of
Biotechnology. // Modern research on foreign philology. // Issue 17. – 2019. – P.112.
2.
Loening K.L. The Terminology of Biotechnology: A Multidisciplinary Problem:
Proceedings of the 1989 International Chemical Congress of Pacific Basin Societies
PACIFICHEM ’89. – Berlin: Springer Science and Business Media, 2012. – P. 216
3.
Мышак Е. А. Специфика дефиниции термина «биотехнология» // Studia
Humanitatis. 2018. – C.2
4.
Преждо В. В. Екологічний словник. – Харків: ХДАМГ, 1999 – с.416.
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika – Зарубежная лингвистика
и лингводидактика – Foreign Linguistics and Linguodidactics
Special Issue – 5 (2025) / ISSN 2181-3701
541
5.
Мышак Е.А. Классификация англоязычной терминологии биотехнологии.
Studia Humanitatis. 2019 – P. 17
6.
Агаджанян Р.В., Пуха А.С. The ways of neologisms formation in the English
biotechnology term system // Germanic Languages | Philological Aspect. – 2023.
https://scipress.ru/philology/articles/the-ways-of-neologisms-formation-in-the-
english-biotechnology-term-system.html
7.
Cabré M.T. Terminology: Theory, Methods and Applications. – Philadelphia,
Amsterdam. 1999. – P.248
8.
Golovanova E.I. Introduction to cognitive terminology. – Moscow: FLINTA:
Nauka. 2011. – P.105.
9.
Казарина С.Г. Типологические характеристики отраслевых терминологий.
– Краснодар: Изд-во Кубан. гос. мед. Акад, 1998. – 276 с.
