Структура предложения и история его изучения

Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika

–

Зарубежная

лингвистика

и

лингводидактика

–

Foreign

Linguistics and Linguodidactics

Journal home page:

https://inscience.uz/index.php/foreign-linguistics

The history of sentence structure and study

Farangiz NEMATILLOEVA

1

Bukhara State Medical Institute

ARTICLE INFO

ABSTRACT

Article history:

Received January 2024

Received in revised form

10 January 2024
Accepted 25 February 2024

Available online

25 May 2024

In this work, the main goal is to study the features and

patterns of constructing sentences in English and Uzbek

languages, identifying their similarities and differences, as well

as their comparative analysis from a cognitive-grammatical

point of view. One of the key aspects of studying the syntactic-
semantic and structural organization of languages is conducting

a comparative analysis. In such a study, it is necessary to

determine the structural and semantic features of sentences

using examples of related and unrelated languages.

2181-3663

/©

2024 in Science LLC.

DOI:

https://doi.org/10.47689/2181-3701-vol2-iss2-pp135-139

This is an open-access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (

https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru

)

Keywords:

sentence,

syntax-semantics,
comparative typology,
typology,

semantics.

Gap tuzilishi va uning oʻrganilish tarixi

ANNOTATSIYA

Kalit so‘zlar

:

gap,

sintaktik-semantik,

qiyosiy tipologiya,
semantika.

Ushbu ishda ingliz va o‘zbek tillaridagi gap tarkibinig o‘ziga

xos xususiyatlari, qonuniyatlari, ularning bir biridan farqli yoki

o‘xshash tomonlarining mavjudligini hamda ularni kognitiv

grammatik nuqtai nazardan qiyoslab o‘rganish maqsad qilib

olingan. Tillarning sintaktik-semantik va strukturaviy tarkibini

o‘rganishning asosiy omillaridan biri bu tillarni qiyosiy
o‘rganishdir. Qiyosiy tipologik tadqiqotni olib borishda qardosh

bo‘lgan va qardosh bo‘lmagan tillar misolida olib

borilishi,

ma’lum gap tarkibida strukturaviy, semantik xususiyatlarini

aniqlash uchun ahamiyatli o‘rinni egallab turadi.

1

Teacher, Bukhara State Medical Institute. E-mail: nematilloyevafarangiz@gmail.com

Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika

–

Зарубежная лингвистика

и лингводидактика

–

Foreign Linguistics and Linguodidactics

Issue

–

2

№

2 (2024) / ISSN 2181-3701

136

Структура предложения и история его изучения

АННОТАЦИЯ

Ключевые слова:

предложение,

синтаксис

-

семантика,

сравнительная типология,
семантика.

В данной работе основной целью является изучение

особенностей и закономерностей построения предложений

английского и узбекского языков, выявление их сходств и

различий, а также их сравнительный анализ с когнитивно

-

грамматической точки зрения. Одним из ключевых

аспектов исследования синтаксическо

-

семантической и

структурной организации языков является проведение

сравнительного анализа. При таком исследовании
необходимо на примерах родственных и неродственных

языков определить структурные и семантические

особенности предложений.

Tillarning sintaktik-

semantik va strukturaviy tarkibini o‘rganishning asosiy

omillaridan biri bu tillarni qiyosiy o‘rganishdir

.

Albatta, bu borada ma’lum darajada

ishlar olib borilgan bo‘lsa

-da, yetarli darajada ishlar amalga oshirilgan deyish qiyin. Olib

borilgan ishlar sirasiga marhum professor olim J.

Bo‘ronovning “Ingliz

-

o‘zbek tillari

qiyosiy tipologiyasi” qo‘llanmasi, professor O‘.Q.

Yusupovning risolalari, Sh. Ashurovning

“Ingliz va o‘zbek tillarida kesim tipologiyasi” mavzusidagi nomzodlik dissertatsiyasi va

shu kabi bir necha ishlarni keltirish mumkin.

Shunga ko‘ra

,

tilshunos olimlar gap tadqiqotlari borasida tilning ichki (ya’ni bir

tilning o‘ziga tegishli) va tashqi (qarindosh va qarindosh bo‘lmagan tillar bilan qiyosi)
masalalariga tegishli ko‘p muammolarni ko‘rishgan va ulardan ko‘pi o‘z yechimini

topgan.

Shunday bo‘lsa

-da,

har bir tilda, jumladan, ingliz va o‘zbek tillarida gap strukturasi

zamonaviy tilshunoslik sohalari kesimida, pragmatik, kognitiv nuqtai nazardan tahlili
etish,

o‘rganish ham murakkab bo‘lib, jiddiy yondashuvni va ko‘p tahlillarni talab qiladi.

Shuning uchun ham, eng avval har ikkala tilda ham tilshunos olimlarning gap

strukturasi borasida paydo bo‘lgan fikrlarini, nazariyalarini solishtirib o‘tish maqsadga

muvofiqdir.

Ushbu gap doirasi haqidagi fikrlar, tushunchalarni va nazariyalarni o‘zaro qiyoslab

o‘rganilishi tadqiqotni ma’lum bir yo‘nalishda olib borishga imkon yaratadi.

Gap tuzulishi, tarkibi turli tillarda o‘ziga xos qonun

-qoidalar asosida turlicha

shakllanadi. Shunga ko‘ra so‘zlarning yasalishi, jumladan

, gap tarkibining shakliy

masalasining murakkab tomonlarini o‘rganish, ilmiy izlanishlar olib borish natijalari ham

har

xildir. Gap tarkibi va uning tipologik talqini hamda alohida ingliz va o‘zbek tillarida

ham ko‘p tilshunos olimlar o‘z ishlarini ularning turli jihatlarini o‘rganishga
bag‘ishlaganlar. Masalan, ular sirasiga J.

Bo‘ronov, O‘.Q.

Yusupov, L.S. Barxudarov,

B.A. Ilish, A. Hojiev, Sh.

Rahmatullaev va boshqalar katta hissa qo‘shishgan.

O‘zbek tilshunosligiga nisbatan ingliz tilshunosligida gap tarkibi keng

o‘rganilganligi olib borilgan tadqiqotlar va olimlarning ilmiy izlanishlaridan ko‘rinib
turadi. Ya’ni ingliz tilida gap tarkibi tuzilishi tilning ichki masalasi sifatida ham keng
o‘rganilishi bilan birga, kognitiv, diskursiv tomonlari hamda tashqi masalasi sifatida ham
juda ko‘plab tillar bilan qiyoslab o‘rganilganligi va buning natijasida tildagi yangi

Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika

–

Зарубежная лингвистика

и лингводидактика

–

Foreign Linguistics and Linguodidactics

Issue

–

2

№

2 (2024) / ISSN 2181-3701

137

imkoniyatlar yoritib berilganini ko‘rish mumkin. Hozirgi kunda ko‘plab ingliz

tilshunoslari gap tarkibi borasida sezilarli ishlarni amalga oshirganligini va buning

natijasida keltirilgan ahamiyatli nazariyalar paydo bo‘lganining guvohi bo‘lish mumkin.

Bunga misol qilib,

R. Langakerning “Kognitiv grammatik

a

si”

ni keltirish mumkin.

Tilshunos olimlardan N. Chomsky, J.D. Fodor, Ronald W. Langacker, Rappaport

Hovav, S.C. Dik, A.-J. Greymas,

V.A. Plungyan

va M.A. Abdurazzokov, P.A. Abdurahmonov,

M. Asqarova hamda shu kabi

ko‘plab tilshunoslar gap tarkibining turli tillar, jumladan

ingliz, o‘zbek tillaridagi imkoniyatlarini ochishga harakat qilishgan. Bular qatori yana
ko‘plab tilshunos olimlarning qimmatli ishlarini aytib o‘tish mumkin.

Gap tarkibining har ikkala tilda ham alohida o‘rganib chiqilgan tomonlari keyingi

qilinadigan ishlar uchun nazariy va amaliy jihatdan imkoniyatlar yaratadi. Ya’ni tilshunos
olimlarning gap tarkibini kognitiv grammatika termini haqidagi qarashlari, so‘z
birikmalari bilan o‘xshash va farqli tomonlari haqidagi fikrlari, sintaksis tarixiy

taraqqiyoti, sintaktik tasniflari haqidagi mulohazalari gap tarkibi nazariyasi
tadqiqotlarining davom etishida katta ahamiyatga ega.

O‘zbek tilida gap tarkibi bo‘yicha qilingan ishlarda o‘zbek tilshunoslaridan tashqari

“O‘zbek tili grammatikasi masalalari”ni o‘rgangan akademik A.N.

Kononov., professor

V.V. Reshetov kabi rus olimlarining ishlari ham ahamiyatlidir.

Bu olimlar o‘zbek va rus tillarining turli sohalarini qiyoslab o‘rganish orqali tildagi

ko‘plab imkoniyatlarni yoritib berishgan. Jumladan, ular tilning morfologik qatlamidan

tashqari gap tarkibini strukturaviy shakllarini, sintaktik aloqadorlik tomonlarini ham

o‘rganishgan.

Ingliz va o‘zbek tillarini qiyoslab o‘rganishda o‘zining sezilarli hissasini qo‘shgan

tilshunos olim J.B.

Bo‘ronovning olib borgan tadqiqotlari ham ingliz va o‘zbek tillarining

o‘zaro o‘xshash va farqli tomonlarini keng ma’noda yoritib berishda qilingan ishlardan

biridir. Ushbu olimning ingliz tili bilan turkiy tillarning qiyosiy tipologiyasi haqidagi

kitobida ham turli tillar sistemasidagi tillarni solishtirib o‘rganishda muhim qiyosiy
metodlarni ko‘rsatib bergan.

Ushbu tadqiqotimiz gap tarkibi haqidagi ikki turli sistemadagi, ingliz va o‘zbek

tillaridagi nazariyalarni o‘zaro qiyoslab o‘rganishda ahamiyati katta.

Yuqorida ko‘rib o‘tilganidek, gap tarkibi borasida har ikkala qiyoslab

o‘rganilayotgan tillarda ham, ko‘p ishlar qilingan va olimlar o‘zlariga xos fikr va
mulohazalarini bayon etishgan. Masalan, o‘zbek tilida qo‘shma so‘zlarning yasalishi
haqida A.Hojiev o‘zbek tilidagi sintaktik strukturasiga o‘z munosabatini bildirar ekan, u
nafaqat o‘zbek tilida balki turkologiyada muhim o‘rin tutadigan masalalardan biri

ekanligi haqida aytadi. Qolaversa, gap tuzulishi borasida qilingan ishlarda sintaktik

aloqalarning o‘ziga xos xususiyatlari ularning sodda gap birikmalaridan farqi to‘la tadqiq

etilmaganligi haqida yozadi.

Demak, turkologik sintaksisga bag‘ishlangan adabiyotlarda gap tarkibi borasidagi

yechimini kutayotgan masalalar talaygina ekanligidan dalolat beradi. Bu masalalar

qiyosiy tadqiqotlarni amalga oshirganda yanada yaqqolroq ko‘zga tashlanadi.

Darhaqiqat,

gap tarkibini qiyosiy o‘rganishda o‘rganishda eng avval qiyosiy tipologiya nazariyasiga
murojat qilishga to‘g‘ri keladi,

ya’ni boshqa tillar bilan qiyoslab o‘rganishda bu juda ham

samara berishi mumkin. Ingliz tilshunosligida qilgan nazariy ishlarga asoslanish

mahsuldor omil bo‘lib xizmat qiladi.

Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika

–

Зарубежная лингвистика

и лингводидактика

–

Foreign Linguistics and Linguodidactics

Issue

–

2

№

2 (2024) / ISSN 2181-3701

138

Hozirgi kunga kelib sintaktik tahlillarning yangicha sathlari vujudga keldi.

Bu borada, rus tilshunosi A.M. Muxin tomonidan asos solingan va keyinchalik

O‘zbekistonda prof. O‘.

Usmonov rivojlantirgan noananaviy tahlillarni misol tariqasida

keltirish mumkin. Mazkur sintaktik tahlil yo‘nalishining asosiy xususiyatlaridan biri, bu
strukturaviy birliklarning ma’no ko‘lami e’tiborga olinadi, ya’ni ma’lum sintaktik vazifani
bajaruvchi elementlar o‘z semantik tarkibiga ko‘ra turlicha vazifalarni ifodalashi asosiy
planga ko‘chadi.

Zamonaviy boshqa adabiyotlarda (R. Lengaker va boshqalar) gap tarkibi talqini

kognitiv jarayonlarda ifodalanishi haqidagi munosabatlarini ingliz tilida gap doirasining
kognitiv jihatdan yondashilishish mumkinligi nazariyasining vujudga kelishida muhim

omil bo‘lib xizmat qildi.

Gap strukturasi masalalari haqidagi masalalar A.I. Smirniskiy, I.V. Arnold ishlarida

ham e’tibor qaratilgan. Keyingi ishlarida u shunday yozadi:

«Синтаксическая функция

единицы выявляется на основании ее местоположения в структуре предложения по
соотношению с другими составляющими. В английском языке существует строгий
порядок слов: подлежащее, сказуемое, дополнение. Эта особенность английского
языка делает английские структуры легкими для построения, но трудными для
расшифровки, так как изолированная форма обычно малопоказательна и
установление ее грамматического статуса достигается только с помощью
проверки соотношения данной единицы с окружающими ее формами»

.

Umumiy planda ingliz tili va shuningdek boshqa yevropa tillari grammatikasi grek

va rim tillaridagi grammatikaga bag‘ishlangan ishlarga asoslanilgan, shuning uchun ham
grammatika tadqiqotlarining klassik yo‘nalishi tarafdorlaridan biri bo‘lgan G.Suit ingliz
tili grammatikasi tadqiqida asosiy e’tibor shakl va funksiyadan tashqari so‘zlarning
ma’nolariga ham e’tibor qaratilishi lozimligini ta’kidlaydi.

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI

:

1.

Буранов Дж. Сравнительная типология английского и тюркских языков.

М., 1983. 266с.

Инглиз ва ўзбек тиллари қиёсий грамматикаси. Дарслик, Тошкент,

“Ўқитувчи”, 1973. 284 б. Buranov J.B., Yusupov U.K., Iriskulov M.T., Sadikov A.S. The

grammatical structures of English, Uzbek and Russian. Part I

. “

Ukituvchi

”.

-Tashkent,

1986. -310 p.

2.

Юсупов. У.К. Теоретические основы сопоставительной лингвистики. –

Ташкент

:

Фан, 2007.

–126 с

3.

Бархударов. Л. С. Очерки по морфологии современного английского языка.

–

Москва, 1975. –

156 с.

4.

Ильиш

Б.А. Строй современного английского языка. 2

-

е изд. –

Л., 1971

.

–

366

с.

5.

Ҳожисв

А. Феъл. –Тошкент. 1973. –192 б.

6.

Раҳматуллаев Ш. Ҳозирги адабий ўзбек тили. “Университет”. –Тошкент,

2006.

–

464 б.

7.

Ronald W. Langacker. Cognitive Grammar. Oxford University Press. 2008. -

571 р.

8.

Chomsky,N. Conditions on Rules of Grammar, Linguistic Analysis 2: 1976.

–Р

303

–

51.

9.

Rappaport Hovav, M. 1995.

Unaccusativity: At the syntax-lexical semantics

interface.

Cambridge: MIT Press. -

437 р.

Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika

–

Зарубежная лингвистика

и лингводидактика

–

Foreign Linguistics and Linguodidactics

Issue

–

2

№

2 (2024) / ISSN 2181-3701

139

10.

Dik, S.C.

The Theory of Functional Grammar.

2 Vols. Berlin: Mouton de Gruyter.

1997. -

248р.

11.

Греймас А.

-

Ж.

Структурная семантика: Поиск метода / Перевод

с

французского Л. Зиминой. —

М.: Академический

Проект, 2004. —

368 с.

12.

Плунгян В.А. Почему языки такие разные. М., АСТ

-

ПРЕСС КНИГА, 2010.

-

272 с.

13.

А.Н. Кононов. Грамматика современного узбекского литературного

языка. Академ наук СССР. Москва.

Ленинград,

1960.

14.

Ж. Бўронов. Инглиз ва ўзбек тиллари қиёсий грамматикаси. «Ўқитувчи»

нашриёти Тошкент

-1973

15.

Буранов Дж. Сравнительная типология английского и тюркских языков:

Учеб. Пособие для пед. Ин

-

тов.

-

М.: Высшая школа 1983.

16.

Ronald W. Langacker. Cognitive Grammar. Oxford University Press. 2008. -

571 р

17.

А. И. Смирницкий. Лексикология английского языка. М., 1959, 57

-

58 б.

18.

А. И. Смирницкий. Грамматика английского языка. М., 1955. 134с

.