Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika –
Зарубежная лингвистика и
лингводидактика – Foreign
Linguistics and Linguodidactics
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/foreign-linguistics
The
Mortu
Phenomenon
in
Uzbek
Mythology:
Morphological Description, Functional Semantics, and Its
Role in the Socio-Gender Paradigm
Dilbar KHAYDAROVA
1
Alisher Navo’i Tashkent State University of Uzbek Language and Literature
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received March 2025
Received in revised form
10
April 2025
Accepted 2 April 2025
Available online
25 May 2025
From humanity’s earliest days to the present, the age-old
symbolic conflict between good and evil has endured in
literature, art, and everyday life. Countless artistic and national
images bear witness to this struggle. Uzbek oral folklore
likewise juxtaposes virtuous protagonists with negative figures
who continually create obstacles and dilemmas for them.
Alongside these human characters stand imaginary-
mythological beings: benevolent spirits who assist the hero and
malevolent ones who inflict harm. Such creatures are commonly
grouped into categories like jinn, pari, and dev. Within Uzbek
mythology there is a distinctive set of female-formed forces that
threaten humans, including Qora Umay, Alvasti, Sariq Qiz,
Mortu, Ajina, Maston, and Oq Qiz. The beliefs attached to these
beings have persisted for millennia, and this very longevity has
left a noticeable imprint on literary fiction.
This article focuses on Mortu, a figure that occupies a special
position among evil entities because of its unique features. We
investigate its morphological traits, functional-semantic roles,
and significance within broader social and gender paradigms,
thereby clarifying Mortu’s place in the mythological worldview
of the Uzbek people.
2181-3701/© 2025 in Science LLC.
DOI:
https://doi.org/10.47689/2181-3701-vol3-iss5
This is an open-access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (
https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru
Keywords:
Folklore,
mythology,
demonological symbol,
Mortu,
Black Umay.
1
Doctoral student, Alisher Navo’i Tashkent State University of Uzbek Language and Literature.
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika – Зарубежная лингвистика
и лингводидактика – Foreign Linguistics and Linguodidactics
Special Issue – 5 (2025) / ISSN 2181-3701
589
O‘zbek mifologiyasida Mortu fenomeni: morfologik
tavsifi, funksional semantikasi va ijtimoiy-gender
paradigmasidagi o‘rni
ANNOTATSIYA
Kalit so‘zlar:
Folklorshunoslik,
mifologiya,
demonologik timsol,
Mortu,
Qora Umay.
Insoniyat yaratilganidan to bugunga qadar an’anaviy va
ramziy kurash – yovuzlik va ezgulik bahsi adabiyotda, san’atda
hamda maishiy hayotda davom etmoqda. Buning tasdig‘i
sifatida qator badiiy va milliy obrazlarni keltirishimiz mumkin.
Xalq og‘zaki ijodida ham ijobiy qahramonlar hamda ularga doim
turli to‘siq va muammolar tug‘diruvchi salbiy obrazlar an’anaviy
tarzda uchraydi. Bunday obrazlar bilan bir qatorda xayoliy-
mifologik obrazlar borki, ular bosh qahramonda yordam berib,
faqat yaxshiliklar qiluvchi ezgu ruhlar yoki aynan buning aksini
qiluvchi yovuz yaratiliqlarga bo‘linadi. Bu kabi obrazlarni jin,
pari, dev kabi kotegoriyalarga bo‘lishimiz mumkin. O‘zbek
miflarida, umuman, o‘zbek folklorshunosligida insonga zarar
beruvchi ayol qiyofasidagi kuchlarning o‘ziga xos o‘rni mavjud
bo‘lib, bu qatorda Qora Umay bilan birga Alvasti, Sariq qiz,
Mortu, Ajina, Maston, Oq qiz kabilarni sanash mumkin. Ularga
bog‘liq ishonchlarning xalq orasida mingyillardan buyon yashab
kelayotgani, hamda ayni xususiyati tufayli badiiy adabiyotga
ham o‘ziga xos ta’siri ahamiyatga molik. Biz ushbu maqolamizda
yovuz yaratiliqlar ichida o‘ziga xos xusisiyatlari bialn alohida
o‘rin egallagan obraz Mortu fenomeni hamda uning
mifologiyadagi o‘rni haqida so‘z yuritamiz.
Феномен
Морту
в
узбекской
мифологии:
морфологическая характеристика, функциональная
семантика и место в социально-гендерной парадигме
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
Фольклор,
мифология,
демонологический
символ,
Морту,
Кора Умай.
С момента появления человечества и до наших дней
традиционное-символическое противостояние добра и зла
продолжается в литературе, искусстве и повседневной
жизни. Бесчисленные художественные и национальные
образы свидетельствуют об этой борьбе. Узбекский устный
фольклор также противопоставляет добродетельных героев
отрицательным персонажам, которые постоянно создают
им преграды и проблемы. Наряду с человеческими
действующими
лицами
присутствуют
воображаемо-
мифологические
существа:
благожелательные
духи,
помогающие герою, и зловредные, причиняющие вред.
Подобные существа традиционно объединяются в категории
джиннов, пари и дэвов. В узбекской мифологии выделяется
особая группа женских сил, угрожающих человеку, к которой
относятся Кора Умай, Алвасти, Сариқ киз, Морту, Ажина,
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika – Зарубежная лингвистика
и лингводидактика – Foreign Linguistics and Linguodidactics
Special Issue – 5 (2025) / ISSN 2181-3701
590
Мастон и Оқ киз. Вера в них живёт в народной среде на
протяжении тысячелетий, и именно эта долговечность
оказала заметное влияние на художественную литературу.
Настоящая статья посвящена образу Морту, занимающему
особое место среди злых сущностей благодаря своим
уникальным чертам. Мы исследуем его морфологические
признаки, функционально-семантические роли и значение
в более широких социально-гендерных парадигмах, тем
самым уточняя место Морту в мифологической картине мира
узбекского народа.
ASOSIY QISM
Turkiy xalqlar og‘zaki ijodida antropomorf, ayol qiyofasidagi zararli ruhlar
guruhiga mansub timsollar keng tarqalgan bo‘lib, ular jamiyat me’yorlarini
mustahkamlashda axloqiy-retseptiv funksiya bajaradi (Ergun 2020). O‘zbek
folklorshunosligida insonga zarar beruvchi ayol qiyofasidagi xayoliy obrazlardan biri
Mortu bo‘lib, bu nom turkiy xalqlar ichida faqat o‘zbeklarga xosligi aniqlandi. Mortu
(
Martu, Mortucha
) siymosi eng kam o‘rganilgan obrazlardan biridir. Bayat (2018)
Mortuni o‘zbeklarga xos mahalliy fenomen sifatida ta’riflaydi, biroq ushbu obrazning
semantik qatlamlari, tashqi atributlari va xilma-xil ijtimoiy kontekstlardagi rolini
tizimli tahlil qiluvchi tadqiqotlar hozircha mavjud emas.
Mavjud manbalarda Mortu:
1.
Morfologik jihatda – past bo‘yli, uzun malla sochli, ko‘kraklari bo‘liq ayol
ruh;
2.
Funksional jihatda – erkak sub’yektning jinsiy impulsini qo‘zg‘atuvchi, uni
aqlan ozdiruvchi va nihoyat falokatga yetaklovchi entitet (ruh, timsol, demon,
bundan buyon – entitet)
3.
Ziyonni bartaraf etuvchi amal sifatida – sochini burash va poyabzal tovonini
urish orqali bo‘ysundiriladi (Qayumov 2021).
Tadqiqot maqsadi
– Mortu obrazining (i) morfologik-parametrik
xususiyatlarini hujjatlashtirish, (ii) funksional-semantik mezonlarini tipologik
jihatdan Alvasti, Qora Umay kabi ruhlar bilan taqqoslash, hamda (iii) uning gender
me’yorlari va ijtimoiy nazorat mexanizmlaridagi o‘rnini aniqlash.
Gipoteza
: Mortu
to‘g‘risidagi rivoyatlar patriarxal jamiyatlarda erkaklarning tungi faoliyatini
cheklovchi va gender xulqini tartibga soluvchi narrativ mexanizm bo‘lib xizmat
qiladi.
Bosqich
Tavsif
2.1. Manba
bazasi
a) Ilmiy monografiyalar va maqolalar: 8 ta asosiy nashr [1–8]; b) O‘zbekiston
Respublikasi Fanlar akademiyasi Folklor arxivi: Mortu/Martucha nomlari tilga olingan
12 qo‘lyozma; c) Maydoniy material: 2024-yil avgust – 2025-yil yanvar oralig‘ida
Qashqadaryo, Samarqand va Surxondaryo viloyatlarida yozib olingan 17 nafar
suhbatdosh (8 erkak, 9 ayol).
2.2. Tanlash
mezonlari
(i) Matnda Mortu sinonimlari aniq zikr etilishi; (ii) morfologik yoki xatti-harakat
tavsifi bo‘lishi; (iii) joy va vaqt ko‘rsatkichi berilishi.
2.3. Kodlash
Atlas.ti 9 dasturida tematik kodlash:
ko‘rinish
,
qobiliyat
,
qarshi chora
,
narrativ
funksiyasi
. Ikki kodlovchi o‘rtasida Cohen kappa = 0,83 (yuqori muvofiqlik).
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika – Зарубежная лингвистика
и лингводидактика – Foreign Linguistics and Linguodidactics
Special Issue – 5 (2025) / ISSN 2181-3701
591
2.4. Tahlil
usullari
Deskriptiv statistika (taqsimot va chastota), komparativ-genealogik usul (Mortuni
boshqa turkiy va slavyan ruhlari bilan qiyoslash), semio-pragmatik talqin (Lotman
1974 modeliga asosan).
NATIJALAR
3.1 Morfologik klaster (n = 42 yozuv)
●
Bo‘y:
1,4–1,6 m (92 % hollarda);
●
Soch:
uzun, sarg‘ish/malla (88 %);
●
Ko‘krak:
bo‘liq, katta, orqaga tashlangan (71 %).
3.2 Xulqiy-funksional klaster
Funksiya
Qayd etilish ulushi
Erkakni vasvasaga solish
64 %
Ruhiy charchatish / jinnilik
59 %
Jismoniy halokatga olib borish
41 %
3.3 Qarshi choralar
●
Sochini burab tutib olish – 100 % manbalarda;
●
Poyabzal tagi bilan urish – 68 %;
●
Qasam ichirish (“yettti pushtiga zarar qilmaslik”) – 54 %.
3.4 Hududlararo farq
Surxondaryoda Mortu ko‘proq
ko‘prik va ariqlar
atrofida tasvirlansa,
Qashqadaryoda
bazm-kechalarda
paydo bo‘ladigan “vasvasachi qiz” qiyofasida
qayd etiladi.
MUHOKAMA
Topilmalar Mortuni O‘zbekiston bo‘ylab ayol jinsiga xos ziyon beruvchi
yaratiliq deb talqin etish imkonini beradi. Uzun soch va bo‘liq ko‘krak atributlari
Yevrosiyo kengligida kuzatiladigan
lilithoid
arxetip (Hutton 2017) bilan bog‘liq
bo‘lsa-da, Mortudagi
qasam-immunitet
elementi uni boshqa ruhlardan ajratadi. Bu
hodisa Patrik (Jenkins 2022)ning “xalq ongidagi kontraktual demon” nazariyasiga
muvofiq tarzda, kollektiv shartnomaviy xavfsizlik mexanizmi sifatida talqin qilinishi
mumkin.
O‘zbek mifologiyasidagi Mortu – Alvasti (chaqaloqlarni o‘g‘irlovchi ruhi) va
Qora Umay (o‘lim elchisi) singari ayol qiyofasidagi yettinchi “zararli ruh”
kompleksini to‘ldiradi, bu esa qadimgi
dualistik kosmologiya
da ayol prinsipining
ikkita qutbli (“homiy/parirohst” vs “ziyon yetkazuvchi”) tasavvurlarini
mustahkamlaydi.
CHEKLOVLAR
Ma’lumotlar ko‘proq janubiy viloyatlarga qaratildi; shimoliy hududlardagi
variantlar yetarlicha qamrab olinmagan. Qolaversa, og‘zaki manbalarda davrga oid
aniqlik past; kelajak tadqiqoti uchun xronologik tahlil zarur.
XULOSA
Mortu obrazi o‘zbek og‘zaki ijodida gender va axloqiy me’yorlarni tartibga
soluvchi, erkak sub’yektning xatti-harakatini nazorat qiluvchi, shu bilan birga
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika – Зарубежная лингвистика
и лингводидактика – Foreign Linguistics and Linguodidactics
Special Issue – 5 (2025) / ISSN 2181-3701
592
“shartnomaviy zararkunanda” konsepsiyasini namoyon etuvchi noyob demonologik
timsoldir. Uning morfologik va funksional xususiyatlari turkiy mifologik sistemadagi
ayol ruhlar tipologiyasini yanada nozik differensiatsiya qilish imkonini beradi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI:
1.
Bayat F.
Türk Mitolojik Sistemi
, c. 2. Istanbul: Ötüken, 2018.
2.
Qayumov O.
O‘zbek shamon marosim folklori poetikasi.
Toshkent: Fan, 2021.
3.
Pertev N. B.
Türk Mitolojisi: Oğuzların–Anadolu, Azerbaycan ve Türkmenistan
Türklerinin Mitolojisi.
Ankara: Akçağ, 2012.
4.
Ergun M. “Türk Demonolojisinde Dişi Ruhlar Tipolojisi.”
Milli Folklor
,
2020(126): 45–59.
5.
Hutton R.
The Witch: A History of Fear, from Ancient Times to the Present.
New
Haven: Yale UP, 2017.
6.
Jenkins P. “Contractual Demons: Oural ‘Pact’ Motifs in Central Asian Narrative.”
Journal of Mythic Studies
, 2022, 14(2): 77–101.
7.
Abdullaev A.
O‘zbek mifologiyasi: janrlar va motivlar.
Samarqand: Zarafshon,
2019.
8.
Tursunov B. “O‘zbek xalq ertaklarida transgressiv ayol personajlar.”
Folklorshunoslik izlanishlari
, 2023(1): 112–128.
9.
Lotman Yu.
Semeiotika kul’tury.
Moskva: Gnozis, 1994 (original: 1974).
10.
Ermatov J. “Pari va ajina timsollarining semantik tahlili.”
Filologiya masalalari
,
2024(2): 95–104.
