Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika
–
Зарубежная
лингвистика
и
лингводидактика
–
Foreign
Linguistics and Linguodidactics
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/foreign-linguistics
Denotative and connotative meanings of lexemes and
phrasemes
Nodirabegim TURSUNOVA
Andijan State Institute of Foreign Languages
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received July 2024
Received in revised form
10 August 2024
Accepted 25 August 2024
Available online
25 September 2024
This article analyzes the denotative and connotative
meanings of lexemes and phrasemes. As linguistic units, words
and phrases play a crucial role in communication processes.
Words typically denote objects through their denotative
meaning, while phrases often serve as carriers of connotative,
emotionally charged meanings. The article explores the
structural and semantic features of lexemes and phrasemes,
highlighting the differences between these linguistic units.
Special attention is given to their roles and meanings in
linguistics, as well as their linguistic and extralinguistic
characteristics.
2181-3701
/©
2024 in Science LLC.
https://doi.org/10.47689/2181-3701-vol2-iss3
This is an open-access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (
https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru
Keywords:
denotative meaning,
connotative meaning,
lexeme,
phraseme,
semantics,
linguistics,
linguistic unit,
emotional meaning,
stable units,
phraseology.
Leksema va frazemalarning denotativ hamda konotativ
ma
’
nolari xususida
ANNOTATSIYA
Kalit so‘zlar
:
denotativ ma
’
no,
konotativ ma
’
no,
leksema,
frazema,
semantika,
lingvistika,
til birligi,
emotsional ma
’
no,
tur
g‘
un birliklar,
frazeologiya.
Ushbu maqolada leksema va frazemalarning denotativ va
konotativ ma
’
nolari tahlil qilinadi. Til birliklari sifatida s
o‘
z va
frazemalar kommunikativ jarayonlarda muhim ahamiyat kasb
etadi. S
o‘
zlar denotativ ma
’
no orqali ob
’
ektlarni t
o‘g‘
ridan-t
o‘g‘
ri
nomlaydi, frazemalar esa k
o‘
pincha konotativ, emotsional ma
’
no
tashuvchi birliklar sifatida namoyon b
o‘
ladi. Maqolada frazemalar
va leksemalarning struktural va semantik xususiyatlari,
shuningdek, til birliklari
o‘
rtasidagi
o‘
zaro farqlar tahlil qilinadi.
Leksema va frazemalarning tilshunoslikdagi
o‘
rni va ahamiyati,
ularning lingvistik va ekstralingvistik xususiyatlari yoritiladi.
1
PhD student, Andijan State Institute of Foreign Languages. E-mail: nodira.tursunova.93@mail.ru
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika
–
Зарубежная лингвистика
и лингводидактика
–
Foreign Linguistics and Linguodidactics
Special Issue
–
3 (2024) / ISSN 2181-3701
7
Денотативные и коннотативные значения лексем и
фразем
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
денотативное значение,
коннотативное значение,
лексема,
фразема,
семантика,
лингвистика,
языковая единица,
эмоциональное значение,
устойчивые единицы,
фразеология.
В данной статье анализируются денотативные и
коннотативные значения лексем и фразем. Слова и фразы,
как языковые единицы, играют важную роль в
коммуникативных процессах. Слова обычно обозначают
предметы через денотативное значение, в то время как
фразы часто выступают носителями коннотативных,
эмоционально
окрашенных
значений.
В
статье
рассматриваются структурно
-
семантические особенности
лексем и фразем, а также различия между этими языковыми
единицами. Особое внимание уделяется роли и значению
лексем и фразем в языкознании, их лингвистическим и
экстралингвистическим характеристикам.
Har bir tilning ma
’
no tashuvchi birligi sifatida s
o‘
z va frazemalar e
’
tirof etiladi.
Chunki barcha kommunikativ munosabatlar leksik hamda frazeologik birliklar zaminida
amalga oshiriladi, r
o‘
yobga chiqadi. Tilning ushbu fundamental unsurlari yuqorida
k
o‘
rsatilgan universal (ma
’
no tashuvchi) xususiyatlari bilan birga bir-birlaridan
farqlovchi struktur hamda semantik
o‘
ziga xoslikka ega. Bu
o‘
ziga xoslik ularning son
k
o‘
rsatkichiga (frazemalar leksemalarga nisbatan ikkinchi nomlovchi birliklar sifatida
ozlikni tashkil etadi) hamda struktural-semantik tuzilmalarga k
o‘
ra bir-biridan
farqlanadi.
E
’
tirof etilgan semiologik ta
’
lomotlarga k
o‘
ra s
o‘
z murakkab ma
’
no tuzilishiga ega
b
o‘
lib doimo ma
’
noviy, ijtimoiy, psixologik hamda lingvistik bosim ta
’
sirida b
o‘
ladi.
S
o‘
z ma
’
nosi olamni lisoniy manzarasini ifodalshda va shaxs psixologik holati
uy
g‘
unligida amalga oshiriladi. Ushbu holatni inobatga olgan holda s
o‘
zning semantik
“dunyosini” o‘
rganish uchun bir qator faktorlarni jalb qilish talab etiladi.
Frazemalarni shakl tuzilishi, semantikasi s
o‘
z shaklidan, s
o‘
z semantik-
strukturasidan farqlovchi xususiyatlarga ega b
o‘
lib, ikkinchi nominativ birlik sifatida
talqin qilinadi. S
o‘
z tilni birlamchi, dastlabki ma
’
no-mazmuniga ega b
o‘
lgan birligi sifatida
e
’
tirof etiladi, frazema
o‘
sha mavjud s
o‘
zlar asosida yangittan tilga yangi ma
’
no olib
kirgan birlik hisoblanadi.
Ushbu tur
g‘
un s
o‘
z birliklari
o‘
tgan asrning ikkinchi yarmidan, aniqro
g‘
i akademik
V.Vinogradovning 1947-yilda e
’
lon qilingan maqolasida frazeologik chatishmalar,
frazeologik birliklar; N.N.Amosova tomonidan (1963)
–
frazemalar; V.L. Arxangelskiy
(1964)
–
tur
g‘
un frazemalar; A.V. Kunin (1967) tomonidan
–
frazeologik birliklar;
M.I. Umarxadjayev (1983)
–
frazeologik birliklar, frazemalar kabi nomlar ostida tadqiq
qilindi,
o‘
rganildi.
Ushbu birliklarni ba
’zi bir tilshunoslar tomonidan, tildagi “ortiqcha unsurlar”
sifatida aytilgan iddaolariga qaramay, ular tildagi lisoniy avtonomiya tamoyillari
amaliyoti bilan bo
g‘
liq vositalardir.
Ta
’
dlash lozimki, til tizimidagi biron bir unsur
o‘
zicha paydo b
o‘
lib qolmaydi,
qandaydir ehtiyojlar yangi birliklarni vujudga kelishiga sabab b
o‘
ladi.
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika
–
Зарубежная лингвистика
и лингводидактика
–
Foreign Linguistics and Linguodidactics
Special Issue
–
3 (2024) / ISSN 2181-3701
8
Frazemalar funksiyasi til birligi sifatida subektiv shaxsni nomlayotgan narsa-
hodisaga ijobiy baxosini, emotiv munosabatlarini ifodalaydi. Ushbu faktorlarni
o‘
zaro
ta
’
siri frazemalarni b
o‘
yoqdorligini, emotsional-ekspressivligini ta
’
minlaydi. Bunday
o‘
ziga xos ma
’
no, semalar frazemlar ma
’
nosi shakllanishiga olib keladi. Masalan,
o‘
zbek
tilida:
Toxirjon t
o‘y kuni xató qildi
Toxirjon t
o‘
y kuni
qovun tushirdi
Qovun tushirdi frazemasi orqali tuzilgan gapni qiyoslab k
o‘
ring. Yana bir misol:
Toxirjon Zuhraga uylanar emish
Toxirjon Zuhra bilan
bir yostiqqa bosh q
o‘
yar ekan
Ingliz tilida: He made a big mistake on that project
He really dropped the ball on that project
Rus tilida:
Он опытный человек
Он
стреляный воробей
Он оплошал
Он
ударил в грязь лицом
Keltirilgan misollardan ko
‘
rinib turibdiki, frazemalarning asosiy ma
’
no
“
cho
‘
qqisida: (darvoqe, bo
‘
yoqdor so
‘
zlarda bo
‘
lgani kabi) ekspressivlik funksiyasi bo
‘
lib,
his-tuyg
‘
u, baxolash, ijobiy-salbiy munosabatlarni ifodalaydi.
Leksema hamda frazemalarning ushbu o
‘
ziga xos lingvistik, ekstralingvistik,
lingvokulturologik xususiyatlari, ularni til birligi sifatida to
‘
laqonli maqomini aniqlashda
yetarli emas. Bizning fikrimizcha frazemaga xos bo
‘
lgan barcha lingvistik, struktural-
semantik belgilarni, leksemada mavjud xususiyatlar bilan qiyoslash talab etiladi.
Ma
’
lumki, leksik birliklar hamda frazeologik birliklar bir xil fundamental ma
’
no
turlariga ega bo
‘
lib, ular semantika, pragmatika va kognitiv tilshunoslik doirasida yaqqol
ko
‘
zga tashlanadi.
S
o‘zning asosiy ma’nosi –
denotativ (referensial) ma’no bo‘
lib, nufuzli lingvistik
terminlar lu
g‘atida “denotat” va “denotativ” tushunchalariga quyidagicha tavsiflar
berishadi. Denotat (lot.denotare
–
belgilamoq). Til birligi (s
o‘
z) yordamida nomlovchi
(ataluvchi) voqelik, narsa-buyum. Masalan, yuz, bet, aft, chehra turk s
o‘
zlari bir predmet
(denotat)ning turli nomlaridir. Denotativ
–
ob
’
ektni tabiiy yoki
o‘
ziga xos
xususiyatlaridan qat
’
i nazar, berilgan referent bilan bo
g‘
lash uchun xizmat qiladi.
Denotatsiya s
o‘
zning asosiy ma
’
nosi b
o‘
lib, insonlar s
o‘
z bilan bo
g‘
lashi mumkin b
o‘
lgan
his-tuy
g‘
ularni yoki fikrlarni
o‘
z ichiga olmaydi. Denotativ ma
’
no
–
bu s
o‘
zning yoki
iboraning t
o‘g‘
ridan-t
o‘g‘
ri, asosiy ma
’
nosi, ya
’
ni biror narsani aniq k
o‘
rsatadigan ma
’
nosi.
U s
o‘
zning lu
g‘
aviy ma
’
nosi b
o‘
lib, unda q
o‘
shimcha tuy
g‘
ular, hislar yoki ramziy ma
’
nolar
y
o‘q. Masalan, “gul” so‘
zining denotativ ma
’
nosi
–
bu
o‘
simlikning bir turi, gulning
o‘
zi. Bu
s
o‘
z orqali shunchaki gulni tasvirlaymiz, unga boshqa ma
’
nolar yoki hislar q
o‘
shilmagan.
Demak, s
o‘zning “denotativ” ma’
nosiga ega b
o‘
lishi lozim. Biz buni
o‘
zbek, rus,
ingliz tillari misollari asoida k
o‘
rib chiqamiz.
Olov
–
y
uqori haroratda yonib, nurlanib turgan gaz, alanga, oʻt.
Masalan:
“
Olov juda baland yonmoqda
”
.
Bu yerda
“
olov
”
s
o‘
zi denotativ ma
’
noda,
ya
’
ni haqiqiy yonayotgan narsa sifatida ishlatilmoqda.
Дерево
(daraxt)
–
Многолетнее растение с твёрдым стволом и отходящими
от него ветвями, образующими крону.
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika
–
Зарубежная лингвистика
и лингводидактика
–
Foreign Linguistics and Linguodidactics
Special Issue
–
3 (2024) / ISSN 2181-3701
9
Masalan:
«Во дворе растет большое дерево»
.
(Hovlida katta daraxt
o‘
sib
turibdi). Bu yerda «дерево» so‘
zi haqiqiy daraxtni anglatmoqda.
Book
(kitob)
–
a set of pages that have been fastened together inside a cover to be
read or written in.
Masalan,
"I am reading a book."
Bu yerda "book" s
o‘
zi denotativ ma
’
noda
ishlatilgan, ya
’
ni kitob degan narsa.
Bu tillar uchun universal hodisa sifatida ta
’
riflanishi mumkin. Frazemalarda
konotativ, emotsional ma
’
nolar dominant b
o‘
lishiga qaramay, ular ham
o‘
z
denotatsiyasiga ega b
o‘
ladi.
Masalan,
o‘
zbek tilida
archilgan tuxumday
–
top-toza, chiroyli ma
’
nosida; yeti
o‘
lchab bir kesmoq
–
obdon
o‘
ylab ish qilmoq
Ingliz tilida:
“Break the ice”
–
Bu iboraning denotativ ma
’
nosi muzning sinishi,
ya
’
ni haqiqiy muzning sinishi. Biroq konnotativ, k
o‘
chma ma
’
noda "to break the ice" yangi
tanishuvda yoki suhbatda noqulay sukutni sindirish, iliq munosabat
o‘
rnatishni anglatadi.
Masalan:
"He told a joke to break the ice at the meeting."
(U uchrashuvda
noqulay vaziyatni yumshatish uchun latifa aytdi).
Rus tilida:
«Как
огурчик»
–
“s.s.
–
Xuddi bodringdek”, ya’
ni so
g‘
lom, tetik, yaxshi
k
o‘
rinishda (konnotativ ma
’
no: tetiklik va kuchlilik).
Konnotativ ma
’
no: odamning yaxshi, tetik holatda ekanligi.
Misollardan k
o‘
rishimiz mumkinki, frazemalr ikki yoki undan ortiq
komponentlardan tashkil topishiga qaramay, butun birlik sifatida denotative ma
’
noga
egadirlar.
S
o‘
z hamda frazemalarni umumiy xususiyatlaridan biri ularni konnotativ ma
’
noga
ega b
o‘
lishligi.
Biz yuqorida leksema hamda frazemaning asosiy lingvistik xususiyati denotativ
hamda konotaiv ma
’
nolari xususida fikr yuritdik.
Ta
’
kidlash lozimki, s
o‘
z va frazemaning asosiy til birligi ekanligi ularni lingvistik
maqomini ta
’
kidlashga asos b
o‘
lib xizmat qiladi. Ular nafaqat nominative birlik sifatida
balkim, tilning zaruriy konotativ vositasi sifatida ham barcha tillarga xos b
o‘
lgan
universal til unsurlaridir. Ularni yuqorida k
o‘
rib chiqilgan denotative hamda konotativ
tomonlari qatorida semantik, struktur, funksional xususiyatlari ham mavjud. Masalan,
s
o‘
z va farzemaning emotive ma
’
no xususiyati, baxolovchi ma
’
no xususiyati, ularni
kontekstual hamda nutqiy aktda ishtiroki, metaforik, metonimik
o‘
ziga xosliklari, leksik
va frazeologik ma
’
no yaxlitligi; leksemalrni frazemalar shakllanishidagi ishtiroki,
leksu=ema va frazemalarning semantic paradigmasi: k
o‘
p ma
’
nolilik, sinonimik,
antonimik hamda frazemalar komponentlarining “puchlanish” kabi lingvistik
parametrlariga kelgusi maqolamizda t
o‘
xtalib
o‘
tamiz.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
RO‘YXATI
:
1.
Виноградов, В.В. Русский язык: (граммат. учение о слове): [учеб. пособие
для высш. учеб. заведений]. –
М.; Л.: Учпедгиз, 1947. –
784 с.
2.
Амосова, Н.Н. Основы английской фразеологии
.
–
Л.: ЛГУ, 1963. –
94 с.
3.
Архангельский, В.Л. Основы теории устойчивых фраз и проблемы общей
фразеологии
.
–
Ростов: Изд
-
во РГУ, 1964.
4.
Ахманова О.С. Словарь лингвистических терминов
/ О.С. Ахманова. –
2-
е
изд., стер. –
М: УРСС: Едиториал УРСС, 2004. –
571 с.
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika
–
Зарубежная лингвистика
и лингводидактика
–
Foreign Linguistics and Linguodidactics
Special Issue
–
3 (2024) / ISSN 2181-3701
10
5.
Кунин, А.В. Курс фразеологии современного английского языка
.
–
М.:
Высшая школа, 1986. –
336 с.
6.
Умаржоджаев, М.И. Основы фразеографии
/ Андиж. гос. пед. ин
-
т языков. –
Тошкент: Фан, 1983.
7.
Cambridge Dictionary. Denotation. URL: https://dictionary.cambridge.org/
dictionary/english/denotation (murojaat qilingan sana: 24.09.2024).
8.
Hojiyev A. Tilshunoslik terminlarining izohli lu
g‘
ati
.
Toshkent:
O‘
zbekiston milliy
ensiklopediyasi, 2002.
–
158 b.
9.
www.izoh.uz.
