Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika
–
Зарубежная
лингвистика
и
лингводидактика
–
Foreign
Linguistics and Linguodidactics
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/foreign-linguistics
A brief retrospective review of developing reading
competence in teaching English for Specific Purposes (ESP)
Zafar DADABAYEV
Namangan State University
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received June 2024
Received in revised form
10 June 2024
Accepted 25 July 2024
Available online
15 July 2024
This article highlights the growing interest in English Special
Purpose (ESP) teaching in developed countries, as well as the
observed prestige of this area of teaching in our country. The
importance of developing reading competence as an important
element of speech activity within the framework of ESP
teaching is discussed. It analyzes how changes in professional
qualification requirements affect the need to learn English for
specific purposes. The article focuses on the importance of
developing reading skills, which helps professionals effectively
master specialized terminology and deepen professional
knowledge within their field of activity.
2181-3701
/©
2024 in Science LLC.
DOI:
https://doi.org/10.47689/2181-3701-vol2-iss4-pp100-106
This is an open-access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (
https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru
Keywords:
teaching English for special
and specific purposes,
reading,
reading technique,
text,
reading materials,
reading competence.
Ingliz tilini maxsus va muayyan maqsadlarda
o‘
qitishda
o‘
qish (reading) kompetensiyasini rivojlantirishning
qisqacha retrospektiv sharhi
ANNOTATSIYA
Kalit so‘zlari
:
ingliz tilini maxsus va
muayyan maqsadlarda
o‘
qitish,
o‘
qish,
o‘
qish texnikasi,
matn,
o‘
qish materiallari,
o‘
qish kompetensiyasi.
Dunyoning rivojlangan davlatlarida s
o‘
nggi bir necha yil
ichida maxsus y
o‘
nalishlarga ingliz tilini
o‘
qitish b
o‘
yicha
qiziqishlar ortib bormoqda. Shu jumladan, ingliz tilini muayyan
va maxsus y
o‘
nalishlarda
o‘
qitish bizning mamlakatimizda ham
anchagina
o‘
z nufuziga ega b
o‘
ldi. Endi, ingliz tilini umumiy
maqsadlarda ESP (English for general purposes) egallashlari
emas, balki boshqa soha vakillari ham
o‘
zlarining kasblarini
kelajakda rivojlantirish maqsadida ESP (English for specific
purposes)
o‘
rganishlari zamon talabi etib q
o‘
yilmoqda. Mazkur
maqolada ingliz tilini maxsus y
o‘
nalishlarda
o‘
qitishda nutq
faoliyatining bir qismi hisoblangan
o‘
qish kompetensiyasini
1
Teacher, Department of English Language Teaching Methodology, Namangan State University.
E-mail: zucker_ru@mail.ru
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika
–
Зарубежная лингвистика
и лингводидактика
–
Foreign Linguistics and Linguodidactics
Issue
–
2
№
4 (2024) / ISSN 2181-3701
101
rivojlantirish masalalari yoritilgan.
Краткий ретроспективный обзор развития навыка
чтения при обучении английскому языку для
конкретных целей (ESP)
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
обучение английскому
языку для специальных и
специальных целей,
чтение,
техника чтения,
текст,
материалы для чтения,
читательская
компетентность.
В данной статье освещается растущий интерес к
преподаванию английского языка по специальным
направлениям (ESP) в развитых странах, а также
наблюдаемый престиж этого направления в обучении в
нашей
стране.
Обсуждается
значимость
развития
читательской компетенции как важного элемента речевой
деятельности в рамках обучения ESP. Анализируется, как
изменение требований к профессиональной квалификации
влияет на потребность в изучении английского языка для
специальных целей. Статья делает акцент на важности
развития
читательских
навыков,
что
помогает
профессионалам
эффективно
осваивать
специализированную
терминологию
и
углублять
профессиональные знания в рамках своей сферы
деятельности.
KIRISH
Jahon hamjamiyatida har qanday davlatning mavqei aholisining turmush darajasi
hamda siyosiy va iqtisodiy faolligi bilan belgilanadi. Globallashuv sari borayotgan hozirgi
dunyoda davlatning xalqaro raqobat jarayoni shartlariga tez moslashuvi uning
muvaffaqiyatli va barqaror rivojlanishining omili hisoblanadi. Davlatning bugungi va
istiqboldagi barqaror iqtisodiy
o‘
sishini taminlovchi omillar ta
’
lim sohasini rivojlanishiga
bevosita bo
g‘
liq.
Ta’lim muassasalari yoshlarni har tomonlama
yetuk insonlar qilib tarbiyalashi, ularga
fan asoslaridan chuqur bilim berishi, zamonaviy dunyoqarashni shakllantirishi va
kengaytirishi, estetik tarbiyalashi hamda xalq xo‘jaligining turli sohalarida mehnat qilishga
tayyorlashi lozim. Bularni amalga oshirishda chet tili bilishlari muhim ahamiyat kasb etadi.
ADABIYOTLAR TAHLILI
Dunyoning rivojlangan davlatlarida s
o‘
nggi bir necha yil ichida maxsus
y
o‘
nalishlarga ingliz tilini
o‘
qitish b
o‘
yicha qiziqishlar ortib bormoqda. Misol qilib
aytishimiz mumkinki, Polsha davlatida turli soha vakillariga til
o‘
qitish b
o‘
yicha (ESP)
darsliklar va
o‘
quv materiallarining keng assortimentini
o‘
quv jarayonlariga tizimli
tashkil etilgan. Shu bilan bir qatorda, Polsha davlatining oliy ta
’
lim muassalarida ESP
kurslari tashkil etilgan, asosiy y
o‘
nalishlardan biznes va menejment, huquq, iqtisod va
kimyo y
o‘
nalishlaridir. Bundan tashqari, ushbu y
o‘
nalishlarga darsliklar, materiallar
sxematik tuzulgan b
o‘
lib talabalarni ra
g‘
batlantirish y
o‘
llari bilan tilni
o‘
rgatishga hamda
kasbiy mahoratlarini rivojlantirishlariga qaratilyapti. Ayniqsa mutaxassisliklariga qarab,
talabalarning talaffuz va berilgan topshiriqni
o‘
qib tushunish kompetensiyalarini
rivojlantirish aynan turli soha vakillariga tilni
o‘
qitishda Polshaliklarning pirovard
maqsadlaridan biridir [4].
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika
–
Зарубежная лингвистика
и лингводидактика
–
Foreign Linguistics and Linguodidactics
Issue
–
2
№
4 (2024) / ISSN 2181-3701
102
Yunon va Rim imperiyalari davridanoq muayyan maqsadlar uchun tilni
o‘
rgatish
(ESP) haqida fikrlar berilgan. Strevens ESPni muayyan maqsadlarda yoki turli soha
vakillariga ingliz tilini
o‘
qitishni ikkinchi jahon urushi oxirlariga borib taqaladi degan
g‘
oyalarni bergan [2]. Ya
’
ni, ingliz tilini muhandislar, shifokorlar, tilshunoslar yoki
ofitserlarga
o‘
rgatishning asosiy maqsadi aynan anashu kasb b
o‘
yicha yetuk kadr
b
o‘
lishiga xizmat qilishi uchun barcha turli soha vakillariga
o‘
rganishlari uchun joriy
etilgan.
Devid Karter ESPning bir necha turlarini tahlil qiladi: English as a restricted
language (Cheklangan til sifatida ingliz tili), English for Academic and Occupational
Purposes (Akademik va kasbiy maqsadlar uchun ingliz tili), English with specific topics
(Muayyan mavzular bilan ingliz tili) [2].
Shuningdek, Karter Akademik va kasbiy maqsadlar uchun ingliz tili (Academic and
Occupational Purposes) ham uch turga b
o‘
lib tahlil qiladi: a) English for Science and
Technology (EST), b) English for Business and Economics (EBE), va c) English for Social
Studies (ESS).
Shu bilan bir qatorda Karter ingliz tilini maxsus mavzular bilan
o‘
rganish (English
with specific topic)da maqsaddan qarab mavzuga y
o‘
naltirish deya ta
’
kidlaydi [2]. Ingliz
tilini talab qiladigan olimlarning kelajakdagi ingliz ehtiyojlari bilan aspiranturada
o‘
qish,
konferensiyalarda qatnashish yoki xorijiy muassasalarda ishlash maqsadlari r
o‘
yobi
uchun tashkillangan.
Endilikda, ingliz tilini muayyan va maxsus y
o‘
nalishlarda
o‘
qitish bizning
mamlakatimizda ham anchagina
o‘
z nufuziga ega b
o‘
ldi. ingliz tilini umumiy maqsadlarda
ESP (English for general purposes) egallashlari emas, balki boshqa soha vakillari ham
o‘
zlarining kasblarini kelajakda rivojlantirish maqsadida ESP (English for specific
purposes)
o‘
rganishlari zamon talabi etib q
o‘
yilmoqda. Mazkur maqolada ingliz tilini
maxsus y
o‘
nalishlarda
o‘
qitishda nutq faoliyatining bir qismi hisoblangan
o‘
qish
kompetensiyasini rivojlantirish masalalariga t
o‘
xtalamiz.
Nutq faoliyatining bir turi
o‘
qish kompetensiyasi hisoblanadi.
O‘
qish-k
o‘
z bilan
k
o‘
rib turilgan harf, harf birikmalari, s
o‘
zlar, gaplarni ovoz chiqarib, chiqarmay
o‘
qish va
o‘
qiganning mazmunini tushunish,
o‘
qib ma
’
lumot olishdir.
O‘
qish yozma nutqda berilgan
matndan ma
’
lumot olish nutq turidir.
O‘
qish-tanish til materiallari asosida notanish
mazmunli matnni
o‘
qib ma
’
lumot olish, hamda mazmunini tushunishdir.
O‘
qish aloqa (kommunikatsiya) qilishning bir turidir.
O‘
qish orqali talaba ingliz
tilida gaplashiladigan davlatlar tili madaniyati, hayoti, tarixi, urf-odati bilan tanishadi.
O‘
qish ma
’
lumot olish manbaidir.
O‘
qish kishilarning ijtimoiy faoliyat sohasiga taalluqli
b
o‘
lib, unda u yozma shakldagi s
o‘
z orqali muomalani ta
’
minlaydi. Kishilarning turmush,
ta
’
lim va ishlab chiqarish sohalaridagi faoliyatlarida
o‘
qishdan keng foydalaniladi.
O‘
qish
orqali ma
’
lumot olish turli faoliyatlarni amalga oshirishga xizmat qiladi.
O‘
qishda boshqa
har qanday faoliyatdagi kabi mazmun va jarayon rejalari mavjud b
o‘
lib, birinchisiga
doimo katta ahamiyat beriladi. Faoliyatning predmet mazmunini tashkil qiluvchilar
o‘
qishning mazmun rejasi sanaladi. Faoliyat jarayonining elementlari
o‘
qishning jarayon
tomoni hisoblanadi. Faoliyat mazmuniga, natijalarini kiritadilar. Odatda
o‘
qishda faoliyat
ana shu maqsadga erishishga qaratilgan b
o‘
ladi. Mazmun aloqalarini ochish-nutq
mahsulotini, ya
’
ni yozma shaklda taqdim qilingan matnni tushunish
o‘
qishdagi ana
shunday maqsadni tashkil qiladi.
O‘
qish doimo tayyor holdagi nutq axborotini idrok
qilishga, ma
’
lumot olishga y
o‘
nalgan b
o‘
ladi, shuning uchun uni nutq faoliyatining
retseptiv yani qabul qiluvchi turiga kiritiladi.
O‘
qishning
o‘
ziga xos xususiyati shundan
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika
–
Зарубежная лингвистика
и лингводидактика
–
Foreign Linguistics and Linguodidactics
Issue
–
2
№
4 (2024) / ISSN 2181-3701
103
iboratki, uning muvaffaqiyatli amalga oshirilganligi haqidagi baho kitobxonning olingan
ma
’
lumotdan qoniqish hosil qilganligida
o‘
z ifodasini topadi.
O‘
qish murakkab retseptiv
aqliy faoliyat hisoblanib, uning jarayon tomoni analitik-sintetik xarakterga egadir.
O‘
qish orqali biz ma
’
lumot olamiz, bilimimizni, dunyoqarashimizni kengaytiramiz,
shuning uchun
o‘
qish nutq faoliyatining turidir. Hozirgi davrda metodika
o‘
qishni ingliz
tilini
o‘
qitish usuli, y
o‘
li deb qaralmay, uni til materiallarini
o‘
zlashtirishga yordam
beruvchi, uni asosida (matndan) nutqni rivojlantirish uchun q
o‘
llaniladigan material
manbai, ma
’
lumot olish manbai deb qaralmoqda [3]. Shu sababdan
o‘
qiyotganda
asosiydiqqatmatn mazmuniga qaratiladi. Dasturda
o‘
qish b
o‘
yicha umumiy talablar va
har bir sinflar, kurslar uchun talablar belgilanib beriladi.
TAHLILLAR VA NATIJALAR
Oliy ta
’
limda
o‘
qishni
o‘
rgatish ham maqsad, ham vositadir, ya
’
ni
o‘
qish chet tili
o‘
rgatishda ham maqsad, ham vosita vazifasini bajaradi. Ingliz tilida
o‘
qish k
o‘
nikmasini
egallash litsey, kollejlarda, oliy ta
’
limda ingliz tili
o‘
qitishdan kutilgan amaliy
maqsadlardan biri hisoblanadi [5]. Agar
o‘
rta maktabni bitirib chiquvchilarning
o‘
qish
k
o‘
nikmasi mukammal b
o‘
lsa,ular
o‘
zlari egallagan ana shu k
o‘
nikmadan amaliy ravishda
mustaqil foydalanish imkoniga ega b
o‘
ladilar.
O‘
qishning yetuklik darajasi har xil b
o‘
lishi
mumkin, shuning uchun oliy ta
’
limda
o‘
qishning minimal rivojlanish darajasiga erishish
vazifasi turadi.
O‘
qishning amaliy maqsadi
o‘
qib ma
’
lumot olishdir. Amaliy maqsaddan tashqari
o‘
qishni
o‘
rgatish umumta
’
lim va tarbiyaviy maqsadlarini ham nazarda tutadi. Bulardan
tashqari
o‘
qishni
o‘
rgatish rivojlantiruvchi maqsadni ham amalga oshiradi.
O‘
qish paytida
o‘
quvchi, talabaning
o‘
rganilayotgan ingliz tili matni bilan uning kuzatuvchanligi
rivojlanadi va ularning til materiali, matn mazmunini analiz va sintez qilish qobiliyatlari
takomillashadi.
O‘
qish til materialini egallab olishda muhim vosita hisoblanadi.
Shu narsani alohida ta
’
kidlash kerakki, matnlarni
o‘
qishni
o‘
rgatish, lu
g‘
atni boyitish
usullaridan biri sifatida muhim ahamiyatga ega.
O‘
qish, gapirish k
o‘
nikmasini shakllantirishda muhim vosita hisoblanadi.
O‘
qilgan
matnlarning mazmuni b
o‘
yicha savol-javob mashqlarini bajarish, hikoya qilib berish,
suhbatva muhokamalar qilishi k
o‘
p mashqlarga asos b
o‘
ladi.
O‘
qish orqali gapirish uchun
ma
’
lumot, material t
o‘
planadi. Ularni ingliz tilida gapirishga tayyorlaydi. Ovoz chiqarib
o‘
qish esa t
o‘g‘
ri talaffuzga
o‘
rgatishdava yangi til materialini tushunishda muhim
bosqich sanaladi [3]. Bundan tashqari ovoz chiqarib
o‘
qish ovoz chiqarmay
o‘
qishning
yetuk k
o‘
nikmasini shakllantirishda ham muhim vosita rolini
o‘
ynaydi. Demak,
o‘
qish,
o‘
qitish maqsadi vazifasini bajarishdan tashqari, muhim
o‘
qitish vositasi vazifasini ham
o‘
taydi.
Bugungi kunda mamlakatimizda ta
’
lim tizimiga katta e
’
tibor qaratilib, zamon bilan
hamnafas
o‘
zbek yoshlarining xorijiy tillarni puxta egallashiga katta e
’
tibor qaratilmoqda.
Buning uchun eng avvalo,
o‘
quvchilarga ingliz tili darslarini yangi pedagogik
texnologiyalar asosida
o‘
tkazish, turli xil metod, rolli
o‘
yinlardan foydalanish orqali
ularning chet tilini
o‘
rganishga b
o‘
lgan qiziqishini oshirish nazarda tutilgan. Buning
uchun eng avvalo
o‘
quvchilarning ch
е
t tilida
o‘
qish malakalarini hosil qilishda va
o‘
stirishda
o‘
qishning rolini va uning
o‘
quv jarayonidagi
o‘
rnini aniqlab olishimiz k
е
rak.
Ma
’
lumki ch
е
t tili
o‘
rgatishda
o‘
qishning 2 funksiyasi mavjud [5]:
a)
O‘
qish
–
ch
е
t tili
o‘
rgatishda maqsad hisoblanadi;
b)
O‘
qish
–
ch
е
t tili
o‘
rgatish vositasi.
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika
–
Зарубежная лингвистика
и лингводидактика
–
Foreign Linguistics and Linguodidactics
Issue
–
2
№
4 (2024) / ISSN 2181-3701
104
Birinchi funksiyaga muvofiq oliy ta
’
limda ch
е
t tili
o‘
qitishda
o‘
qish malakalarini
hosilqilishamaliymaqsadlardanbiri hisoblanadi.
O‘
qishmalakalarining darajasi talabani
ch
е
t tilida
o‘
qishni nutq faoliyatining turi sifatida q
o‘
llash bilan
o‘
lchanadi. Bu esa
o‘
qish
vaqtida
o‘
quvchi oldiga q
o‘
ygan maqsaddan k
е
lib chiqadi. Shunga k
o‘
ra
o‘
qish jarayoni
turlicha b
o‘
lishi mumkin. Matndan informatsiya olish uchun
o‘
qish; Matndan
informatsiya olish bilan birga uni ayni paytda boshqa
o‘
quvchiga uzatish; Bunda, birinchi
holatda, ovozsiz
o‘
qishga
o‘
rgatilsa ikkinchi holatda ovoz chiqarib
o‘
qish tavsiya qilinadi.
Oliy ta
’
limda ovozsiz
o‘
qishga
o‘
rgatish k
е
rak, chunki ovoz chiqarib
o‘
qish
o‘
qituvchilar, aktyorlar, suxandonlar kabi ayrim soha kishilariga taalluqli. K
o‘
pchilik
uchun
o‘
qish vaqtida informatsiya olish asosiy maqsaddir. Bu esa ovozsiz
o‘
qish
malakalarini
o‘
stirishni talab etadi. Matn informatsiya olish uchun
o‘
qilganda
o‘
qishning
quyidagi 3 turi farqlanadi:
a) K
o‘
zdan k
е
chirib chiqish,
b) Sinchiklab
o‘
qib chiqish,
c) Tanishib chiqish (izohlash k
е
rak).
K
o‘
zdan k
е
chirib chiqilganda
o‘
qilayotgan matnning mavzusi haqida tushunchaga
ega b
o‘
lish maqsad qilib q
o‘
yiladi. Buning uchun esa kirish qismini ayrim gaplarni t
е
zda
o‘
qib, ya
’
ni k
o‘
zdan k
е
chirib chiqish y
е
tarli.
O‘qishning “tanishib chiqish” turida o‘
quvchi
o‘
qilayotgan matn, maqola yoki kitobning aniq mazmunini bilishni maqsad qilib q
o‘
yadi
va butun diqqatini asosiy axborotga qaratadi, shuning uchun ham
o‘
qishning bu turi
ba
’
zan butun mazmunini qamrab olishga qaratilgan
o‘
qish ham d
е
b ataladi.
O‘
qishning
3-turida, ya
’
ni sinchiklab
o‘
qilganda
o‘
quvchi matndan anglashilayotgan mavzu bilan t
o‘
la
taninish, uni tanqidiy analiz qilish va olingan axborotni kеlgusida
q
o‘
llash aniq maqsad
qilib q
o‘
yiladi.
O‘
qishning bu turi
sеkin
amalga oshiriladi. Zarur b
o‘
lsa matnning ayrim
joylari qayta
o‘
qiladi. Ingliz tili darslarida
o‘
quvchilarni
o‘
qishga
o‘
rgatishda
o‘
qishning
tеzligi masalasi ham katta ahamiyatga ega.
Shuni aytib
o‘tishi kеrakki o‘
qishga
o‘
rgatish ya
’ni chеt tilida o‘
qish amaliy
maqsadni amalga oshirishga yordam bеradi. O‘
qish nutq faoliyati turlaridan biri
b
o‘
lganligi uchun ham u
chеt
tilida
o‘
qitishning
effеktiv
vositasi b
o‘
la oladi. Masalan: til
matеriali ko‘
rish
sеzgilari
orqali idrok etilganda xotirada yaxshi saqlanishi ilmiy jihatdan
asoslangan. Shuning uchun ham yuqori bosqichda matnlarini
o‘
qish
o‘
quvchilarning
lu
g‘
at boyligini
o‘
stirish usullaridan biri hisoblanadi [6].
Talabalar ingliz tilini muloqot vositasi sifatida
o‘
rganadilar va undan o
g‘
zaki va
yozma shakllarda foydalana olishlari kerak. Ingliz tilining shaxslararo va xalqaro muloqot
vositasiga aylanishi uchun muloqotning barcha shakllarini va barcha nutq funktsiyalarini
egallash juda muhimdir. Talabalar nutq faoliyatining t
o‘
rt turini
o‘
zlashtirishlari kerak:
o‘
qish, tinglash, yozish va gapirish, shuningdek, ular bilan bo
g‘
liq b
o‘
lgan tilning uchta
jihati
–
lu
g‘
at, fonetika va grammatikaning afzalliklari haqida unutmasligi kerak.
O‘
qish-o
g‘
zaki xabarni idrok etish va tushunish bilan bo
g‘
liq b
o‘
lgan nutq
faoliyatining retseptiv turi.
O‘
qituvchining
o‘
zi darsda o
g‘
zaki nutqida foydalanadigan
materialni tanlashda uning oldiga q
o‘
yadigan maqsadlarni hisobga olish kerak:
birinchidan, talabalarning xorijiy nutqni tinglash va tushunish qobiliyatini rivojlantirish;
ikkinchidan, tinglash jarayonida
o‘
quvchilarning passiv s
o‘
z boyligining taniqli kengayishi
va ularning kontekstdan taxminlarini rivojlantirish. U yoki bu shakl yoki iborani
q
o‘
llashda
o‘
qituvchi uni talabalarga t
o‘g‘
ri tushunish uchun barcha choralarni k
o‘
rishi
kerak. Bunga erishish uchun quyidagilarni yodda tuting: u yoki bu ingliz iborasini
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika
–
Зарубежная лингвистика
и лингводидактика
–
Foreign Linguistics and Linguodidactics
Issue
–
2
№
4 (2024) / ISSN 2181-3701
105
ishlatgan holda,
o‘
qituvchi keyingi darslarda xuddi shu shaklga rioya qilishi kerak, uni
o‘
zbek tilidagi ekvivalenti yoki ingliz tilidagi boshqa shunga
o‘
xshash ibora bilan
almashtirmasligi kerak.
O‘
qituvchi talabalarning
o‘
zi ishlatgan iboraning umumiy ma
’
nosinigina emas,
balki alohida qismlarini ham tushunishini ta
’
minlashi kerak. Talabalarning
o‘
qituvchi
nutqini t
o‘g‘
ri tushunishlari tizimli ravishda tekshirilishi kerak. Har bir yangi ibora
o‘
qituvchi tomonidan nafaqat birinchi marta q
o‘
llanilgan darsda, balki keyingi darslarda
ham k
o‘
p marta takrorlanishi kerak. Tinglash b
o‘
yicha treningning maqsadlari
quyidagicha belgilanishi mumkin: muayyan nutq qobiliyatlarini rivojlantirish; muloqot
qilish qobiliyatini
o‘
rgatish; zarur qobiliyatlarni rivojlantirish; nutq materialini yodlash;
o‘
quvchilarni gapning ma
’
nosini tushunishga
o‘
rgatish; talabalarni axborot oqimidagi
asosiy narsani ajratib k
o‘
rsatishga
o‘
rgatish; eshitish xotirasini va eshitish reaksiyasini
rivojlantirish. Audio materiallar bilan ishlashda talabalarning bir vaqtning
o‘
zida bir
nechta nutq qobiliyatlari ustida ishlash qobiliyatini shakllantiradi.
O‘
qish
–
yozma matnni idrok etish va tushunish bilan bo
g‘
liq b
o‘
lgan nutq
faoliyatining retseptiv turi. Chet el matnini
o‘
qish va tushunish uchun u tanib olish
jarayonini bir zumda amalga oshiradigan fonetik, leksik va grammatik informativ
xususiyatlar t
o‘
plamiga ega b
o‘
lishi taxmin qilinadi.
O‘
qish jarayonida idrok va tushunish
jarayonlari bir vaqtning
o‘
zida va bir-biri bilan chambarchas bo
g‘
liq b
o‘
lsa-da, uning
jarayonini ta
’
minlaydigan k
o‘
nikmalar shartli ravishda ikki guruhga b
o‘
linadi:
o‘
qishning
“texnik” tomoni bilan bog‘
liq (grafik belgilarni idrok etish va ularning ma
’
lum ma
’
nolar
bilan bo
g‘
liqligi va idrok etilayotganning semantik qayta ishlanishini ta
’
minlash
–
turli
darajadagi til birliklari
o‘
rtasida semantik aloqalarni
o‘
rnatish va shu bilan matn
mazmuni, muallifning niyati va boshqalar. Dastlabki bosqichda
o‘
qishga
o‘
rgatishda
talabani t
o‘g‘
ri
o‘
qishga, ya
’
ni ovozli grafemalarga, fikrni ajratib olishga, ya
’
ni matn
ma
’
lumotlarini tushunishga, baholashga, undan foydalanishga
o‘
rgatish muhim
ahamiyatga ega. Bu k
o‘
nikmalar
o‘
quvchining qanchalik tez
o‘
qishiga bo
g‘
liq.
O‘
qish
texnikasi orqali biz nafaqat tovush va harfning tez va aniq
o‘
zaro bo
g‘
liqligini, balki
tovush-harf aloqasining talaba
o‘
qiyotgan narsaning semantik ma
’
nosi bilan bo
g‘
liqligini
ham tushunamiz. Aynan
o‘
qish texnikasini
o‘
zlashtirishning yuqori darajasi
o‘
qish
jarayonining
o‘
zi natijasiga
–
tez va sifatli ma
’
lumot olish imkonini beradi.
XULOSA
Bugungi kunda ingliz tilini maxsus y
o‘
nalishlarda
o‘
qitishda nutq faoliyatining
bir qismi hisoblangan
o‘
qish kompetensiyasini rivojlantirishda turli samarali
yondashuvlardan, shuningdek, fan va texnikaning turli sohalariga oid multimedia
materiallaridan keng foydalanilmoqda. Bu esa,
o‘
rganilayotgan til materiallarini
o‘
qib
tushunish jarayonida, tanqidiy fikrlash, lingvistik, ijtimoiy-madaniy, kommunikativ va
kasbiy kompetensiyalarni rivojlantish zarurligini k
o‘
rsatadi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI:
1.
Abdixalikovna, E. F. (2024). Nofilologik yo‘nalishlarda ingliz tilini o‘qitish
muammo va yechimlari.
Science and innovation
,
3
(Special Issue 28), 90-92.
2.
Bathia, V., Anthony, L., & Noguchi, J. (2011). ESP in the 21st century: ESP theory
an application today. Proceeding of the JACET 50th Commemorative International
Convention (vol.143).
3.
Carter, D. (1983) ‘Some propositions about ESP’. In the ESP Journal. 2,
(pp. 131-137).
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika
–
Зарубежная лингвистика
и лингводидактика
–
Foreign Linguistics and Linguodidactics
Issue
–
2
№
4 (2024) / ISSN 2181-3701
106
4.
Grabe, W., & Stoller, F. L. (2001). Reading for Academic Purposes: Guidelines for
the ESL/EFL Teacher. U M. Celce-Murcia (Ed.), Teaching English as a Second or Foreign
Language (pp. 187-203). Boston: Heinle & Heinle/Thomson Learning.
5.
Lamri, C. E. (2016). An introduction to English for Specific Purposes (ESP).
Tlemcen:
AbouBekrBelkaid
University.
https://faclettre.univtlemcen.dz/assests/
uploads/documents/cours%20en%20ligne/4-
6.
Zafar, D., & Sardor, O. (2022). Difficulties of non-philological students in learning
vocabulary and using relevant texts in teaching English.
International journal of social science
& interdisciplinary research ISSN: 2277-3630 Impact factor: 8.036
,
11
(02), 163-165.
7.
Яхшибоева
Г
.
О
. Interactive style of language teaching in ESP institutions.
International journal of word art special issue
–
3 ISSN 2181-9297 DOI journal
10.26739/2181-9297, p: 366-371.
