Роль понятия «Экологическая культура» в обучении английскому языку в начальных классах в комплексе с родным языком

Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika

–

Зарубежная

лингвистика

и

лингводидактика

–

Foreign

Linguistics and Linguodidactics

Journal home page:

https://inscience.uz/index.php/foreign-linguistics

The role of the concept of ecological culture in the
integration and teaching of English with the native
language in primary classes

Shakhnoza SHABONOVA

1

Bukhara State Pedagogical Institute

ARTICLE INFO

ABSTRACT

Article history:

Received July 2024

Received in revised form

10 August 2024
Accepted 25 August 2024

Available online

25 September 2024

This scientific article emphasizes the concepts of patriotism,

environmental conservation, and the development of ecological

awareness in the context of integrating English with the mother

tongue for primary school students. It also discusses the

importance of incorporating these concepts into the curriculum,
highlighting the significance of this integration in the learning

process.

2181-3701

/©

2024 in Science LLC.

DOI:

https://doi.org/10.47689/2181-3701-vol2-iss3

/S

-pp316-320

This is an open-access article under the Attribution 4.0 International

(CC BY 4.0) license (

https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru

)

Keywords:

ecological culture,

English,

native language,

integration,

environmental issues,
interdisciplinary integration.

Boshlang‘ich sinflarda ingliz tilini ona tili bilan

integratsiyalab

o‘rgatishda

ekologik

madaniyat

tushunchasining o‘rni

ANNOTATSIYA

Kalit so‘zlar

:

ekologik madaniyat,

ingliz tili,

ona tili,

integratsiya,

ekologik muammolar,
fanlararo integratsiya.

Ushbu ilmiy maqolada boshlang‘ich sinf o‘quvchilariga ingliz

tilini ona tili bilan integrallash jarayonida ona vatanga

muhabbat, tabiatni asrash, ekologik madaniyatni rivojlantirish

tushunchalariga urg‘u berilish haqida fikrlar bayon etilgan.
Shuningdek ushbu tushunchalarni dars jarayonida qo‘llashda

integratsiyaning ahamiyati xususida ma’lumotlar berib o‘tilgan.

1

Doctoral candidate, Bukhara State Pedagogical Institute. E-mail: shahnozashabonova@gmail.com

Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika

–

Зарубежная лингвистика

и лингводидактика

–

Foreign Linguistics and Linguodidactics

Special Issue

–

3 (2024) / ISSN 2181-3701

317

Роль понятия «Экологическая культура» в обучении
английскому языку в начальных классах в комплексе

с родным языком

АННОТАЦИЯ

Ключевые слова:

экологическая культура,

английский язык,

родной язык,

интеграция,
экологические проблемы,

междисциплинарная
интеграция.

В данной научной статье акцентируется внимание на

понятиях любви к Родине, бережного отношения к природе

и формирования экологической культуры в процессе

интеграции английского языка с родным языком учащихся

начальных классов. Также представлена информация о
важности интеграционного подхода при внедрении этих

понятий в образовательный процесс.

KIRISH

Har bir go

‘

dakka tug

‘

ilganidan to umrining oxiriga qadar onaga, vatanga, tabiatga

mehr berishni o

‘

rgatish pedagogning burch va vazifasi bo

‘

lishi rivojlanib borayotgan

yurtimizda yechilishi lozim bo

‘

lgan masalalardan biridir. Ushbu jarayonni nafaqat ona tili

balki xorijiy til doirasida bir biriga bog

‘

lagan holda o

‘

qitish zamonaviy pedagoglarga

yangicha tushuncha va g

‘

oyalar ustida ishlash uchun zamin yaratadi va ushbu

tushunchalarni boshlang

‘

ich sinflarda ingliz tilini ona tili bilan integrallab o

‘

rgatishda

ekologik madaniyat tushunchasining o

‘

rni juda muhimdir. Bu o

‘

quvchilarga ekologik

muammolar, atrof-muhitni saqlash, tabiiy resurslarni muhofaza qilish, vaqtincha
o

‘

tkaziladigan islohotlar kabi mavzularni o

‘

rganish orqali, ularni ekologik tarzda fikr

yuritish va harakat qilishga ko

‘

maklashadi.

Boshlang‘ich sinflarda ekologik madaniyatni shakllantirish barqaror kelajakni

barpo etishda muhim ahamiyatga ega. Bunga fanlararo, xususan, ona tili va ingliz fanlar

o‘rtasidagi integratsiya orqali erishish mumkin. Biologiya, geologiya, ekologiya kabi

tabiiy fanlar atrof-

muhit va uning tarkibiy qismlarini chuqur tushunishni ta’minlaydi, ona

tili va ingliz tili kabi ijtimoiy fanlar esa bu fanni ikki til misolida atrof-muhit

ma’lumotlarini o‘rganish va tahlil qilish vositalari orqali o‘rgatishni ta’minlaydi. Ushbu

fanlarni integratsiyalashgan holda atrof-muhit haqida yanada yaxlit tushuncha hosil

qilish, o‘quvchilarni tanqidiy fikrlash va undagi roli haqida asosli qaror qabul qilishga
undash mumkin. Fanlararo integratsiya yaxlit ta’lim berish uchun fanlar va fanlarni
birlashtirishni o‘z ichiga olgan o‘qitish usulidir. Bunday yondashuv o‘quvchilarda

ekologik madaniyatni shakllantirishda foydalidir, chunki u turli fanlar va atrof-muhitning

o‘zaro bog‘liqligini tushunishga yordam beradi.

Boshlang‘ich sinflarda suv va tuproqni muhofaza qilishning ahamiyati, tirik

mavjudotlarning o‘zaro bog‘liqligi, inson faoliyatining atrof

-

muhitga ta’siri kabi asosiy

tushunchalardan boshlash zarur. Ingliz tilida mavjud ushbu tushunchalarga

integratsiyalash o‘quvchilarga o‘z harakatlarining haqiqiy oqibatlarini

ona tili yordamida

tushunishga va ma’lumotlarga asoslangan qarorlar qabul qilishga yordam beradi.

Masalan, ular foydalanadigan suv miqdori va chiqindisini qanday hisoblashni

o‘rganishlari va ulardan foydalanishni kamaytirish yo‘llarini o‘rganishlari mumkin. Chet
tili va ona tili fanlarni integratsiyalash orqali o‘quvchilar tanqidiy fikrlash, muammolarni
hal qilish va ma’lumotlarni tahlil qilish, yangi so‘z boyliklariga ega bo‘lish, atrof

-muhitga

qaraganda ushbu so‘zlardan tushungan holatda foydalana olish ko‘nikmalarini

Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika

–

Зарубежная лингвистика

и лингводидактика

–

Foreign Linguistics and Linguodidactics

Special Issue

–

3 (2024) / ISSN 2181-3701

318

rivojlantirishlari mumkin. Masalan, ular tabiat bilan bog‘liq

nature, trees, flowers, grass,

grasshopper, caterpillar

kabi so‘zlarni o‘rganganlaridan keyin, ularga asrash va avaylash

xususida o‘quvchilarga o‘z ona tilida tushuncha berish, bu so‘zlarni eslab qolishlari uchun

ajoyib imkoniyat yaratib beradi. Shuningdek, ular qayta tiklanadigan energiya manbalari

haqida ma’lumot olishlari va ushbu texnologiyalarni joriy etishning ijobiy oqibatlari
xususida ma’lumotga ega bo‘lishlari mumkin. Bundan tashqari, bolalar atrof

-muhitni

muhofaza qilish va barqaror amaliyotlar haqida ham bilib olishlari mumkin [8].

ADABIYOTLAR TAHLILI

Adabiyotlarni o‘rganish fanlararo integratsiya o‘quvchilarning ekologik ongiga va

xulq-

atvoriga ijobiy ta’sir ko‘rsatishini anglatadi. Misol uchun, Smit (2020) tomonidan

olib borilgan tadqiqot shuni ko‘rsatdiki, fanlararo integratsiya orqali ekologik ta’lim
o‘qitilgan talabalar an’anaviy usullar bilan o‘qitilganlarga nisbatan yuqori darajadagi
ekologik xabardorlik va xavotirni ko‘rsatdi. Jonson (2021) tomonidan olib borilgan yana

bir tadqiqot fanlararo integratsiya talabalarning tanqidiy fikrlash qobiliyatlarini va
ularning bilimlarini atrof-

muhit bilan bog‘liq real dunyo muammolariga qo‘llash

qobiliyatini yaxshilashini aniqladi [1].

Ikki fanni bir-biriga

o‘zaro integrallash jarayonida biz avvalo ekologik madaniyat

tushunchalariga e’tibor qaratishimiz lozim. Ekologik madaniyat –

bu tabiat haqidagi

bilim, ong, idrok, savodxonlik, intellektual salohiyat va uni amalda qo‘llay bilish faoliyati,

atrof

–muhitga nisbatan faoliyatning yuksak ko‘rsatkichi, ongli va mas’uliyatli

yondashuvdir. Ekologik bilim va ekologik madaniyatning tayanch fazilatlari: 1) axloqiy-

ekologik onglilik shaxsning muhim madaniyatlilik sifati bo‘lib, uning atrof –

muhitni

hissiy bilish jarayoni atrof

–

muhitdagi obyektlar va hodisalarni sezishi, idrok etishi,

tasavvur qilishi, ziyraklik va teranlik asosida tabiat muhofazasi bo‘yicha amaliy
ko‘nikmalarga ega bo‘lishi lozimligini nazarda tutadi; 2) ekologik mas’uliyatlilik shaxsda
munosabat va mas’ullikni tarbiyalashda namoyon bo‘ladi, bunday munosabat shaxsning

bilib-

bilmay, uzoqni o‘ylamay tabiatga ko‘rsatgan salbiy ta’siri oqibatlarini anglash va

bunday ta’sirni bartaraf etish istagi natijasidagina shakllanadi; 3) ekologik irodaviylik
shaxsning o‘zi va o‘zgalarning atrof –

muhitdagi xatti-harakatlarini baholashi va nazorat

qilishi shaxsdagi qat’iyatlilik, tejamkorlik, ozodalik va pokizalik bilan bog‘liq. Shaxsning

ekologik madaniyatini shakllantirishda ekologik qadriyatlar alohida ahamiyatga ega,
ularga tabiatni asrab-avaylashga intilish, tashabbuskorlik, izchillik, mehnatsevarlik va
ongli faollik kabilar kiradi [3].

METODLAR

Boshlang‘ich sinflarda ekologik madaniyatni shakllantirishda ikki tilni

integrallashtirishning quyidagi turli usullari va metodlari yordamida erishish mumkin,
jumladan:

–

ekologik ta’limni o‘quv rejasiga kiritish

: ekologik mavzular alohida fan sifatida

o‘qitilishi yoki tabiatshunoslik, ijtimoiy fanlar, chet tili va boshqa shu kabi fanlar bilan

birlashtirilishi mumkin.

–

Ochiq havoda o‘rganish tajribasi:

tabiatda sayr qilish, bog‘dorchilik va atrof

-

muhitni tozalash loyihalari kabi ochiq havoda o‘quv faoliyatini olib borish o‘quvchilarga

atrof-muhitning ahamiyati va uni asrashdagi rolini tushunishga yordam beradi.

–

Barqarorlik loyihalari:

qayta ishlash dasturlari kabi sinf barqarorligi loyihalari,

kompost qilish va energiya sarfini kamaytirish talabalarga o‘z harakatlarining atrof

-

muhitga ta’sirini tushunishga yordam beradi.

Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika

–

Зарубежная лингвистика

и лингводидактика

–

Foreign Linguistics and Linguodidactics

Special Issue

–

3 (2024) / ISSN 2181-3701

319

–

Jamiyatni jalb qilish:

mahalliy atrof-muhitni muhofaza qilish tashkilotlari,

ekspertlar va hamjamiyat a’zolarini talabalar bilan suhbatlashishga taklif qilish kengroq
istiqbolni ta’minlaydi va o‘quvchilarning salohiyatini oshiradi.

–

Haqiqiy dunyo muammolari bilan bog‘lanish:

ekologik ta’limni iqlim

o‘zgarishi va

o‘rmonlarni kesish kabi real muammolar bilan bog‘lash orqali o‘quvchilar o‘z

harakatlarining ahamiyatini va ularning atrof-

muhitga ta’sirini tushunishlari mumkin.

Umuman olganda, kombinatsiya bu usullardan boshlang‘ich sinflarda ekologik ongli

madaniyatni shakllantirish, kelajak avlodlarda atrof-muhitni muhofaza qilishga

mas’uliyat va sadoqat tuyg‘ularini shakllantirishga yordam beradi.

Ikki tilni integrallash jarayonining bir qismi shunday bo‘lishi mumkin:

–

Ekologik muammolarga oid ma’lumotlar:

sinflarda o‘qituvchilar

uchun yangi

so‘zlar va atamalar bilan ekologik muammolar haqida ma’lumotlar taqdim etishadi.
Masalan, o‘zining mamlakatida yoki dunyo bo‘ylab oddiy muammolar, xususan, atrofni

temirlovchi, plastik isrof qiluvchi, yoki suv resurslarini samarali foydalanuvchilar bilan

bog‘liq muammolar haqida muzokaralar olib borish.

–

Amaliy mashg‘ulotlar:

sinflarda talabalar ekologik muammolar haqida yangi

so‘zlar bilan so‘zlashish, savol

-

javoblar orqali o‘rganish va o‘zlarining

hayotlarida qanday

o‘zgartirishlar amalga oshirishlari kerak bo‘lgan mashg‘ulotlar olib borishadi. Masalan,
o‘quvchilar qanday qilib plastik isrofini kamaytirishlari, suvni samarali ishlash, yoki

mamlakatlarida agroekologiya va mevalarning afzalliklarini tushuntirish uchun bir-biri
bilan maslahatlashish.

–

Dunyoviy munosabatlar:

o‘quvchilar dunyo bo‘ylab ekologik muammolarga oid

yangiliklarni kuzatishni o‘rganishadi. Ular haqida maqolalar o‘qish, boshlang‘ich sinflarda
ingliz tilida to‘g‘ri topshiriqlarni bajargan holda tarjima qilish, yoki ularni muzokaralar

yoki prezentatsiyalar orqali taqdim etishadi. Bu,

o‘quvchilar uchun dunyoviy

ko‘nikmalarini o‘rganishning, ularning dunyoni o‘zlarining tushunchalari orqali

yaxshi

tushunishlariga yordam beradi.

–

Boshqa tillar bilan bog‘langan mashg‘ulotlar

: ekologik madaniyatni o‘rganish

jarayonida, ingliz tilini o‘rgatish o‘quvchilarga boshqa tillar bilan ham bog‘langan
mashg‘ulotlar olib borishadi. Masalan, biologiya darslarida ekologik tizimlar va
jarayonlar haqida o‘rganish, matematika darslarida ekologik statistika va ma’lumotlarni

tahlil qilish, yoki ijtimoiy fanlarda ekologik aktivizmlar va siyosiy muammolarga oid
muzokaralar.

XULOSA

Xulosa qilib aytganda, boshlang‘ich sinflarda ingliz tilini ona tili bilan integrallab

o‘rgatishda ekologik madaniyatning o‘rni o‘quvchilar

uchun ko‘plab foydali bilimlar bilan

birga keladi va ularni ekologik muammolarga oid qarorlar qabul qilish va ularni o‘zining
mustaqil fikrlashlari va harakatlari orqali dunyoda o‘z o‘rnini egallashlariga imkoniyat
yaratib beradi. Yuqorida berilgan usullar o‘quvchilarga ingliz tilini o‘rganish orqali

ekologik madaniyat tushunchasini anglashlariga zamin yaratadi.

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR

RO‘YXATI:

1.

Johnson, J. (2021). Interdisciplinary Integration and Environmental Education:

A Study of its Effect on Students' Critical Thinking Skills. Journal of Environmental
Education, 34(2), 105-111.

Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika

–

Зарубежная лингвистика

и лингводидактика

–

Foreign Linguistics and Linguodidactics

Special Issue

–

3 (2024) / ISSN 2181-3701

320

2.

Smith, S. (2020). Interdisciplinary Integration and Environmental Awareness:

A Study of its Impact on Elementary School Students. Journal of Environmental
Education, 33(1), 56-63.

3.

Panjiyeva M. FORMATION OF ECOLOGICAL CULTURE IN PRIMARY CLASSES

THROUGH INTERDISCIPLINARY INTEGRATION (IN THE EXAMPLE OF NATURAL AND

EXACT SCIENCES) //Евразийский журнал академических исследований. –

2023.

–

Т. 3. –

№. 2. –

С. 91

-94.

4.

Shaxnoza, S. (2023). The Concept of “Dream” in English and Uzbek Worldwide.

Miasto Przyszłości

,

33

, 190

–

192. Retrieved from https://miastoprzyszlosci.com.pl/

index.php/mp/article/view/121

5.

Shakhnoza S. THE ROLE OF GAMIFICATION IN TEACHING ENGLISH

//PROSPECTS OF DEVELOPMENT OF SCIENCE AND EDUCATION.

–

2023.

–

Т

. 1.

–

№. 14.

–

С

. 72-77.

6.

Shakhnoza S. THE USE OF MOVIES IN LANGUAGE TEACHING //PROSPECTS OF

DEVELOPMENT OF SCIENCE AND EDUCATION.

–

2023.

–

Т

. 1.

–

№. 14. –

С

. 78-83.

7.

Shakhnoza S. TO OVERCOME LANGUAGE DIFFICULTIES FOR THE PRIMARY

SCHOOLS //

Лучшие

интеллектуальные

исследования

.

–

2023.

–

Т

. 9.

–

№. 3. –

С

. 45-53.

8.

Avezmurodovich K. R., Bakhriddinovna S. S. The Role of Mother Tongue in

English Language Teaching //Excellencia: International Multi-disciplinary Journal of
Education (2994-9521).

–

2024.

–

Т

. 2.

–

№. 4. –

С

. 309-313.

9.

Bakhriddinovna S. S. et al. RELATIONSHIP BETWEEN INTENSIVE READING AND

FLUENCY //Uzbek Scholar Journal.

–

2024.

–

Т

. 26.

–

С

. 27-30.

10.

Kuldosheva N. BOSHLANG ‘ICH SINF INGLIZ TILI DARSLARIDA O

‘QUVCHILARNING MULOQOT MADANIYATI KO ‘NIKMALARINI SHAKLLANTIRISH
STRATEGIYALARI //Академические исследования в современной науке. –

2024.

–

Т.

3.

–

№. 14. –

С

11.

Gaybullaevna D. N., Avezmurodovna K. N. Methodology of Selecting Integrative

Forms of Education Aimed at Forming Communication Culture of Pupils in Primary
English Language Classes //Excellencia: International Multi-disciplinary Journal of
Education (2994-9521).

–

2024.

–

Т. 2. –

№. 4. –

С. 269

-274.

12.

Grabinger, R. S., & Dunlap, J. C. (1995). Rich environments for active learning:

A definition. ALT-J, 3(2), 5-34. https://doi.org/10.1080/0968776950030202

13.

Kamalova, L. A., & Koletvinova, N. Y. D. (2016). The Problem of Reading and

Reading Culture Improvement of Students-Bachelors of Elementary Education in Modern
High Institution. International Journal of Environmental and Science Education, 11(4),
473-484. https://eric.ed.gov/?id=EJ1094659

14.

Karasheva Z. et al. Preparation of Future Specialists for the Formation of

Educational Communication Skills for Elementary School Children //World Journal on
Educational Technology: Current Issues.

–

2021.

–

Т. –

№. 3. –

С. 467

-484.

15.

Шмелев А.Д. «Широта русской души» // Логический анализ языка. Языки

пространств. М., 2000. –

С. 357

-368.