Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika –
Зарубежная лингвистика и
лингводидактика – Foreign
Linguistics and Linguodidactics
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/foreign-linguistics
Lexical and terminological interpretation of the
phenomenon of occasionalism in linguistics
Oybakhor PRIMKULOVA
1
Andijan State Pedagogical Institute
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received March 2025
Received in revised form
10
April 2025
Accepted 2 April 2025
Available online
25 May 2025
This article examines the lexico-terminological definition of
the phenomenon of "occasionalism" in linguistics and its
features. First, the similarities and differences of this term with
the concept of "nonce word" in Western linguistics are
analyzed. It also highlights the fact that occasionalism is a
product of individual creativity, its temporary function, and its
role in introducing semantic and artistic innovation. Examples
are given of the use of occasional units in the context of the text,
when they do not reach the level of the lexical norm, and
sometimes turn into neologisms. The article also demonstrates
the prospects for studying the phenomenon of occasionalism
from the point of view of linguopoetics, psycholinguistics, and
cognitive linguistics.
2181-3701/© 2025 in Science LLC.
DOI:
https://doi.org/10.47689/2181-3701-vol3-iss5
This is an open-access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (
https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru
Keywords:
occasionalism,
nonce word,
lexical creativity,
neologism,
language norm,
linguopoetics,
psycholinguistics,
text linguistics,
semantic-artistic innovation.
Tilshunoslikda okkazionalizm fenomenining lug‘aviy-
terminologik talqini
ANNOTATSIYA
Kalit so‘zlar:
okkazionalizm,
nonce word,
leksik ijodkorlik,
neologizm,
til me’yori,
lingvopoetika,
psixolingvistika,
matn lingvistika,
semantik-badiiy yangilik.
Mazkur
maqolada
tilshunoslikda
“okkazionalizm”
fenomenining lug‘aviy-terminologik aniqlanishi hamda uning
xususiyatlari ko‘rib chiqilgan. Dastlab ushbu terminning G‘arb
lingvistikasidagi “nonce word” tushunchasi bilan o‘xshash va
farqli jihatlari tahlil qilinadi. Shuningdek, okkazionalizmning
individual ijod mahsuli ekanligi, muvaqqat vazifadorligi hamda
semantik-badiiy yangilik kiritishdagi o‘rni yoritiladi. Okkazional
birliklarning matn kontekstida ishlatilishi, ularning lug‘aviy
me’yor darajasiga yetmay qolishi, ba’zan esa neologizmga
aylanib ketishi bo‘yicha misollar keltiriladi. Maqola
1
Doctoral student, Andijan State Pedagogical Institute. E-mail: oybahorp@gmail.com
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika – Зарубежная лингвистика
и лингводидактика – Foreign Linguistics and Linguodidactics
Special Issue – 5 (2025) / ISSN 2181-3701
529
lingvopoetika, psixolingvistika va kognitiv lingvistika nuqtai
nazaridan okkazionalizm fenomenining tadqiq etilish
istiqbollarini ham namoyish etadi.
Лексико-терминологическая интерпретация феномена
окказионализма в языкознании
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
окказионализм,
nonce word,
лексическое творчество,
неологизм,
языковая норма,
лингвопоэтика,
психолингвистика,
лингвистика текста,
семантико-
стилистическая новизна.
В
данной
статье
рассматривается
лексико-
терминологическое
определение
феномена
«окказионализма» в лингвистике и его характерные
особенности. Вначале анализируются сходства и различия
этого термина с понятием "nonce word" в западной
лингвистике. Также освещается, что окказионализм
является
продуктом
индивидуального
творчества,
обладает временной функциональностью и играет роль
в привнесении семантико-художественной новизны.
Приводятся примеры использования окказиональных
единиц в контексте текста, когда они не достигают уровня
лексической нормы, а иногда превращаются в неологизмы.
Статья также демонстрирует перспективы исследования
феномена окказионализма с точки зрения лингвопоэтики,
психолингвистики и когнитивной лингвистики.
KIRISH
Muayyan payt, voqea yoki maqsad bilan yaratilgan, biroq doimiy leksik tarkibga
kirmagan so‘zlar har bir tilda mavjud va ushbu so‘zlar ilmiy adabiyotda turlicha nomlar
bilan ataladi: “noodatiy so‘zlar”, “muvaqqat neologizmlar”, “yakka-yakka xos leksik
birliklar” va hokazo. G‘arb tilshunosligida “nonce word” (bir martalik so‘z) yoki
“occasional word” (situatsion so‘z, ya’ni vaziyatga xos so‘z) terminlari qo‘llansa, rus
tilshunosligida “окказионализмы” (okkazionalizmlar) atamasi keng tarqalgan [10].
O‘zbek tilshunosligida ham “okkazionalizm” tushunchasi “yakka holda ishlatiladigan,
umumiy lug‘aviy zaxiraga kirmagan, muallif tomonidan ma’lum bir matn yoki vaziyat
uchun maxsus yaratilgan leksik birlik”ni anglatadi [2].
Mazkur maqolada okkazionalizm fenomenining lug‘aviy-terminologik aniqlanishi
masalasi ilmiy nuqtai nazardan ko‘rib chiqiladi. Avvalo, atamaning etimologiyasi va
xilma-xil ishlatilish doirasi (G‘arb tilshunosligi, o‘zbek tilshunosligi) haqida ma’lumot
beriladi. Shuningdek, okkazionalizmning leksik-semantik xususiyatlari, yaratilish
sabablari va nutqiy vazifalari tahlil qilinadi. Maqola yakunida zamonaviy Yevropa,
Amerika hamda Avstraliya lingvistika manbalariga tayanib, okkazionalizm fenomenining
nazariy va amaliy tadqiqotlardagi o‘rni yoritiladi.
ADABIYOTLAR TAHLILI VA METODLAR
Okkazionalizm (lotincha occāsio – “vosita, sabab, fursat”) tushunchasini
tilshunoslikda dastlab rus filologlari keng muomalaga kiritgan bo‘lib, “avtor ijodiyoti mahsuli
bo‘lgan muvaqqat so‘zlar”ni anglatish uchun qo‘llangan [12]. Garchi ushbu termin rus
adabiyotshunosligi va tilshunosligi orqali keng tarqalgan bo‘lsa-da, G‘arb lingvistikasida
“nonce word” (“bir martalik so‘z”) yoki “occasional word” (“tasodifiy yaratilgan, situativ
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika – Зарубежная лингвистика
и лингводидактика – Foreign Linguistics and Linguodidactics
Special Issue – 5 (2025) / ISSN 2181-3701
530
so‘z”) atamalari ancha ilgariroqqa borib taqaladi [3]. Masalan, Oxford English Dictionaryda
“occasionalism” so‘zi ingliz filologik adabiyotida XVIII asr oxirlarida, ammo “occasional
word” iborasi esa XIX asr boshlaridan paydo bo‘lganligi qayd etiladi [16].
Tilshunoslikka xos ma’nodagi “okkazionalizm” tushunchasini ba’zan falsafiy
“okkazionalizm” ta’limotidan (Xudoning yagona sababchiligini ilgari suradigan g‘oya)
farqlab olish kerak [15]. Filologiyada “okkazionalizm” maxsus maqsadda, muayyan
nutqiy kontekstda yaratilgan noodatiy leksik birlik sifatida tushuniladi. Bu termin
minglab adabiy matnlarda, badiiy asar va publitsistikada uchraydigan ijodiy yasalgan
so‘zlar ko‘lamini anglatadi.
Terminologik asos sifatida G‘arb lingvistikasida “nonce word” tushunchasiga
e’tibor qaratish lozim. Nonce word – ma’lum bir lahzada, bir martalik maqsad uchun
yaratilgan so‘z bo‘lib, odatda nutqda takroran ishlatilmaydi. Ingliz leksikografiyasida
bunday so‘zlar adabiy til me’yoridan chetga chiqishi va subyektiv ijodiy shaklga ega
bo‘lgani sababli rasmiy lug‘atlarga kiritilmaydi yoki dialektal, substandard belgisi bilan
qayd etiladi [14].
Mazkur maqolada ilgari nashr etilgan lingvistik manbalarni solishtirish, matn
tahlili va misollarni shakllantirish metodlaridan foydalanildi. Shuningdek, G‘arb, rus va
o‘zbek lingvistikasidagi ilmiy yondashuvlar qiyoslangan holda ko‘rib chiqildi. Maqolaning
asosiy maqsadi – okkazionalizm fenomenining terminologik xususiyatlarini aniqlash va
uning lingvopoetika, psixolingvistika, kognitiv lingvistika nuqtai nazaridan ham tadqiq
etilish imkoniyatlarini ko‘rsatishdir.
NATIJALAR VA MUHOKAMA
Tilshunoslikda okkazionalizm lug‘aviy darajadagi muvaqqat hodisa sifatida
namoyon bo‘ladi. Ularning xususiyatlarini quyidagicha sanab o‘tish mumkin:
– individual ijod mahsuli. Okkazionalizm ko‘pincha bitta muallif (yoki notiq)
tomonidan yaratiladi va keng jamiyat tomonidan qabul qilinmasligi mumkin [19].
Masalan, adib o‘zining badiiy matnida konkret vaziyat uchun yangi so‘z “o‘ylab topadi” va
bu so‘z o‘sha muayyan kontekstda ma’no kasb etadi.
– Maqsadga yo‘naltirilganlik. Bunday so‘zlar, odatda, stilistik effekt berish,
ironiyaga sabab bo‘lish yoki emotsional rang-baranglik kiritish maqsadida ishlatiladi.
Yana bir maqsad – kirishib kelayotgan reallikni nomlash bo‘lishi mumkin, lekin so‘z
rasman “leksik tan olish” darajasiga yetmaydi.
– Vaqtinchalik status. Okkazionalizm barqaror me’yoriy lug‘aviy birlikka
aylanmaydi. U matnda yoki nutqiy jarayonda qisqa muddat yuzaga keladi, keyin esa
unutiladi yoki ishlatilmaydi. Ba’zan ayrim okkazional so‘zlar tilga singib ketib, doimiy
neologizmga aylanishi mumkin [1].
– Ma’noviy ajablanarlilik. Odatda, okkazionalizmda semantik uyg‘unlashuv bilan
bir qatorda noan’anaviy shakl, birikma yoki o‘zgartirish orqali original semantik ta’sir
yaratiladi. Shuning uchun u emotsional-estetik vazifani bajara oladi.
– Matn kontekstiga bog‘liqlik. Okkazional so‘zning ma’nosi ko‘pincha faqat
muayyan kontekstda tushuniladi. Lug‘atda uni topish imkoni bo‘lmaydi, chunki u rasmiy
qaydlarga kiritilmaydi yoki birmuncha kechikib kiritiladi.
Tilshunoslikdagi so‘z yasalishi nazariyalariga ko‘ra, har qanday til doimiy ravishda
turli xildagi affikslar, qo‘shimchalar, kompozitsiyalar yoki konversiya orqali yangi so‘zlar
yaratish salohiyatiga ega [11]. Ammo okkazionalizmlar an’anaviy so‘z yasalishi
me’yoridan chetga chiqishi yoki uni buzishi mumkin. Masalan:
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika – Зарубежная лингвистика
и лингводидактика – Foreign Linguistics and Linguodidactics
Special Issue – 5 (2025) / ISSN 2181-3701
531
Kompozitsiya: bunday okkazionalizmlar mavjud 2–3 leksemadan g‘ayrioddiy
tarzda yasaladi. Masalan, “skin-changer”
okkazionalizmi bunga misol bo`la oladi: “...he is a
skin-changer: sometimes he is a huge black bear, sometimes he is a great strong black-
haired man with huge arms...” [20] Ushbu so‘z “skin” (teri) + “changer” (o‘zgaruvchi)
qo‘shilishidan yaratilgan kompozitsion birlikdir. Tolkien bu so‘zni personajning (Beorn)
insondan ayiqqa aylanish xususiyatini ifodalash uchun ijodiy ravishda qo‘llagan. Bu esa
o‘quvchida kutilmagan hayrat hissi uyg‘otish va fantastik muhitni kuchaytirish
maqsadiga xizmat qiladi.
Affiksatsiya: ushbu usulga ko‘ra mavjud affikslar yangi semantika bilan
uyg‘unlashadi yoki aralashib ketadi. Masalan,
“uglification” okkazionalizmini misol qilib
keltirishimiz mumkin:
“‘Reeling and Writhing, of course, to begin with,’ the Mock Turtle
replied; ‘and then the different branches of Arithmetic – Ambition, Distraction,
Uglification, and Derision” [5]. Ushbu okkazional birlikni tahlil qiladigan bo`lsak, bu birlik
“ugly” (xunuk) so‘zining negiziga “-fy” (fe’l yasovchi qo‘shimcha) va “-cation” (ish-holat
ifodalovchi) sufikslarini ketma-ket qo‘shish orqali yaratilgan. Lewis Carroll bu terminni
qahramon nutqiga kiritib, hajviy va noodatiy semantik ta’sir uyg‘otadi. Yozuvchi oddiy
“beautification” (go‘zallashtirish) so‘zini teskarisiga “uglification” shaklida o‘zgartirib,
asosiy ma’noni bo‘rttirish, xunuklikni kuchaytirib tasvirlash maqsadini ko‘zlaydi.
Onomatopeya bilan aralash shakldagi yasamalar (masalan, “
snap-plopery”
–
“snap” (“tarsillash”) va “plop” (“shalpillash”) kabi tovush taqlidlari “-ery” qo‘shimchasi
orqali birlashtirilib, kulgili, noodatiy semantik ta’sir hosil qilingan).
Bunday ijodkorlik ko‘pincha argot yoki slang qatlamlarida paydo bo‘ladi, agar
ommaviylashsa, substandard tilda barqarorlashishi mumkin [8]. Avstraliya ilmiy
adabiyotlarida (masalan, Ozwords nashrlarida) ba’zi okkazional so‘zlar avstralizmlar
sifatida tasniflanib, kichik lug‘atlarda izoh berilishi kuzatiladi [17].
Lingvopoetika nuqtai nazaridan okkazionalizm – bu nafaqat muallifning shaxsiy
ekspressiv vositasi, balki o‘quvchi (yoki tinglovchi)ga estetik ta’sir o‘tkazishning ijtimoiy-
psixologik usuli hamdir. Quyidagilar okkazionalizmlarning asosiy funksiyalari
hisoblanadi:
Emotsional ifoda: badiiy matnda muayyan his-tuyg‘uni kuchaytirish yoki
notiqning munosabatini bo‘rttirish uchun qo‘llanadi.
Metaforik va stilistik boyitish: yangi so‘z yaratilishi orqali o‘quvchi e’tibori jalb
qilinadi, bu esa badiiy tasvir yoki stilistik yuksaklikka xizmat qiladi.
Yumoristik effekt: so‘zning noodatiy shakli, ba’zida kulgili ohangga ega bo‘lishi
matnga komik ruh bag‘ishlaydi (masalan, “buyuk-muyuk” kabi qaytariqli leksik o‘yin).
Muayyan reallikka nom berish: agar tilning amaldagi leksemalari yetarli bo‘lmasa
yoki muallif o‘ta spesifik hodisani nomlamoqchi bo‘lsa, tasviriy-tuyg‘uli so‘z yaratib, o‘sha
real holatga referens berishi mumkin.
Individual uslubni namoyish qilish: ayrim adiblar yoki notiqlar okkazionalizm
orqali o‘ziga xos uslublarini, nutq rang-barangligini ko‘rsatish maqsadini ko‘zlaydilar.
Hozirgi davrda internet va ijtimoiy tarmoqlar rivoji sabab, mavsumiy, bir martalik,
tez yoyiladigan leksik shakllar soni ortib bormoqda. Memlar, xeshteglar, qisqartma
so‘zlar, gif va stikerlar bilan bog‘liq ko‘plab yangi leksemalar paydo bo‘lib, ba’zilari tezda
tilga singib ketadi, ba’zilari esa “bugun bor, ertaga yo‘q” prinsipida yo‘q bo‘lib ketadi [10].
Bu jarayon okkazionalizm fenomenining zamonaviy internet-lingvistika doirasida ham
alohida e’tiborga molik ekanini ko‘rsatadi.
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika – Зарубежная лингвистика
и лингводидактика – Foreign Linguistics and Linguodidactics
Special Issue – 5 (2025) / ISSN 2181-3701
532
Korpus lingvistikasi vositalari yordamida internetdagi matnlar, bloglar, ijtimoiy
tarmoq postlari va sharhlarini tadqiq etish orqali bu so‘zlarning qanchalik tez yaratilishi
va yo‘qolishi, kontekst doirasi, funksional semantikasi haqida aniq ma’lumot olish
mumkin [4]. Shuning uchun Yevropa (masalan, British National Corpus, Sketch Engine),
Amerika (masalan, Corpus of Contemporary American English – COCA) va Avstraliya
(masalan, Australian National Corpus) ilmiy loyihalarida okkazionalizmga oid misollar
tobora chuqur o‘rganilmoqda [7].
XULOSA
Yuqorida bayon etilgan ma’lumotlar asosida, tilshunoslikda okkazionalizm
fenomeni “muallif nutqida ma’lum bir zamon, vaziyat yoki uslubiy maqsadda yaratilgan,
ammo doimiy leksik tarkibga kirmagan so‘z (yoki birikma)” sifatida aniqlanishi mumkin.
Uning lug‘aviy-terminologik mazmuni, avvalo, individual ijodiy xususiyatga egaligi hamda
til tizimi me’yoridan chetga chiqish orqali stilistik, poetik va emotsional vazifalarni
bajarishidadir. Tilshunoslikda okkazionalizm tadqiqotlari nafaqat tarixiy-adabiy sohada,
balki zamonaviy internet-lingvistika, psixolingvistika va kognitiv lingvistika
yo‘nalishlarida ham dolzarb bo‘lib bormoqda. Yevropa, Amerika va Avstraliya
manbalarida ushbu fenomen lingvistik ijodkorlikning muhim ko‘rinishlaridan biri sifatida
tavsif qilinadi. Zero, har bir tirik til o‘zida cheksiz ijodkorlikni aks ettiradi, okkazionalizm
esa shu ijodkorlikning yorqin, lekin ba’zan o‘tkinchi shakli ekanini ko‘rsatadi. Kelgusida
bunday so‘zlarning paydo bo‘lishi va ommalashuvi jarayonlarini korpuslar va raqamli
texnologiyalar yordamida chuqur o‘rganish okkazionalizm fenomenining yanada keng
qamrovli tasvirini berishi shubhasiz.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI:
1.
Algeo J. Fifty Years Among the New Words: A Dictionary of Neologisms. – USA:
Cambridge University Press, 1991. 274 p.
2.
Abdurahmonov G‘. Leksikologiya masalalari
.
O‘zbekiston Milliy Ensiklopediyasi,
2005. 328 b.
3.
Bauer l. English Word-Formation
.
Cambridge University Press, 1983. – 331 p.
4.
Biber D. and Conrad S. Register, Genre, and Style
.
Cambridge University Press,
2009. – 355 p.
5.
Carroll L.
Alice’s Adventures in Wonderland
. Macmillan, 1865. –192p.
6.
Crystal D. A Dictionary of Linguistics and Phonetics
.
Blackwell, 2008. – 560 p.
7.
Davies M. “The 385+ Million Word Corpus of Contemporary American English
(1990–2008).” International Journal of Corpus Linguistics
,
vol. 14, no. 2, 2009, p. 159–190.
8.
Dumas B.K and Lighter J. “Is Slang a Word for Linguists?” American Speech, vol.
53, no. 1, 1978, p. 5–17.
9.
Galperin I. R. Stylistics
.
Higher School Publishing, 1981. – 332 p.
10.
Goddard C. “Internet Slang and Variation in World Englishes.” Australian
Journal of Linguistics
,
vol. 35, no. 2, 2015, p. 245–265.
11.
Hockett CH.F. A Course in Modern Linguistics
.
Macmillan, 1958. – 630 p.
12.
Krysin L.P. Russian Language: Sociolinguistic Aspects
.
Languages of Slavic
Culture, 2004. – 294 p.
13.
Macquarie
Dictionary.
Macquarie
Dictionary
Publishers,
2020
www.macquariedictionary.com.au.
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika – Зарубежная лингвистика
и лингводидактика – Foreign Linguistics and Linguodidactics
Special Issue – 5 (2025) / ISSN 2181-3701
533
14.
Merriam-Webster Dictionary. – USA: Fogware Publishing Windows, 2020. –
909p. www.merriam-webster.com
15.
Nadler S. Occasionalism: Causation among the Cartesians
.
Oxford University
Press, 2010. – 232 p.
16.
Oxford English Dictionary, www.oed.com
17.
Ozwords. Australian National Lexicography Centre, 2016, www.ozwords.org
18.
Peters P. The Cambridge Guide to Australian English Usage
.
Cambridge
University Press, 2007. – 922 p.
19.
Platt J. “Neologisms and Nonce Formations in English.” Journal of Pragmatics,
vol. 19, no. 3, – 1993, pp. 215–230.
