Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika
–
Зарубежная
лингвистика
и
лингводидактика
–
Foreign
Linguistics and Linguodidactics
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/foreign-linguistics
The role of the synergetic approach in the formation of
professional competence of student translators
Dilnoza FARKHODOVA
Uzbekistan State University of World Languages
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received December 2023
Received in revised form
10 December 2023
Accepted 25 January 2024
Available online
25 February 2024
This article examines the independent acquisition of
scientific and theoretical knowledge by the teacher using
interactive methods during the educational process. The
formation of students
’
knowledge and skills is studied, and on
this basis, the formation of their scientific views and the
improvement of their activities are considered. Formation of
professional competence, free critical thinking, manifestation
and implementation of creative abilities, as well as the
principles of synergistic approach in practice, are considered.
2181-3663
/©
2024 in Science LLC.
https://doi.org/10.47689/2181-3701-vol2-iss1-pp111-114
This is an open-access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (
https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru
Keywords:
competence,
professional competence,
synergetic approach,
competence-based
interactive method,
communicative competence
in working with information.
Tarjimon
talabalarda
kasbiy
kompetentsiyani
shakllantirishda sinergetik yondashuvning
o‘
rni
ANNOTATSIYA
Kalit s
o‘
zlar:
komptensiya,
kasbiy komptensiya,
sinergetik yondashuv,
komptentlik interfaol metod,
kommunikativ komptensiya
axborot bilan ishlash.
Mazkur maqolada
o‘
qituvchi ta
’
lim jarayonida interfaol
usullardan foydalangan holda, talabalarning ilmiy-nazariy
bilimlarni
mustaqil
o‘
zlashtirishi
k
o‘
rib
chiqiladi.
O‘
quvchilarning bilim malaka va k
o‘
nikmalarini shakllantirish
o‘
rganiladi va shu asosida ilmiy qarashlarini shakllantirish va
ularning faoliyatini takomillashtirish k
o‘
rib chiqilgan. Kasbiy
kompetentsiyani shakllantirish, erkin tanqidiy fikrlash, ijodiy
qobiliyatlarni namoyon etish va amalga oshirish, shuningdek,
amaliyotda sinergetik yondashuv tamoyillari k
o‘
rib chiqiladi.
1
Researcher, Uzbekistan State University of World Languages. E-mail: dilnozad268@gmail.com
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika
–
Зарубежная лингвистика
и лингводидактика
–
Foreign Linguistics and Linguodidactics
Issue
–
2
№
1 (2024) / ISSN 2181-3701
112
Роль синергетического подхода в формировании
профессиональной
компетентности
студентов
-
переводчиков
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
компетентность,
профессиональная
компетентность,
синергетический подход,
компетентностный
интерактивный метод,
коммуникативная
компетентность в работе с
информацией.
В данной статье анализируется учебный процесс, в
котором
преподаватель
использует
интерактивные
методы, и рассматривается самостоятельное освоение
студентами
научно
-
теоретических
знаний.
Особое
внимание уделяется формированию знаний, умений и
навыков студентов, на основе чего анализируется развитие
их научных взглядов и стимулирование активности. Также
обсуждаются вопросы формирования профессиональной
компетентности, развития критического мышления,
выявления и реализации творческих способностей
студентов, а также применение синергетического подхода
в практической деятельности.
Tarjima masalalariga oid lingvistik va uslubiy adabiyotlar tahlili shuni k
o‘
rsatadiki,
hali ham y
o‘
q Ushbu hodisa va uning tarkibiy qismlari haqida. Shunday qilib,
L.K. Latishev tarjima kompetensiyasining asosiy va pragmatik qismlarini ajratib
k
o‘
rsatadi. Asosiy qism ushbu kompetentsiyaning har doim tarjimada ishtirok etadigan
elementlarini birlashtiradi va kontseptual va texnologik tarkibiy qismlarni
o‘
z ichiga
oladi. Kontseptual komponent tarjimonning tarjimaning mohiyati, uning
o‘
ziga xos
xususiyatlari, uni boshqa til vositachiligi turlaridan ajratib turadigan, tarjimaning maqsad
va vazifalari va boshqalar haqidagi bilimlarining umumiyligini nazarda tutadi. Texnologik
komponent tarjimonga tarjima jarayonida duch keladigan odatiy “texnik” qiyinchiliklarni
engib
o‘
tishga va turli muammolarni hal qilishga yordam beradigan asosiy tarjima
qobiliyatlari t
o‘
plamini
o‘
z ichiga oladi. Tarjimon uchun barcha hollarda emas, balki
ma
’
lum bir mavzuni, ma
’
lum bir stilistik janrni va hokazolarni tarjima qilishda zarur
b
o‘
ladigan bilim, k
o‘
nikma, malakalar tarjima kompetensiyasining pragmatik tarkibiy
qismini, jumladan,
o‘
ziga xos va maxsus komponentlarini tashkil qiladi. Muayyan
komponentga ma
’
lum tarjima usullarini egallash kiradi, maxsus komponent esa tarjimon
uchun zarur b
o‘
lgan mavzu va stilistik janrdirtarjima kompetensiyasini asl tildagi matnni
maxsus, maksimal darajada t
o‘
liq anglash qobiliyati sifatida k
o‘
rib, bunda tarjimonning
hayoti va kasbiy tajribasi faraz sifatida namoyon b
o‘
ladi, A.D. Shvaytser quyidagi
komponentlarni ajratadi: ikki tilda maxsus “tarjima” malakasi; manba matnining talqinini
“tarjima qilish” qobiliyati; tarjima texnologiyasini bilish; yadro quroli normalarini bilish;
tarjima strategiyasini tanlashni belgilovchi tarjima normalarini bilish; matnning uslub va
janr me
’
yorlarini bilish; ma
’
lum bir minimal ma
’lumot darajasi (“mavzu bo‘yicha bilim”
deb ataladigan narsa); tarjimada ijodkorlik. Rojer Bell tarjima kompetensiyasini
murakkab kompleks sifatida tavsiflab, quyidagi komponentlarni
o‘
z ichiga oladi: tarjima
amalga oshirilayotgan tilni bilish; matn turini bilish; tarjima amalga oshiriladigan tilni
bilish; tarjima predmeti sohasini bilish; dekodlash va kodlash b
o‘
yicha qarama-qarshi
bilim va k
o‘
nikmalar, odatda "kommunikativ kompetentsiya" sifatida tavsiflanadi.
Olimning ta’kidlashicha, tarjima kompetensiyasi 4 turdagi malakalardan iborat:
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika
–
Зарубежная лингвистика
и лингводидактика
–
Foreign Linguistics and Linguodidactics
Issue
–
2
№
1 (2024) / ISSN 2181-3701
113
grammatik, sotsiolingvistik, diskursiv va strategik. Rojer Belldan farqli
o‘laroq, ba’zi
tadqiqotchilar tarjima kompetentsiyasining tarkibiy qismlarini guruhlashga harakat
qilmoqdalar, masalan, M. Presas asosiy til kompetensiyalarini (asl nusxani idrok etish,
tarjima matni loyihasini yaratish, tarjimaning yakuniy versiyasini yaratish) va a. periferik
kompetensiyalar soni (lu
g‘
atlardan foydalanish, hujjatlar, fan sohasidagi bilimlar va
texnologik vositalardan foydalanish). K. Nord,
o‘
z navbatida, lingvistik va madaniy
bilimlarni, shuningdek, matnni tushunish, ma’lumot qidirish va uzatish, matn yaratish,
tarjima sifatini tarjima qilish kompetensiyasining tarkibiy qismlari sifatida baholash
qobiliyatini ta’kidlaydi.
Tarjimonning kasbiy kompetentsiyasining tarkibiy qismlarini rivojlantirishdagi
asosiy ish N.N. Gavrilenko.
O‘
tkazilgan tahlillar asosida mutaxassislik b
o‘
yicha
professional y
o‘
naltirilgan matnlar tarjimonining kasbiy kompetentsiyasining barcha
tarkibiy qismlari uning faoliyatining uchta asosiy jihati bilan bo
g‘
liq b
o‘
lib, tadqiqotchiga
bir nechta tarkibiy qismlarni ajratib k
o‘
rsatishga imkon berdi.
Sinergetika
bugungi
kunda
talaba-yoshlarning
yangi
dunyoqarashini
shakllantirishning asosiy jihatlaridan biri sifatida qaralmoqda. Talaba-yoshlarning yangi
tendentsiyalari asosida ishlashga b
o‘
lgan qiziqishlari yana bir dolzarb vazifalaridan biri
sifatida kun tartibida turibdi. Ijodiy va prognostik fikrlash talaba-
yoshlarga o‘z
-
o‘zini
tashkil qilish tizimi sifatida ishlashga yordam beradi. Yangi o‘ziga xos uslubni to‘g‘
ri
ishlab chiqish o‘quv jarayoniga katta hissa qo‘shadi. Sinergetik mexanizmlar, mulohazalar
talaba-
yoshlarni o‘qitish va tarbiyalashning zamonaviy atamalarini yaratishda, ularni
o‘ziga xos tizim sifatida belgilashda yetakchi hisoblanadi. Sinergetika talaba
-yoshlarni
o‘
qitish va tarbiyalashning zamonaviy atamalarini yaratishda katta yordam berishi
mumkin. Sinergetik yondashuv-bu rivojlanayotgan, tizimli tashkil etilgan tizimlarning
ilmiy sohasi b
o‘
lib, unga yosh b
o‘
lajak tarjimonlarni kasbiy tayyorlash tizimini ham
kiritish mumkin. Ushbu yondashuv k
o‘
p
o‘
lchovlilik, murakkablik va bilish
jarayonlarining muqobilligi doirasida talaba-yoshlarning
o‘
z-
o‘
zini rivojlantirishda
tasodifiylikning muhim rolini tan olish katta ahamiyatga ega. Shuni ta’kidlash kerakki,
integral sinergetik tizimni tashkil etuvchi bir nechta murakkab tizim komponentlarini
o‘
z
ichiga olgan tizimlar aslida xilma-xillik, tasodifiylik,
o‘
z-
o‘
zidan va oldindan aytib
b
o‘
lmaydigan sharoitlarda amalga oshiriladi. Muammo shundaki, b
o‘
lajak yosh tarjimon
amaliy va ilmiy faoliyatda doimiy ravishda paydo b
o‘
ladigan
o‘
zgarishlarga tez
munosabatda b
o‘
lish qobiliyati va kasbiy harakatchanligiga ega b
o‘
lishi kerak. Qisqacha
aytganda, sinergetik yondashuv zamonaviy oliy ta’lim muassasida bo‘
lajak tarjimonlarni
tayyorlashni takomillashtirishning asosiy masalalaridan biridir.
Sinergetik yondashuv orqali inson hayotining turli tamonlari
o‘
rganiladi. Shunday
qilib, masalan, sinergetik nazardan, hujjatlarning ijtimoiy tabiati va roli k
o‘
rib chiqiladi.
Sinergetika paradigmasida ilmiy bilimlarning ayrim sohalarini tavsiflashga urunishlar
qayd etilgan.
O‘
zgarishlar sharoitida
o‘
z-
o‘
zini tashkil etuvchi ochiq kompleks tizim
sifatida ta
’
lim jarayoni
o‘
rganiladi, murakkab,
o‘
z-
o‘
zini rivojlantiruvchi tizim sifatida
xorijiy tillarini
o‘
qitish jarayoni k
o‘
rib chiqiladi.
Zamonaviy rivojlanayotgan dunyoda k
o‘
p maqsadli, global qarashga, jamiyatning
murakkab muammolarini tahlil qilishga qodir, turli muammolarni hal qilishga tayyor
shaxsni shakllantirishga katta talab mavjud. Hozirgi dunyoda b
o‘
layotgan
o‘
zgarishlar
shuni k
o‘
rsatmoqdaki, hozirgi
o‘
qitish tizimiga uni yanada rivojlantirish strategiyasini
nazarda tutuvchi mutlaqo yangicha yondashuvga ehtiyoj sezmoqda.
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika
–
Зарубежная лингвистика
и лингводидактика
–
Foreign Linguistics and Linguodidactics
Issue
–
2
№
1 (2024) / ISSN 2181-3701
114
Sinergetik yondashuvda ta’limni insonparvarlashtirish barcha sohalarda o‘sishning
muhim qismidir. U global ekologik va ma’naviy muammolarni sinergetik usullar
yordamida hal qilishga yordam beradi. Bu ekologik inqiroz tahdidini yengib
o‘
tishning
jamiyat va tabiat taraqqiyotining amalda yagona y
o‘
lidir. Bunday sharoitda zamonaviy
jamiyat va sivilizatsiyaning doimiy rivojlanishining zarur sharti b
o‘
lgan shaxsning
rivojlanishi, uning madaniy ongini t
o‘g‘
ri tanlashni belgilaydi.
Oliy ta’lim tizimidagi sinergetik yondashuvga hozirgi kunda talabalarda yangicha
fikrlash shakllanishining asosiy jihatlaridan biri sifatida qaralmoqda.
O‘
quv jarayonida,
talaba shaxsini tahlil qilishda, talabalarning il
g‘
or fikrlashi, talabani
o‘
ziga xos tizim deb
hisoblashga yordam beradi. Ushbu tizim professional bilimlarni
o‘z ichiga oladi, ta’lim
olishda k
o‘
proq muvaffaqiyatga erishish, dunyodagi yangi tendentsiyalarni tan olish
muhimdir.
Ijtimoiy qadriyatlar doirasida ta’limni modernizatsiyalash masalalari yangi ijodiy
mazmun bilan t
o‘
ldirilmoqda. Bunday sharoitda talaba-yoshlarning kasbiy tayyorgarligi
darajasi muhim albatta.
Mavzuni yaxshi bilish va o‘qitish usullarini egallash juda muhim.
Talaba-
yoshlarni individual o‘qitish uchun yangicha zamonaviy yondashuvlarni ishlab
chiqishga qodir bo‘lgan, o‘z
-
o‘zini rivojlantiradigan tizim shakllanishi lozim.
Talaba-
yoshlar oliy ta’lim muassasida o‘tiladigan fanlarni mustaqil tanlashi,
o‘qituvchilar ham o‘zlari belgilashi ijobiy yangilikdir.
Sinergetik yondashuv talabalarning yangi dunyoqarashini shakllantirishning
asosiy jihatlaridan biri sifatida qaraladi. Sinergetik paradigma hozir hukmronlik
qilayotgan chiziqli fikrlashni yengishga harakat qiladi.
Ba’zi taniqli rus va xorijiy
olimlarning fikriga k
o‘
ra, bunday fikrlash yetarlicha emas albatta. U chiziqli b
o‘
lmagan
murakkab haqiqatni buzishi mumkin. Yangi sinergetik paradigma plyuralistik
tendentsiyalarga ega. Buni insoniy
o‘
lchov sifatida talqin qilishi mumkin.
Xulosa qilib shuni aytish mumkinki, yosh tarjimonlarning dunyoqarashini
shakllantirishda sinergetik yondashuvning bir nechta asosiy mehanizmlarini
keltirishimiz mumkin:
o‘
zini boshqarish,
o‘
z-
o‘
zini tarbiyalash, bilim va xulq-atvorning
yangi
o‘
zgartirilganligan tuzilmalariga
o‘
tish, erkin fikrlash va hayot tarzini mustaqil qura
olishi. Ammo biz bilamizki insoniy munosabatlar chiziqli emas, talabalar va
o‘
qituvchilar
chiziqli b
o‘
lmagan munosabatlarga ega. Lekin imkoniyatlar cheklanganligi sababli, bu
jarayon har doim ham individual rivojlanish dinamikasini q
o‘
llab-quvvatlamaydi. Xozirgi
rivojlanayotgan davrda samarali muloqat katta ahamiyatga ega.
FOYDALANGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI:
1.
L.K. Latishev Tarjima texnologiyasi: Darslik.
Talabalar uchun qo‘llanma. Lingv.
universitetlar va fakultet
–
2-
nashr, qayta ko‘rib chiqilgan. Va qo‘shing. –
M.: "Akademiya"
nashriyot markazi, 2005.
–
320 b.
2.
H.Haken, Synergetics: Is self-organization governed by universal principles? The
Evolutionary Vision: Toward A Unifying Paradigm of Physical, Biological and
Sociocultural Evolution, 15-24 (2019)
3.
E.N. Knyazeva, S.P. Kurdyumov, Synergetics: Time Non-Linearity and
Coevolution, (Landscape, Moscow,2007).
4.
J.R.
Abduganiyeva. Анализ невербальной культуры последовательного
переводчика.
Зарубежная лингвистика и лингводидактика.
–
Ташкент, 2023. −
№1. − Б. 36
-42.
