Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika
–
Зарубежная
лингвистика
и
лингводидактика
–
Foreign
Linguistics and Linguodidactics
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/foreign-linguistics
Analysis
of
existing
problems
in
lexicographic
interpretation of concepts
Nargiza MAKHSUDOVA
Andijan State Institute of Foreign Languages
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received June 2024
Received in revised form
10 June 2024
Accepted 25 July 2024
Available online
15 July 2024
The article discusses the emergence of cognitive science in
the latter decades of the 20th century and its focus on the
exploration of human knowledge about the world and the
processes of comprehending this information through
consciousness. It also notes that the rapid advancement in
cognitive science has led to the development of a new branch of
linguistics
–
linguistic conceptology, which is dedicated to the
study of concepts. Despite the extensive research in this field,
the text suggests that the intrinsic nature of concepts, their
typology, and the issues related to their interpretation remain
pressing areas that require deeper investigation.
2181-3701
/©
2024 in Science LLC.
DOI:
https://doi.org/10.47689/2181-3701-vol2-iss4-pp185-189
This is an open-access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (
https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru
Keywords:
perception,
memory,
consciousness,
problem,
analysis,
interpretation,
text,
concept.
Konseptlarni leksikografik talqin qilishda mavjud
muammolarni tahlil qilish
ANNOTATSIYA
Kalit so‘zlar
:
idrok,
xotira,
ong,
muammo,
tahlil,
talqin,
matn,
konsept.
Ushbu maqolada kognitiv fan XX asrning s
o‘
nggi
o‘
n yilligida
paydo b
o‘
lib, insonning dunyo haqidagi bilimlarini aks ettirishi
va bu ma
’
lumotlarni ong orqali idrok etish jarayoniga e
’
tiborini
qaratishi t
o‘g‘
risida fikrlar beriladi. Shuningdek, unda
kognitiv fandagi bu jadal taraqqiyot tilshunoslikning yangi
tarmo
g‘
i
–
konseptlarni
o‘
rganishga qaratilgan lingvistik
konseptologiyaning paydo b
o‘
lishiga olib kelishi va ushbu
sohadagi keng tadqiqotlarga qaramay, konseptlarning ichki
tabiati, turlari, ularni talqin qilish bilan bo
g‘
liq masalalarni
chuqurroq
o‘
rganish zarurati hali ham dolzarb b
o‘
lib
qolayotgani bayon qilinadi.
1
Teacher, Department of English Language Practice, Andijan State Institute of Foreign Languages.
E-mail: mahsudova.nargiza@mail.ru
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika
–
Зарубежная лингвистика
и лингводидактика
–
Foreign Linguistics and Linguodidactics
Issue
–
2
№
4 (2024) / ISSN 2181-3701
186
Анализ существующих проблем лексикографической
интерпретации понятий
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
восприятие,
память,
сознание,
проблема,
анализ,
интерпретация,
текст,
концепт
.
В данной статье обсуждается становление когнитивной
науки в последние десятилетия XX века и ее
фокусирование на исследовании человеческих знаний об
окружающем мире и процессов осознанного постижения
этой информации. Также отмечается, что стремительное
развитие когнитивной науки привело к возникновению
нового направления в лингвистике
–
лингвистической
концептологии,
посвященной
изучению
концептов.
Несмотря на обширные исследования в этой области, в
тексте
подчеркивается,
что
внутренняя
природа
концептов, их типология, а также вопросы, связанные с их
интерпретацией, по
-
прежнему остаются актуальными
проблемами, требующими более глубокого изучения.
KIRISH
Konsept “xotira, mental leksikon, konseptual tizim va ongning operativ
komponenti” [1,90
-92] b
o‘lib xizmat qiladigan “tizimli bilimlar birligi” yoki “global
fikrlash birligi ”[2,3
-4] deb ta
’riflanadi. U shaxsning tashqi va ichki ob’ektlarni tushunishi,
fikrlari va idrokini qamrab oladi, uning dunyoning referenti (yoki bir b
o‘
lagi) haqidagi
g‘
oyasini shakllantiradi. [3,126-132]
N.F. Alefirenkoning fikricha, konsept
–
bu odatdagi konseptual ob
’
ektdan tashqari
murakkab va ko
‘
p qatlamli mental qurilish. U konseptning
o‘
ziga xosligi ba
’
zi
qadriyatlarning boshqalardan ustunligi bilan belgilanadi, deb hisoblaydi. [4,155] Muallif
konseptning
o‘
ziga xosligini ba
’
zi qadriyatlarning ustunligi va boshqalarning y
o‘
qolishi
bilan belgilaydi. Odamlar
o‘
zaro bo
g‘
liq aqliy tasvirlar tizimini yaratib, bir-biri bilan
o‘zaro ta’sir qiladigan konseptlar nuqtai nazaridan o‘
ylashadi. Har bir til egalari atrofdagi
dunyo ma’lumotlarini tushunish va talqin qilish uchun foydalanadigan o‘
ziga xos
konseptlar t
o‘
plami mavjud. Ushbu konseptlar muayyan shaxslarning lingvistik ongida
voqelikning mental modelini aks ettiruvchi konseptual asosni tashkil qiladi.
ADABIYOTLAR TAHLILI VA METODOLOGIYA
Konseplarning murakkab va mavhum tabiati ularning xususiyatlari, mazmuni va
funksiyalarini hisobga oladigan keng tipologiyalarga olib keladi. Konseptlarni verbal
(lingvistik tasvirlar bilan barqaror konseptlar) va yashirin (beqaror, noverbal shaxsiy
konseptlar)ga b
o‘
lish mumkin.[5,28]
Konseptlarni leksikografik talqin qilishda mavjud muammolarni tahlil qilishdan
oldin leksikografiya va uning maqsadi, lu
g‘
at tuzish bosqichlari masalasiga t
o‘
xtalib
o‘
tish
lozim. Har qanday lu
g‘
at loyihasini boshlashdan oldin keng k
o‘
lamli tayyorgarlik
tadqiqotlari va tajribalar zarur. P.N. Denisov lu
g‘
atning hajmi, manbalari va lingvistik
tamoyillari kabi asosiy jihatlarni aniqlashtirish muhimligini ta
’
kidlagan.[6,48-52] Bunga
imlo va talaffuz variantlari, semantik masalalar, semantik derivatsiya, omonimiya va
stilistik tabaqalanish bilan bo
g‘
liq masalalar kiradi. Shuningdek, keltirilgan material va
etimologiya, jadval, raqam, nom va joylar r
o‘
yxati kabi q
o‘
shimcha ma
’
lumotnomalarga
e
’
tibor qaratish lozim.
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika
–
Зарубежная лингвистика
и лингводидактика
–
Foreign Linguistics and Linguodidactics
Issue
–
2
№
4 (2024) / ISSN 2181-3701
187
Lu
g‘
atni yaratish bosqichma-bosqich tuzilgan yondashuvga muvofiq amalga
oshirilishi kerak.[7,101] Birinchi bosqich ishlab chiqilayotgan lu
g‘
atning
o‘
ziga xos
talablariga moslashtirilgan mualliflar jamoasini yi
g‘
ishni
o‘
z ichiga oladi. Masalan,
leksikograf-muharrir umumiy maqsadli lu
g‘
atlar uchun juda muhim, tarjima lu
g‘
atlari
uchun malakali tarjimonlar zarur. Terminologik lu
g‘
atlar muallif guruhidan terminolog
va tegishli bilim sohasidagi mutaxassisni
o‘
z ichiga olishini talab qiladi.
Ikkinchi bosqich lu
g‘
at loyihasini boshlashni
o‘
z ichiga oladi, unda lu
g‘
atning
zarurligi va dolzarbligini asoslash, uning maqsad va vazifalarini, auditoriyani,
shuningdek, lu
g‘
atning turi va asosiy xususiyatlarini aniqlash kiradi. Bu
o‘
rinda
V.V.
Morkovkinning ushbu kuzatuvini hisobga olish muhimdir: “Har qanday leksikografik
rejalashtirishda lingvistik materialning oldindan aytib b
o‘
lmaydigan qat
’
iylik koeffitsienti
yoki sodda qilib aytganda, qiyinchiliklar koeffitsienti hisobga olinishi kerak ”. [8,36]
Uchinchi bosqich lu
g‘
at faylini (yoki komp`yuter ma
’
lumotlar bazasini) ishlab
chiqishni
o‘
z ichiga oladi. Kartoteka fayli tanlangan matnlarni muntazam ravishda
tavsiflash, leksik birliklarning minimal kontekstlarini aniqlash va eng keng tarqalgan
leksik birliklarni hujjatlashtirish orqali yaratiladi. Shuni ta
’
kidlash kerakki, kartoteka fayli
odatda yakuniy lu
g‘
atga qaraganda t
o‘
liqroq va batafsilroqdir. Bu leksikografik ishda ham
ilmiy tahlilning t
o‘
liq ob
ъ
ektivligi va lingvistik ma
’
lumotlarning ishonchliligini ta
’
minlash
uchun zarurdir. Lu
g‘
atlarni yaratish jarayonida komp`yuterlashtirishning zamonaviy
davri juda katta hajmdagi til ma
’
lumotlarini samarali va aniq qayta ishlashni
osonlashtiradi.
T
o‘
rtinchi bosqich dastlabki lu
g‘
atda belgilangan tamoyillar asosida lu
g‘
atni
tanlash va muallif jamoasi tomonidan qabul qilingan metodologiyaga muvofiq leksik
materialni tashkil etishni
o‘
z ichiga oladi. Har qanday lu
g‘
at loyihasining jarayoni ulkan
va tobora
o‘
sib borayotgan hajmdagi materiallarni qidirish, yi
g‘
ish va saqlashni
o‘
z ichiga
oladi. Leksikografning asosiy vazifasi tanlangan tadqiqot usullariga qat
’
iy rioya qilgan
holda va ma
’
lum bir matnlar doirasida lu
g‘
at uchun zarur ma
ъ
lumotlarni aniqlab,
lingvistik material t
o‘
plashdir. Materialni tanlashda ma
’
lum birliklardan foydalanish
chastotasi ham hisobga olinishi lozim. Materialni tanlash bosqichida leksikograf qaysi
manbalardan (yozma matnlar, til egalarining verbal nutqi, turli ma
’
lumotnoma va
leksikografik adabiyotlar va b.). foydalanishni hal qilishi kerak. Ushbu bosqichda
mualliflarning nazariy pozitsiyasi, leksikografik an
’
analari va ishlab chiqilayotgan
lu
g‘
atning maqsadi asosida belgilash muhimdir.
Beshinchi bosqich muallifning konseptsiyasiga muvofiq lu
g‘
at yozuvining
tuzilishini ishlab chiqishni
o‘
z ichiga oladi. Ushbu bosqichning maqsadi minimal
resurslardan foydalangan holda bitta maqola ichida til birligi haqida t
o‘
liq ma
’
lumot
berishdir. Zamonaviy sharoitda murakkab leksikografik asarlar eng ommabop b
o‘
lib,
bu
o‘
rinda
zarur
b
o‘
lganda
etimologik
ma
’
lumotlarga,
leksemalarning
grammatik/aksentologik xususiyatlariga, s
o‘
z hosil qilish potentsialiga hamda
kombinatsiya imkoniyatlariga e
’
tibor beriladi. Tokenlarni
o‘
z ma
’
nolarida namoyish
etadigan minimal matnli shakllanishlarni ta
’
minlaydigan ushbu elementlarning kiritilishi
munozarali masala, ammo bu muallif jamoasining ishi uchun muhimdir.
Oltinchi bosqich tanlangan til birliklarini t
o‘g‘
ridan-t
o‘g‘
ri leksikografik talqin
qilishni
o‘
z ichiga oladi, k
o‘
pincha avtomatlashtirilgan yoki kompyuter usullari bilan
amalga oshiriladi, bu lu
g‘
at yaratishda asosiy qadam b
o‘
lib xizmat qiladi. Garchi ba
’
zilar
k
o‘
p darajali yozuvlarni qayd etishni odatiy vazifa deb hisoblashlari mumkin b
o‘
lsa-da,
lu
g‘
at ustida ishlash ijodiy izlanishni talab qiladi, bu san
’
at turiga tenglashtiradi.
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika
–
Зарубежная лингвистика
и лингводидактика
–
Foreign Linguistics and Linguodidactics
Issue
–
2
№
4 (2024) / ISSN 2181-3701
188
Yettinchi bosqich
–
lu
g‘
atni nashrga tayyorlash. Ushbu bosqich lu
g‘
at matnini
tahrirlash, tarjima ekvivalentlari, etimologik ma
’
lumotnomalar, ibora, tasviriy jumla,
ramz, leksikografik belgi va hokazolarni muvofiqlashtirish hamda aniqlashtirish, shrift
tanlash, rangli rasmlarni
o‘
z ichiga oladi.
NATIJA VA MUHOKAMALAR
Konseptlarni leksikografik talqin qilishda bir nechta asosiy muammolar mavjud:
1. Konseptlarni talqin qilishning k
o‘
pma
’
noliligi va sub
’
ektivligi. Leksikograf uchun
bunday k
o‘
pma
’
nolilikni t
o‘
liq ob
’
ektiv aks ettirish qiyin. Konseptlar k
o‘
pincha aniq
chegaralarga ega emas va ularni turli ijtimoiy, yosh va jins guruhlarida turlicha tushunish
mumkin. Leksikograf lu
g‘
at maqolasida konseptni idrok etishning bunday
o‘
zgaruvchanligini t
o‘
liq aks ettira olmaydi. Bu konseptning k
o‘
p qirrali semantik
makonini soddalashtirish va sxemalashtirishga olib keladi.
2. Cheklangan lu
g‘
at ta
’
riflari. Lu
g‘
at ta
’
riflari, albatta, ixcham va qisqacha b
o‘
lishi
shart. Shuning uchun konseptning t
o‘
liq ma
ъ
nosini va k
o‘
p qirraliligini yetkaza olmaydi.
Statistik lu
g‘
at ta
’
riflari mazmunning barcha boyligini, tarixiy evolyutsiyani, ramziy
ma
’
nolarni va konsept bilan bo
g‘
liq assotsiatsiyalarni
o‘
z ichiga olmaydi. Shu tufayli
statistik ta
’
riflar konseptning dinamik xususiyatini aks ettira olmaydi.
3. Konseptning assotsiativ aloqalarini uzatishning murakkabligi. Konsept bilan
bo
g‘
liq k
o‘
plab ma
’
no va assotsiatsiyalar lu
g‘
at maqolasida t
o‘
liq aks ettirilmaydi.
4. Til vositalarini tanlash muammosi. Konseptlarni aniqlashda nutqning turli
qismlari, troplar va stilistik usullardan foydalanishda qiyinchiliklar mavjud. Aniq leksik
birliklarni tanlash har doim ham mumkin b
o‘
lmaydi.
5. Konsept haqidagi ma
’
lumotlarni tuzishning murakkabligi. Konseptning turli
jihatlarini aks ettiruvchi lu
g‘
at maqolasining optimal tuzilishini topish qiyin. Buning
uchun qadriyatlar ierarxiyasini qanday qurish kerak, maqolaning hajmi qanchaligini
bilish zarur.
6. Konseptning konseptual va majoziy tarkibiy qismlarini ajratish qiyinligi.
Konsept mavhum mantiqiy tarkibni ham, hissiy vizual tasvirlarni ham
o‘
z ichiga oladi.
Lu
g‘
at ta
’
rifida ushbu komponentlar
o‘
rtasidagi muvozanatni topish oson emas.
7. Konseptlarning milliy va madaniy xususiyatlarini hisobga olish. Konseptlar turli
madaniyatlarda farqlarga ega. Leksikograf k
o‘
p tilli lu
g‘
atlarni tuzishda konseptlarning
universal va etnospetsifik xususiyatlarini hisobga olishi kerak.
8. Konseptlarni tavsiflash uchun yagona standartlarning y
o‘
qligi. Ilmiy maktablar
konseptlarni tahlil qilishda
o‘
ziga xos yondashuvlarni taklif qiladi, bu esa yagona
leksikografik amaliyotni rivojlantirishni qiyinlashtiradi.
9. Konseplarni ifodalashning noverbal vositalarini talqin qilish usullarining yetarli
darajada rivojlanmaganligi.
XULOSA
Shunday qilib, leksikograflar lu
g‘
at tavsifida konseptlarning k
o‘
p qirraliligi va
dinamizmini (
o‘
zgarib borishini) hisobga olishlari kerak.
K
o‘
rinadiki, konseptlarning leksikografik tavsifi k
o‘
p qiyinchiliklarga duch
kelmoqda. Lu
g‘
atlarda konseptlarni taqdim etishda maqbul yondashuvlarni ishlab
chiqish uchun q
o‘
shimcha tadqiqotlar talab etiladi. Masalan, konseptning individual
xususiyatlarini hisobga olish juda qiyin. Konseptlar alohida til egalari tomonidan turli
y
o‘
llar bilan amalga oshiriladi va talqin qilinadi. Lu
g‘
atda bunday
o‘
zgaruvchanlikni aks
ettirish murakkab masala. Konseptlarni diaxronik ifodalash muammosi ham tarixan
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika
–
Зарубежная лингвистика
и лингводидактика
–
Foreign Linguistics and Linguodidactics
Issue
–
2
№
4 (2024) / ISSN 2181-3701
189
o‘
zgaruvchan b
o‘
lib, lu
g‘
atda konsept evolyutsiyasini kuzatish qiyin. Konseptning
assotsiativ-semantik maydonini modellashtirishning
o‘
zi ham murakkabligi bilan ajralib
turadi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI:
1.
Краткий словарь когнитивных терминов / под общ. ред. Е.С.Кубряковой.
–
М
., 1997.
–
245 с.
–
С. 90
-92.
2.
Попова З.Д., Стернин И.А.
Когнитивная лингвистика.
–
М.:
ACT: Восток
-
Запад, 2010.
–
314 с.
–
С. 3
-4.
3.
Пименова М.В. Концептуальные исследования и национальная
ментальность // Гуманитарный вектор/ 2011/ № 4 (28).
–
С. 12
6-132.
4.
Алефиренко
Н.Ф.
Лингвокультурология.
Ценностно
-
смысловое
пространство языка.
–
М.: Флинта, 2010.
–
288 с.
–
С. 155.
5.
Попова З. Д., Стернин И.А. Когнитивная лингвистика.
–
М.: ACT: Восток
-
Запад, 2010.
–
314 с.
–
С. 28.
6.
Денисов П.Н. Единицы словаря // Национальная специфика языка и её
отражение
в
нормативном словаре/Отв. ред.
Ю.Н.
Караулов
.
–
М., 1988
.
–
С. 48
-52.
7.
Дубичинский
B.B. Теоретическая и
практическая лексикография.
–
Вена
-
Харьков
, 1998.
–
160 с. –
С. 101.
8.
Морковкин
В.В. Об объеме и содержании понятия “теоретическая
лексикография” // ВЯ. 1987. –
N 96.
–
С.
36-37.
