Необходимость развития межкультурной коммуникативной компетентности у учащихся академических лицеев

Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika

–

Зарубежная

лингвистика

и

лингводидактика

–

Foreign

Linguistics and Linguodidactics

Journal home page:

https://inscience.uz/index.php/foreign-linguistics

The need to develop intercultural communication
competence in academic lyceum students

Nasiba JAKBAROVA

1

Namangan State Institute of Foreign Languages named after Isokhon Ibrat

ARTICLE INFO

ABSTRACT

Article history:

Received December 2023

Received in revised form

10 December 2023
Accepted 25 January 2024

Available online

25 March 2024

This article examines in detail the importance of developing

intercultural communicative competence among students of

academic lyceums in Uzbekistan. The main goal of this

development is to prepare graduates to continue their

education at the undergraduate level in foreign universities,
where they often face difficulties due to insufficiently developed

intercultural communication skills. The main causes of these

problems are analyzed and ways to solve them are proposed to

ensure the training of specialists capable of acting effectively in
the context of globalization.

2181-3663

/©

2024 in Science LLC.

DOI:

https://doi.org/10.47689/2181-3701-vol2-iss1-pp163-168

This is an open-access article under the Attribution 4.0 International

(CC BY 4.0) license (

https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru

)

Keywords:

intercultural communication

competence,

language skills,
globalization,

stereotypes.

Akademik litsey

o‘quvchilarida madaniyatlararo muloqot

kompetensiyasini rivojlantirish zaruriyati

ANNOTATSIYA

Kalit so‘zlar

:

madaniyatlararo muloqot

kompetensiyasi,

til ko‘nikmalari,

globallashuv,

stereotiplar.

Ushbu maqolada O‘zbekistonda mavjud akademik litsey

o‘quvchilarining madaniyatlararo muloqot kompetensiyasini

rivojlantirish ahamiyati keng ochib berilgan. Nega aynan

akademik litsey o‘quvchilari? Akademik litsey bitiruvchilari

aksariyat hollarda xorijiy davlatlarda bakalavriat ta’limini

davom ettirish uchun xorijiy tillarni o‘rganishmoqda. Ularning
ta’lim olish jarayonlari kuzatilganda o‘quvchilarda aynan

madaniyatlararo muloqot kompetensiyasini rivojlanmaganligi

sababli

xorijiy

davlatlarda

ayrim

qiyinchiliklarga

uchrashayotganiga guvoh bo‘lyapmiz.

Shu muammolarning

oldini olish va globallashuv jarayoniga mos kadrlar yetkazish

sabablari ko‘rsatib o‘tilgan.

1

Lecturer, Department of Methods of Teaching English, Namangan State Institute of Foreign Languages named after

Isokhon Ibrat. E-mail: jakbarovanastinka@gmail.com

Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika

–

Зарубежная лингвистика

и лингводидактика

–

Foreign Linguistics and Linguodidactics

Issue

–

2

№

1 (2024) / ISSN 2181-3701

164

Необходимость

развития

межкультурной

коммуникативной

компетентности

у

учащихся

академических лицеев

АННОТАЦИЯ

Ключевые слова:

межкультурная

коммуникативная
компетентность,
языковые навыки,
глобализация,

стереотипы.

В данной статье подробно рассматривается важность

развития межкультурной коммуникативной компетенции

среди учащихся академических лицеев Узбекистана.

Основная цель такого развития заключается в подготовке

выпускников к продолжению образования на уровне
бакалавриата в зарубежных вузах, где они часто

сталкиваются с трудностями из

-

за недостаточно развитых

навыков

межкультурного

общения.

Анализируются

основные причины этих проблем и предлагаются пути их
решения для обеспечения подготовки специалистов,

способных

эффективно

действовать

в

условиях

глобализации.

Madaniyatlararo muloqotni rivojlantirishning eng muhim sabablaridan biri bu

–

talabalarimizni madaniy o‘ziga xosliklari va kelib chiqishlari haqida xabardorlikni

oshirishidir. Taniqli ijtimoiy psixolog Peter Adler (1975), madaniyatlararo muloqotni

o‘rganish boshqa madaniyat va voqelikka sayohat sifatida boshlanib, o‘z madaniyatiga

sayohat sifatida tugashini kuzatadi.

Keyingi yana bir sabablaridan biri bu

–

mamlakat aholisi tarkibini jadal sur’atda

xilma-

xil, ya’ni turli millat vakillari bilan boyib borayotgan bir davrda talabalarimizni

turli millat madaniyatlari bilan xabardor bo‘lishliklaridir. Bunday xilma

-xillik negizida

iqtisodiy hamkorlik, sport, tibbiyot, ta’lim va boshqa jabhalardagi hamkorliklar yotibdi.

Yana bir muhim sabablardan biri

–

o‘zbek yoshlarini chet davlatlari oliygohlarida

ta’lim olishlari yoki ishlash uchun borishlari va yangi muhitga tez moslashishlariga
ko‘maklashishdir.

Iqtisodiy rivojlanish ham madaniyatlararo muloqot kompetensiyasiga bo‘lgan

talabni oshiradi. Biznes amaliyotidagi madaniy tafovutlar nafaqat turli kompaniyalarning
odamlari bir-birlari bilan biznes qilganlarida, balki turli madaniyatdagi odamlar bir

jamoada ishlaganlarida ham ta’sir ko‘rsatadi. Bunday jamoalar kamdan

-kam hollarda

yuzma-yuz uchrashadi, aksincha ular virtual jamoalar sifatida ishlaydilar.

Madaniyatlararo muloqotga o‘rgatishning global maqsadlari xalqaro hamjihatlikka

erishish, madaniyatlararo muloqotni soddalashtirish va osonlashtirish hamda

stereotiplarning neytrallashuviga hissa qo‘shishda aks etadi. Madaniyatlararo muloqot

tadqiqotchisi O.G.

Korotovaning ta’kidlashicha, muvaffaqiyatli madaniyatlararo

hamkorlik bir-

birini anglash, tushunish, kasbiy hamkorlikdagi o‘zaro munosabatlarni

mustahkamlashni anglatadi. Binobarin, xorijiy tilni a’lo darajada o‘zlashtirish bilan bir

qatorda amaliy vazifalarni hal qilish muloqot jarayonidagi hamkorlarning ijtimoiy-
madaniy turfa xilligini munosib tahlil qilish va qabul etish maqsadga muvofiqdir.

Kommunikativ ko‘nikma va malaka deganda bo‘lg‘usi mutaxassislarning o‘zga til

jamiyatining ijtimoiy-

madaniy o‘ziga xosligini qabul qilish layoqati va kasbiy

-amaliy

Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika

–

Зарубежная лингвистика

и лингводидактика

–

Foreign Linguistics and Linguodidactics

Issue

–

2

№

1 (2024) / ISSN 2181-3701

165

xarakterdagi ma’lumotni xorijiy tilda ifodalash tushuniladi [1; 161]. Tilni yuqori darajada
egallash va mentalitet (zehniyat)ning o‘ziga xosliklarini bilish xorijiy hamkorlar bilan

ishlashda muvaffaqiyat kaliti hisoblanadi. Aks holda munosabatlar keskinlashib,
madaniyatlararo ziddiyatlar yuzaga keladi. Madaniyatlararo muloqot ustida ish olib

borgan olima L.V. Kulikovaning fikricha, madaniyatlararo muloqotga o‘rgatishning asosiy

masalasi madaniyatlararo kompetensiyani rivojlantirish, uning asosiy amaliy vazifasi esa

turli milliy madaniyatlar vakillari o‘rtasidagi o‘zaro munosabatni ta’minlashdir [2; 95].
Rus olimasi Leviskayaning fikriga ko‘ra, zamonaviy rivojlanayotgan dunyoda yashab

ketish va undagi mavjudotlar bilan muvaffaqiyatli munosabatga kirishish uchun inson

hayot kengliklaridagi barcha sub’yektlar bilan o‘zaro manfaatli muloqotni yaratishga
qodir bo‘lishi, turli kasb, millat va madaniyat vakillari bilan oqilona va samarali

hamkorlik qila olishi zarur. Madaniyatlararo muloqot shu tarzda turli

etnomadaniyatlarga xos bo‘lgan muloqot hamkorlarining o‘ziga xos munosabatga
kirishish jarayoni yig‘indisidir [3].

Madaniyatlararo muloqot kompetensiyani rivojlantirish metodlari

Ko‘rib chiqilgan tadqiqotlarning aksariyati Byramning (3) madaniyatlararo

kommunikativ kompetensiya (MMK) modeliga juda aniq tarzda ishora qiladi [4].
Madaniyatlararo kommunikativ kompetensiyani rivojlantirishning ushbu nazariyasi,

shuningdek, chet tili o‘quvchilarining kompetensiyalarini aniqlash uchun asos sifatida
“

Umumiy Yevropa doirasi

”(4) da taqdim etilgan. Yuqorida aytib o‘tilgan modelda MMK

chet tilini o‘qitishda ishlab chiqilishi kerak bo‘lgan besh elementning: munosabat, bilim,
sharhlash va aloqadorlik ko‘nikmalari, kashfiyot qobiliyatlari va o‘zaro ta’sir,

shuningdyek tanqidiy madaniy xabardorlik kombinatsiyasi sifatida belgilanadi.

Munosabatlar qiziqish, ochiqlik va muloqotga tayyorlikni o‘z ichiga oladi. Bilim o‘z va

boshqa madaniyatlar, ularning mahsulotlari va siyosatlari, masalan, kundalik hayot, tarix,

san’at, muassasalar va og‘zaki bo‘lmagan xatti

-

harakatlarni o‘rganishni anglatadi. Imo

-

ishoralar, mimikalar, kiyinish qoidalari, ochiqlikka munosabat, jamoat joylaridan

foydalanish, proksemika, ko‘z bilan aloqa qilishni o‘rganish madaniyatlararo
mashg‘ulotning asosiy masalalari hisoblanadi.

Tarjima qilish va bog‘lash ko‘nikmalarini rivojlantirish talabalarni boshqa

madaniyatga tegishli hujjat yoki voqeani sharhlash qobiliyati bilan jihozlashni,

shuningdek, o‘z madaniyatiga tegishli hujjatlar yoki hodisalarni tushuntirish va
bog‘lashni mashq qilish kabi ko‘nikmalarni o‘z ichiga oladi. Modelga ko‘ra, chet tili
talabalari tomonidan ishlab chiqilishi kerak bo‘lgan yana bir ko‘nikmalar to‘plami
mavjud: kashfiyotlar va o‘zaro ta’sir qilish qobiliyatlari, ular yangi muhitni tushunish va
xorijiy madaniyat vakillari bilan o‘zaro munosabatlarni o‘rnatishni o‘z ichiga oladi.

Modelning muhim tarkibiy qismi bu tanqidiy madaniy ong

–

ya’ni o‘z madaniyati va chet

el madaniyatini tanqidiy baholash, fikrlarni asoslash va tanqidiy fikrlash qobiliyatidir.

Tanqidiy madaniy xabardorlik boshqa madaniyatlarni obyektivroq ko‘rish va potensial
mojaro maydonlaridan xabardor bo‘lish atrofida aylanadi. Ko‘rib chiqilgan tadqiqotlar bir
qator amaliy sabablarga ko‘ra yuqorida aytib o‘tilgan MMK modeliga ishora qiladi. Model
o‘quv dasturlarini ishlab chiqish va kurs kitoblarini yozish jarayonida, shuningdek,
sinfdagi tadbirlarni loyihalashda ma’lumot nuqtasi bo‘lib xizmat qiladi. Barcha holatlarda
bu o‘qituvchilarga madaniyatlararo yondashuv tamoyillarini tushuntirishga va

chet tili o‘quvchilarining madaniyatlararo kompetensiyasini oshirishi mumkin bo‘lgan

faoliyatni muhokama qilishga yordam beradi. Bu borada D. Owczarekning MMKni

Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika

–

Зарубежная лингвистика

и лингводидактика

–

Foreign Linguistics and Linguodidactics

Issue

–

2

№

1 (2024) / ISSN 2181-3701

166

rivojlantirishning falsafiy asoslari haqidagi munozarasi diqqatga sazovordir. Muallif MMK
ortida turgan falsafa sifatida tanqidiy nazariya va H.G. Gadamer ning germenevtikasini
taklif qiladi. U, shuningdek, M.M.

Bakhtin ning dialog g‘oyasining muhimligini ta’kidlaydi.

U Guilherme ning

“

Madaniyatlararo dunyo uchun tanqidiy fikrlovchi fuqarolar

”

kitobiga murojaat qiladi, bu tushuncha va unga erishish yo‘lini yoritib beruvchi tanqidiy
nazariyaning asosi sifatida tanqidiy madaniy xabardorlik g‘oyasini tushunish uchun
foydali manbadir. Owczarekning fikriga ko‘ra, Gadamer ning Qurilish konsepsiyasi (ya’ni,
o‘z

-

o‘zini shakllantirish jarayoni) MMKni rivojlantirish mohiyatini tushunishda katta

ahamiyatga ega. Owczarek shakllantirish jarayonidan o‘tayotganda biz sezgirlik, xarakter
va o‘z madaniyatimizni tushunish va baholash qobiliyatini rivojlantiramiz, bu esa o‘z

navbatida boshqa madaniyatlarni tahlil qilish va qadrlash qobiliyatini rivojlantirishga
imkon beradi, deb

tushuntiradi. Owczarek tanqidiy madaniy ongga e’tiborni

madaniyatlararo dunyoning tanqidiy fuqarolari bo‘lish jarayonida MMKni
rivojlantirishning asosiy maqsadi deb hisoblaydi. U “faqat haqiqiy dialogik munosabatlar
odamlarga o‘z ovozini gapira oladigan va boshqalarning ovozini taniy oladigan
mas’uliyatli va munosib fuqarolar bo‘lish imkonini beradi”, deb tushuntiradi. Shuning
uchun u dialogik pedagogika bilan bir qatorda til ta’limi madaniy muloqot konsepsiyasini

rivojlantirishni taklif qiladi.

Madaniyatlararo muloqot kompetensiya samarali madaniyatlararo hamkorlikni

ta’minlab, ochiq munosabatlar qurish va shakllantirishga imkon yaratadi.
Madaniyatlararo muloqot bo‘yicha tadqiqot olib borgan rus olimi Leontovichning
ta’kidlashicha, madaniyatlararo muloqot boshqa millat va madaniyatlarga o‘zgacha nazar
tashlash, madaniyatlar o‘rtasidagi diniy va madaniy tafovutlarga sabr

-toqat bilan

munosabatda bo‘lishni o‘rgatadi [5].

Umuman ta’lim tizimida madaniyatlararo muloqotni o‘rgatish sohasida qo‘llash

mumkin bo‘lgan bir qancha model va yondashuvlar mavjud. Rossiyalik muloqotshunos

olima Ye.N.

Malyuganing ta’kidlashicha, bu modellardan eng mashhurlari Milton

Bennetning madaniyatlararo sezgirlikni rivojlantirish modeli, Devid Matsumotoning
ongli etnosentrizmni shakllantirish modeli hamda Yuliana Rot modellaridir [6].

Madaniyatlararo muloqot sohasining yetuk mutaxassislaridan biri M. Bennetning

fikriga ko‘ra, samarali madaniyatlararo hamkorlikka kirishish uchun insonlarda

madaniyatlararo sezgirlikni shakllantirish zarur. Odamlar madaniyatlarning nafaqat

o‘xshash jihatlarini, balki ular o‘rtasidagi farqlarni ham bilishlari va tushunishlari kerak [9].

Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika

–

Зарубежная лингвистика

и лингводидактика

–

Foreign Linguistics and Linguodidactics

Issue

–

2

№

1 (2024) / ISSN 2181-3701

167

Madaniyatlararo tafovutlarni anglash bir necha bosqichda amalga oshadi:


Madaniyatlararo tafovutlarni anglash bir necha bosqichda

1-rasm. Milton Bennetning madaniyatlararo sezgirlikni rivojlantirish modeli

Yuliana Rot modeli ancha mashhur modellardan hisoblanib, madaniyatlararo

muloqotga o‘rgatishning asosiy tamoyil va g‘oyalarini yaxlit holda o‘zida aks ettiradi

[7;68]:

2-

rasm. Madaniyatlararo muloqotga o‘rgatishning asosiy tamoyil va g‘oyalari.

Yuliana Rot modeli

Insoniy xatti-

harakatning madaniy o‘ziga xosligini anglash;

O‘z madaniyati uchun xos bo‘lgan yo‘nalish (oriyentatsiya)

tizimini anglash;

Kommunikativ hamkorlik jarayonida madaniyatga xos bo‘lgan

omillarni anglash

1-bosqich

2-bosqich

3-bosqich

Madaniyatlararo tafovutlarni anglash bosqichlari

Madaniyatlararo tafovutlarni insonlar dastlab anglamaydilar;

O‘zga madaniyat dunyoga bo‘lgan qarashlarning biri sifatida

tushuna

boshlaydi, odam o‘zini bir madaniyatdan ko‘proq madaniyat a’zosi

sifatida anglay boshlaydi

Madaniyatlararo sezgirlik o‘sa boshlaydi, dunyoga bo‘lgan bir qancha

nuqtayi nazarlarning mavjudligi tan olinadi;

O‘zga madaniyat elementlarini ongli jihatdan tanlab, shu

madaniyatga moslashuvchi yangi shaxs shakllanadi.

Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika

–

Зарубежная лингвистика

и лингводидактика

–

Foreign Linguistics and Linguodidactics

Issue

–

2

№

1 (2024) / ISSN 2181-3701

168

Ushbu modellarni tanqidiy tahlil qilib, T.N.Persikovaning fikriga tayangan holda,

ularning umumiy jihatlarini aniqlash, ta’lim jarayonida foydalanish imkoniyatlarini

belgilash mumkin:

–

O‘zlikni va o‘z madaniyatining xususiyatlarini anglab yetish;

–

o‘zga madaniyatga xos bo‘lgan xususiyatlarni anglash;

–

o‘zga madaniyat haqidagi dalil (fakt)larni tahlil qilish va o‘rganish;

–

o‘z madaniyati va o‘zga madaniyatdagi o‘xshashliklar va farqlarni solishtirish va

taqqoslash;

–

etnosentrizm (o‘ziga bino qo‘yish)dan voz kechish;

–

boshqa madaniyatga xos bo‘lgan hodisalarga hurmat bilan munosabatda bo‘lish;

–

madaniyatlararo munosabatlar o‘rnata olish va o‘zga madaniyatlar bilan samarali

hamkorlikka kirishish [8; 41].

Biz ham yuqoridagi fikrlarni qo‘llab

-quvvatlab, madaniyatlararo kompetensiyaning

tarkibiy qismlaridan samarali foydalanish uchun madaniyatlararo muloqotni o‘rgatish

zarur deb hisoblaymiz.

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO

‘

YXATI:

1.

Куликова Л.В. Межкультурная коммуникация: теоретические и

прикладные аспекты. На материале русской и немецкой лингвокультур:

монография./Л.В.Куликова, Красноярск:РИО КГПУ, 2004.

-

161 с.

2.

Куликова Л.В. Коммуникативный стиль в межкультурной парадигме:

монография./Л.В. Куликова. –Красноярск: Изд

-

во «КГПУ им. В.П. Астафьева», 2006, 392 с. С.95.

3.

Левицкая, Т. Р., Фитерман, А. М. Теория и практика перевода с английского

языка на русский [Электронный ресурс] / Т. Р. Левицкая, А. М. Фитерман,

Режим

доступа: http://samlib.ru/w/wagapow_a_s/levitsk

- fitermdoc.shtml

4.

Byram, M. (1997). Teaching and assessing intercultural communicative

competence. Clevedon, United Kingdom: Multilingual Matters.

5.

Леонтович, О. А. Русские и американцы: парадоксы

межкультурного общения:

монография/ О. А.Леонтович. –

Волгоград: Изд

-

во «Перемена», 2002. –

435 с. С

.69.

6.

Малюга, Е. Н. Взаимовлияние деловой коммуникации и

межкультурного

делового дискурса / Е. Н. Малюга // Известия РГПУ им.

А.И. Герцена.

-

Санкт

-

Петербург: Изд

-

во: Российский государственный

педагогический университет им.

А. И. Герцена. –

2008.-

Вып. 84.

−

С. 147

-155.

С.149.

7.

Стефаненко, Т. Г. Этнопсихология: уч. пособие /Т. Г. Стефаненко.

–

Москва:

Изд

-

во «Аспект Пресс», 2000. –

208 с.

С.68

8.

Персикова, Т. Н. Межкультурная коммуникация и корпоративная

культура:

уч. пособие для вузов / Т. Н. Персикова. –

Москва: Изд

-

во «Логос»,

2008.

–

224 с.

С.41.

9.

Bennett, M. J. (1993). Towards ethnorelativism: A developmental model of

intercultural sensitivity. In R. M. Paige (Ed.), Education for the intercultural experience

(2nd ed., pp. 21

–

77). Yarmouth, ME: Intercultural Press.

10.

Jakbarova, N. (2023). METHODS FOR THE DEVELOPMENT OF

INTERCULTURAL COMMUNICATIVE COMPETENCE IN ACADEMIC LYCEUMS STUDENTS.

11.

Jakbarova, N. (2021). APPROACHES TO LANGUAGE AND CULTURE TEACHING.

Frontline Social Sciences and History Journal

,

1

(08), 73-77.

12.

Jalolov, S., & Jakbarova, N. (2022). NONVERBAL COMMUNICATION AND CULTURAL

INTERPRETATION.

CURRENT RESEARCH JOURNAL OF PEDAGOGICS

,

3

(02), 88-92.