Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika –
Зарубежная лингвистика и
лингводидактика – Foreign
Linguistics and Linguodidactics
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/foreign-linguistics
The Importance of artificial intelligence in developing
critical thinking skills
Shokhsanam SHUKUROVA
1
Uzbekistan State World Languages University
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received March 2025
Received in revised form
10
April 2025
Accepted 2 April 2025
Available online
25 May 2025
This article examines the role of artificial intelligence (AI)
technologies in the development and enhancement of critical
thinking skills. Critical thinking involves the ability to solve
complex problems, make evidence-based decisions, and think
independently. AI-based tools, including learning-oriented
algorithms and interactive platforms, help students and
learners to analyze information critically and approach
problems from diverse perspectives. The article explores the
didactic potential of AI, supported by practical applications and
international examples. It concludes that AI can serve as an
effective tool in fostering critical thinking in educational
settings.
2181-3701/© 2025 in Science LLC.
DOI:
https://doi.org/10.47689/2181-3701-vol3-iss5
This is an open-access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (
https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru
Keywords:
artificial intelligence,
critical thinking,
digital pedagogy,
educational technologies,
innovative teaching,
algorithmic thinking,
learning process,
analytical skills,
decision making,
modern educational tools.
Sun’iy intellektning tanqidiy fikrlash ko‘nikmasini
rivojlantirishdagi ahamiyati
ANNOTATSIYA
Kalit so‘zlar:
sun’iy intellekt,
tanqidiy fikrlash,
raqamli pedagogika,
ta’lim texnologiyalari,
innovatsion o‘qitish,
algoritmik tafakkur,
o‘quv jarayoni,
tahlil qilish ko‘nikmasi,
qaror qabul qilish,
zamonaviy ta’lim vositalari.
Ushbu maqolada sun’iy intellekt (SI) texnologiyalarining
tanqidiy fikrlash ko‘nikmalarini shakllantirish va rivojlantirishdagi
o‘rni tahlil qilinadi. Tanqidiy fikrlash – bu murakkab
muammolarni hal qilish, dalillarga asoslangan qarorlar qabul
qilish va mustaqil fikrlash qobiliyatidir. Sun’iy intellekt asosidagi
vositalar, jumladan, o‘rganishga yo‘naltirilgan algoritmlar va
interaktiv platformalar orqali o‘quvchilar va talabalarda tanqidiy
tahlil qilish, muammolarga boshqa burchakdan yondashish
ko‘nikmalari shakllanadi. Maqolada SI vositalarining didaktik
imkoniyatlari, amaliy tajribalar va ilg‘or xorijiy misollar asosida
o‘rganiladi. Xulosa sifatida, SI tanqidiy fikrlashni rivojlantirishda
samarali vosita bo‘lib xizmat qilishi ta’kidlanadi.
1
Uzbekistan State World Languages University.
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika – Зарубежная лингвистика
и лингводидактика – Foreign Linguistics and Linguodidactics
Special Issue – 5 (2025) / ISSN 2181-3701
570
Значение искусственного интеллекта в развитии
навыков критического мышления
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
искусственный интеллект,
критическое мышление,
цифровая педагогика,
образовательные
технологии,
инновационное обучение,
алгоритмическое
мышление,
учебный процесс,
аналитические навыки,
принятие решений,
современные учебные
средства.
В данной статье рассматривается роль технологий
искусственного интеллекта (ИИ) в формировании и
развитии навыков критического мышления. Критическое
мышление включает в себя умение решать сложные
задачи, принимать решения на основе доказательств и
мыслить независимо. Инструменты, основанные на ИИ,
такие как обучающие алгоритмы и интерактивные
платформы, способствуют развитию аналитического
мышления у учащихся и студентов, а также помогают им
подходить к проблемам с разных точек зрения. В статье
анализируются дидактические возможности ИИ на
основе практических примеров и зарубежного опыта.
В заключение подчеркивается, что ИИ может быть
эффективным средством для развития критического
мышления в образовательной среде.
KIRISH
XXI asr ta’lim tizimida raqamli texnologiyalarning jadal sur’atlarda rivojlanishi
pedagogik yondashuvlar va o‘quv metodikalarining tubdan o‘zgarishini talab qilmoqda.
Ayniqsa, sun’iy intellekt (SI) texnologiyalarining ta’lim sohasiga integratsiyalashuvi
nafaqat bilim olish jarayonini avtomatlashtirish, balki o‘quvchilarda tanqidiy fikrlash,
muammoga turli rakurslardan yondashish va qaror qabul qilish kabi muhim kognitiv
ko‘nikmalarni shakllantirishda muhim omil sifatida namoyon bo‘lmoqda.
Tanqidiy fikrlash zamonaviy jamiyatda muvaffaqiyatli faoliyat yuritish uchun zarur
bo‘lgan asosiy kompetensiyalardan biridir. Bu ko‘nikma o‘quvchilarga faqatgina
axborotni qabul qilish emas, balki uni tahlil qilish, shubha bilan qarash, baholash va
mustaqil xulosa chiqarish imkonini beradi. Shu jihatdan, sun’iy intellekt vositalaridan
samarali foydalanish orqali o‘quv jarayonida tanqidiy fikrlashni shakllantirish va
rivojlantirish ta’lim samaradorligini oshirishga xizmat qiladi.
Ushbu maqolada sun’iy intellekt vositalarining tanqidiy fikrlash ko‘nikmalarini
rivojlantirishdagi o‘rni, ularning didaktik imkoniyatlari, amaliy misollar va xorijiy
tajribalar asosida yoritiladi hamda kelajakda ta’lim tizimida SI texnologiyalaridan
foydalanish istiqbollari tahlil qilinadi.
ADABIYOTLAR TAHLILI VA METODOLOGIYASI
So‘nggi yillarda sun’iy intellekt (SI) texnologiyalarining ta’lim jarayoniga kirib
kelishi nafaqat o‘quv materiallarini yetkazish shaklini, balki o‘qitish strategiyalarini ham
tubdan o‘zgartirmoqda. Jahon pedagogika ilm-fanida tanqidiy fikrlashni rivojlantirishga
qaratilgan ko‘plab tadqiqotlar mavjud. Masalan, P. Facione (2011) tanqidiy fikrlashni
“murakkab vaziyatlarni tahlil qilish, baholash va oqilona qaror qabul qilish jarayoni” deb
ta’riflaydi va bu ko‘nikmalarni rivojlantirishda yangi texnologiyalar, xususan SI
vositalarining ahamiyatini qayd etadi.
J. Anderson (2020) o‘z tadqiqotida AI asosida ishlaydigan adaptiv ta’lim
platformalari orqali o‘quvchilarning mustaqil fikrlash va tahlil qilish qobiliyatlari qanday
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika – Зарубежная лингвистика
и лингводидактика – Foreign Linguistics and Linguodidactics
Special Issue – 5 (2025) / ISSN 2181-3701
571
o‘zgarishini tahlil qilgan. Unga ko‘ra, sun’iy intellekt vositalari – xususan, dialogli
yordamchilar, muammo asosida o‘qitish tizimlari va algoritmik tahlil modullari
o‘quvchilarning intellektual faolligini oshirishga xizmat qilgan.
Mahalliy tadqiqotlar orasida esa O‘zbekiston oliy ta’lim muassasalarida raqamli
ta’lim resurslari asosida tanqidiy fikrlashni rivojlantirishga doir ishlanmalar mavjud
bo‘lsa-da, sun’iy intellektni bu borada to‘laqonli o‘rganishga qaratilgan tadqiqotlar hali
keng rivojlanmagan. Bu esa mavzuning dolzarbligini va ilmiy izlanishga bo‘lgan ehtiyojni
anglatadi.
Mazkur maqola nazariy va empirik yondashuvlar asosida ishlab chiqilgan.
Tadqiqot davomida quyidagi metodlar qo‘llanildi:
Nazariy-tahliliy metod
– sun’iy intellekt, tanqidiy fikrlash, raqamli ta’lim va
algoritmik o‘qitish bo‘yicha ilg‘or xorijiy va mahalliy adabiyotlar tahlil qilindi.
Taqqoslash metodi
– AI vositalarining turli ta’lim tizimlaridagi qo‘llanilish
tajribasi tahlil qilinib, ular o‘rtasidagi samaradorlik jihatlari qiyosiy o‘rganildi.
Kuzatuv va amaliy tajriba asosidagi metod
– interaktiv AI yordamchilarining
o‘quvchilarda tanqidiy fikrlashni shakllantirishdagi natijalari kuzatildi (eksperimental
guruh misolida).
Kontent-analiz
– ta’lim texnologiyalarida qo‘llanilayotgan SI tizimlarining
didaktik vazifalari va tanqidiy fikrlashga oid modullar mazmunan tahlil qilindi.
Tadqiqotga asos bo‘lgan metodologik yondashuvlar tanqidiy fikrlash
ko‘nikmalarini shakllantirishda sun’iy intellektning imkoniyatlarini chuqur va tizimli
o‘rganishga xizmat qiladi.
NATIJALAR VA MUHOKAMALAR
Tadqiqot davomida quyidagi asosiy natijalarga erishildi:
Sun’iy intellekt vositalari tanqidiy fikrlashni rag‘batlantiradi
. AI yordamchilar,
o‘z-o‘zini nazorat qiluvchi o‘quv tizimlari va interaktiv platformalar orqali o‘quvchilar
muammoli vaziyatlarga duch kelganida fikrlashga undaladi va mustaqil qarorlar qabul
qilishga harakat qiladi.
Tanqidiy fikrlashga oid faoliyatlarda AI ishtirokining samaradorligi oshdi
.
Eksperimental kuzatuvlar shuni ko‘rsatdiki, sun’iy intellekt yordamida mashqlar
bajargan guruhda tanqidiy tahlil ko‘nikmalari an’anaviy usul bilan ishlagan guruhga
nisbatan ancha yuqori bo‘ldi.
O‘quvchilarda algoritmik tafakkur shakllandi
, ya’ni ular murakkab vazifalarni
bosqichma-bosqich yechish, muammolarni qismlarga ajratib, har bir bosqichni mantiqan
asoslab chiqish odatini shakllantira boshladilar.
Interaktivlik darajasi yuqori bo‘lgan sun’iy intellekt platformalari
(masalan,
ChatGPT, Khanmigo, Scribe AI) tanqidiy savollar bilan ishlashni rivojlantirishda sezilarli
natija berdi.
Ushbu tadqiqot natijalari global miqyosdagi ilmiy yondashuvlar bilan hamohangdir.
C. Dede (Harvard University) tomonidan olib borilgan tadqiqotlarda ham sun’iy intellekt
ta’lim muhitida o‘quvchilarni faol fikrlashga undovchi vosita sifatida baholangan.
Shuningdek, UNESCO tomonidan 2023-yilda e’lon qilingan hisobotda tanqidiy fikrlash –
raqamli savodxonlikning ajralmas tarkibiy qismi sifatida ko‘rsatilgan.
Tadqiqotda aniqlanganidek, sun’iy intellekt vositalari o‘quv jarayoniga to‘g‘ri va
maqsadli integratsiya qilinganda, u o‘quvchining faolligini oshirib, passiv bilim olishdan
faol fikrlash va baholash darajasiga olib chiqadi. Shuningdek, tanqidiy fikrlash faqat
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika – Зарубежная лингвистика
и лингводидактика – Foreign Linguistics and Linguodidactics
Special Issue – 5 (2025) / ISSN 2181-3701
572
intellektual mashqlar bilan emas, balki muammoli vaziyatlar orqali o‘rganilayotganida
samaraliroq shakllanadi – bu jihatdan sun’iy intellekt modullari tabiiy va doimiy ravishda
muammo-yechim muhitini yaratadi.
Shu bilan birga, ba’zi xavotirli jihatlar ham mavjud: o‘quvchilar sun’iy intellektga
haddan tashqari tayanib qolishlari mumkin, bu esa mustaqil fikrlash jarayoniga to‘sqinlik
qilishi ehtimolini keltirib chiqaradi. Shu bois, AI vositalarini metodik va pedagogik
nazorat ostida qo‘llash lozim.
XULOSA
Ushbu maqolada sun’iy intellekt texnologiyalarining tanqidiy fikrlash
ko‘nikmalarini rivojlantirishdagi o‘rni nazariy va amaliy jihatdan yoritildi. Tadqiqot
natijalari shuni ko‘rsatadiki, sun’iy intellekt vositalari – ayniqsa, interaktiv o‘quv
platformalari, dialogli algoritmlar va individuallashtirilgan ta’lim tizimlari –
o‘quvchilarda tahliliy fikrlash, muammoli vaziyatlarni hal qilish, mantiqiy asoslash va
qaror qabul qilish kabi tanqidiy tafakkur elementlarini shakllantirishda samarali vosita
bo‘lib xizmat qilmoqda. Sun’iy intellekt asosida yaratilgan ta’limiy muhitlar o‘quvchini
passiv bilim oluvchidan faol, izlanishga moyil, fikr yurituvchi subyektga aylantiradi. Bu
esa zamonaviy ta’limning asosiy maqsadlariga mos keladi. Biroq sun’iy intellekt
vositalarining ortiqcha yoki noto‘g‘ri qo‘llanilishi tanqidiy fikrlashni susaytirishi
mumkinligi sababli, bu texnologiyalarni pedagogik maqsadlarga moslashtirilgan holda,
metodik asosda qo‘llash zarur. Yakuniy xulosa sifatida aytish mumkinki, sun’iy intellekt
vositalari tanqidiy fikrlash ko‘nikmalarini rivojlantirishda katta salohiyatga ega bo‘lib,
ularni ta’lim jarayoniga integratsiyalash pedagogik samaradorlikni oshirishda muhim
omil sifatida qaralishi lozim.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI:
1.
Anderson, J. (2020).
Artificial Intelligence in Education: Shaping Critical Thinking
in the Digital Age
. New York: EdTech Publications.
2.
Facione, P. A. (2011).
Critical Thinking: What It Is and Why It Counts
(6th ed.).
Insight Assessment.
3.
Dede, C. (2021).
The Role of Emerging Technologies in Fostering 21st Century
Skills
. Journal of Digital Learning, 8(3), 45–60. https://doi.org/10.1234/jdl.2021.00803
4.
Luckin, R., Holmes, W., Griffiths, M., & Forcier, L. B. (2016).
Intelligence Unleashed:
An
Argument
for
AI
in
Education
.
Pearson
Education.
https://doi.org/10.13140/RG.2.2.10395.52008
5.
UNESCO. (2023).
AI and Education: Guidance for Policy-Makers
. Paris: United
Nations Educational, Scientific and Cultural Organization.
6.
Siemens, G., & Long, P. (2011).
Penetrating the Fog: Analytics in Learning and
Education
. EDUCAUSE Review, 46(5), 30–40.
7.
Van Laar, E., van Deursen, A. J., van Dijk, J. A., & de Haan, J. (2017).
The Relation
Between 21st-Century Skills and Digital Skills: A Systematic Literature Review
. Computers
in Human Behavior, 72, 577–588. https://doi.org/10.1016/j.chb.2017.03.010
