Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika
–
Зарубежная
лингвистика
и
лингводидактика
–
Foreign
Linguistics and Linguodidactics
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/foreign-linguistics
Born from love
–
epic "Dovon"
Zukhra AKHUNOVA
Independent researcher
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received July 2024
Received in revised form
10 August 2024
Accepted 25 August 2024
Available online
25 September 2024
The article examines the impact of reforms carried out in
independent Uzbekistan on the development of national
literature. Special attention is given to the works of Uzbek
writers and poets, such as poems, novellas, short stories, and
epics, which enrich the spiritual heritage and cultural legacy of
the country. The paper analyzes the contribution of the People's
Poet of Uzbekistan, Pailan Nizam, whose works, inspired by the
transformations during the Independence period, reflect the
spirit of the time and the process of national revival.
2181-3701
/©
2024 in Science LLC.
https://doi.org/10.47689/2181-3701-vol2-iss3
This is an open-access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (
https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru
Keywords:
Uzbek literature,
epic "Dovon",
Homeland,
creator,
people,
poem,
story.
Муҳаббатдан яралган –
“Довон”
АННОТАЦИЯ
Калит сўзлар:
ўзбек адабиёти,
“Довон” достони,
Ватан,
ижодкор,
халқ,
шеър,
ҳикоя
,
қисса
.
Мустақил
Ўзбекистонимизда
олиб
борилаётган
ислоҳотлар, буюк ўзгаришлар нафақат тарихимиз, балки
адабиётимизда
ҳам
ўз
аксни
топмоқда.
Ёзувчи,
шоирларимизнинг шеър, ҳикоя, қисса, достонлари маънавий
мулкимизни янада бойитиб, келажак авлодлар учун катта
адабий мерос бўлиб қолмоқда. Истиқлол даврида олиб
борилаётган ислоҳотлар
барча ижодкорлар қатори
Ўзбекистон халқ шоири Тўлан Низомни ҳам илҳомлантирган.
Рождённый из любви –
эпос
"
Довон
"
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
узбекская литература,
эпос "Довон",
Родина,
В статье рассматривается влияние реформ, проведённых
в независимом Узбекистане, на развитие национальной
литературы. Особое внимание уделяется произведениям
1
Independent researcher
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika
–
Зарубежная лингвистика
и лингводидактика
–
Foreign Linguistics and Linguodidactics
Special Issue
–
3 (2024) / ISSN 2181-3701
50
творец,
народ,
поэма,
рассказ,
предание
.
узбекских писателей и поэтов, таким как стихи, повести,
новеллы и эпосы, которые обогащают духовное наследие и
культурное достояние страны. В работе анализируется
вклад народного поэта Узбекистана Пайлана Низама, чьё
творчество, вдохновлённое преобразованиями периода
Независимости, отражает дух времени и процесс
национального возрождения.
Шоир ўзбек адабиётига ўзининг шеърлари, достонлари билан салмоқли ҳисса
қўшган ижодкорлардан. 40 дан ортиқ достонлар муаллифи. Ҳар бир достонида,
шеърларида Ватанга бўлган чексиз муҳаббат, садоқат уфуриб туради. Сўнгги
нафасига қадар ижод қилишдан тўҳтамаган шоир қаламга олмаган ҳеч бир
ислоҳотлар, юртимизда бўлаётган ўзгаришлар, янгиланишлар йўқ. Шоир ижодида
Ватан мавзуси ҳамиша етакчи ўринда турган.
Биргина “Довон” достонини оладиган бўлсак, юртимизда бўлаётган
ижтимоий ўзгаришларга бефарқ эмаслигини кўришимиз мумкин. Достон
яратилиши мобайнида шоир довонга бориб йўл қурилиши, унинг заҳматларини
кўриб, йўлсозлар билан суҳбатлашган. Достон “Муқаддима”,
“Ўтмиш”, “Энг юксак
дарахт”, “Анжуман”, “Имзо чекилди”, “Ҳашар”, “Йўлсозлар”, “Оқсоқоллар”, “Нутқ”,
“Фахрия”, “Улуғ кун”, “Резаксой”, “Мажнун каби”, “Суҳбат”, “Отабек от ўйнатиб”,
“Тошкесар Фарҳод”, “Сўранг”, “Хотима” бобларидан иборат. Ҳар бир боб бир
-
бири
узвий боғланган.
Ислоҳот шиддати барча тармоқда,
Ростланиб бормоқда давлат қомати.
Истиқлол тиклаган шонли байроқда
Нурланиб кўринур халқнинг омади.
Шоир ушбу мисралари орқали мустақилликка эришганимиздан сўнг кўплаб
ислоҳотлар амалга оширилганлигини, шулар қаторида йўл қурилиши катта
аҳамиятга эга эканлигини таъкидлайди. Ўзбекистонни жаҳон сари олиб чиқадиган
асосий йўл эса Қамчиқ довонидир. Бу йўл водийга транспорт қатновини яхшилаш
билан бирга, Андижон, Ўш орқали Хитойнинг Шинжон вилоятига, ундан эса Қашқар
орқали Тинч океанига, Яқин Шарқ ва Жанубий Европа мамлакатларига, Ҳинд
океани ва Араб мамлакатларига, Ғарбдан эса Туркманистон, Кавказ, Эрон ва Туркия
орқали Ўртаер денгизига чиқиш имконини беради.
Шоир Андижон фарзанди. Қишлоқда яшаб, ижод қилган. Шу боис Пойтахтга
тез
-
тез боришига тўғри келган. Довон ошиб Тошкент томон бориш қанчалик қийин
бўлганлигини достоннинг “Ўтмиш” бобида устоз ва шогирт тимсолида
тасвирлайди:
Орқа ўриндиқда бир ёш, бир қари –
Устоз билан шогирд чиқур довонга.
Жонга азоб бўлди юриш тоғ сари,
Улар қолиб кетди кечга, хуфтонга.
Қаро тун. Йўл эса қинғир
-
қийшиқ, тор,
Машина ўрмалаб зўрға борадир.
Ўжар сой шовқини, жарлик, чуқур ғор
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika
–
Зарубежная лингвистика
и лингводидактика
–
Foreign Linguistics and Linguodidactics
Special Issue
–
3 (2024) / ISSN 2181-3701
51
Ваҳима соладир, юрак ёрадир...
Оддий, содда тасвирлар орқали шоир ўқувчига йўлнинг азобини еткизиб
беролган. Бу йўл қурилгунга қадар довондан ўтиш анча мушкул бўлиб, кўплаб
инсонлар ҳаётига ҳавф туғдирган. Халқимизни қийнаб келаётган йўл муаммоси
ечим топаётгани халқини, Юртини севган ижод ахлига илҳом берган. Ушбу
мисралардан қалби безовта, руҳи уйғоқ бўлган Тўлан Низом бу кунни қанчалар
кутганини, халқимизнинг асрий орзуси эканини англашимиз мумкин.
Халқини, миллатини севган шоир бу йўлни умид, эзгулик йўли деб билади.
Қамчиқ довони орқали ўтувчи “Буюк Ипак Йўли”ни ривожлантириш орқали
халқимиз бутун жаҳонга чиқишига ишонади. Достонда йўл қурилишида жонбозлик
кўрсатаётган йўлсозларнинг қаҳрамонона меҳнатлари юксак эътироф этилган.
Юртнинг алп йигитлари,
Тоғларнинг бургутлари.
Сиз ўзбекнинг мардлари,
Йўлсозлар, қадди ғозлар.
Шоир йўлсозларни “тоғларнинг бургутлари” дейди. Жуда чиройли ўхшатиш.
Тоғ бағрини ўйиб йўл очган йўлсозларнинг меҳнати, машаққати таҳсинга лойиқ.
Йўл қурилишида халқимиз бирлашиб, барча вилоятларнинг йўлсозлари ҳам
иштирок этгани айтилади. Ушбу “Йўлсозлар” боби қўшиқ оҳангида ёзилган бўлиб,
ўқиганда ўқувчига кўтаринки кайфият беради. Ва кўз олдимизда тер тўкиб меҳнат
қилаётган, ғайрати жўш урган йўлсозлар гавдаланади.
Достонда назм ва насрнинг узвийлиги шоирнинг бадиий маҳорати
дейишимиз мумкин. Унда Ўзбекистоннинг биринчи Президенти Ислом
Каримовнинг турли йиғилиш
-
мажлислардаги маъруза ва нутқларидан оқилона
фойдаланилган. Бундан ташқари йўл қурилишида қанча йўлсозлар,
машиналар
иштирок этгани рақамлар билан келтирилган. Ҳаттоки (Япон “Тамрок”лари,
Пармаловчи УБШ, Бульдозер “Нисстон”, “Като” кўтармалари, Немис “Либхер”
фирмаси) машиналар номи ҳам келтирилгани шоир асарни яратиш мобайнида
аниқ далилларга таянганини кўришимиз мумкин.
Шоир достон бобларини моҳирона жойлаганки, бир бобдан иккинчи бобга
ўтар экансиз зерикиб қолмайсиз, оҳанги ўзига тортади, қалбингизда юртга бўлган
муҳаббат жўш уради. Ҳазилроқ ёзилган мисралар эса кўтаринки кайфият беради.
Достоннинг "Отабек от ўйнатиб...” деб номланган бобида Абдулла
Қодирийнинг “Ўтган кунлар” романи қаҳрамони Отабек Марғилон томон
Кумушнинг олдига минг қийинчиликлар билан борганлари, довондан ўтиш анча
мушкул бўлиб, айрилиқлари тасвирланади. “ Йўқ айрилиқ
довони, Келди вафо
даврони” дея мустақиллик халқимизнинг асрий орзу
-
истакларини рўёбга
чиқарганини жўшиб куйлайди. Ўтмишда бу йўллардан ўтиш қанчалар қийин
бўлганини “Ўтган кунлар” романи тимсолида ифодалайди.
Достонда Тўлан Низом Қамчиқ довонидаги “Сувли сой”, “Икки бел”, “Беш қўл”,
“Живлон”, “Пода қирилди”, “Кўк сарой”, “Тош оғиз” каби қишлоқлар номини ҳам
бирин
-
кетин келтиради. Шоир оддий, содда, ортиқча бўёқларсиз, тушунарли тарзда
довон қишлоқлари билан таништираётгандек гўё. Шоирни ўз достонларида жой
номларини, махсус атамарни кетириши билан ҳам бошқа ёзувчи
-
шоирлардан
ажратиб туради. Бу унинг халқга яқинлигидан, миллатини севишидан далолат
беради.
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika
–
Зарубежная лингвистика
и лингводидактика
–
Foreign Linguistics and Linguodidactics
Special Issue
–
3 (2024) / ISSN 2181-3701
52
Йўл солдик дунёга шу довон бўйлаб,
То Хитой, Ҳиндистон ва ундан нари...
Янги авлодларга берурмиз сўйлаб,
Бу меҳнат, бу заҳмат беминнат бари!
Бу шунчаки довон ҳақида ёзилган достон эмас. Достоннинг ҳар бир
мисрасида муаллиф шаҳсияти кўринади. Тўлан Низом халқини, Ватанини севган
ижодкор. Ўз бадиий услубига эга шоир. Ўзи айтганидек “Ижодкор борки ижтимоий
ҳаётдаги ўзгаришларга бефарқ бўлолмайди”. Достон Ватанга бўлган муҳаббатнинг,
садоқатнинг бир намунаси.
ФОЙДАЛАНИЛГАН АДАБИЁТЛАР РЎЙХАТИ:
1. Quronov D.H. Adabiyot nazariyasi asoslari. - T.: Noshir,2019.
2. To'lan Nizom. Vatan haqida qo'shiq. - T.: O'zbekiston, 2009.
3. To'lan Nizom. Avji yoz. Saylanma, 2-jild. T.: Sharq, 2010.
4. To'lan Nizom. Dovon. Toshkent, 2002.
5. Yo'ldoshev Q. Yoniq so'z. - T.: Yangi asr avlodi, 2006.
