Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika
–
Зарубежная
лингвистика
и
лингводидактика
–
Foreign
Linguistics and Linguodidactics
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/foreign-linguistics
Discursive essence of the color lexemes “white, black” and
“aq,
q
ara” in English and
Karakalpak literary texts
Zukhra KHUDAYBERGENOVA
Karakalpak State University named after Berdakh
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received July 2024
Received in revised form
10 August 2024
Accepted 25 August 2024
Available online
25 September 2024
This article conducts a discursive analysis of the lexemes
"white, black" and "aq, qara" in the English and Karakalpak
languages. Analysis of the collected material reveals that the
lexemes "white, black" and "aq, qara" carry complex semantic
content, feature high-frequency usage, and can combine with
nouns from various classes. They actively express their lexical-
grammatical and lexical-semantic functions. These comparable
lexemes belong to the core lexical-semantic layer of the
respective languages and are part of their foundational
vocabulary. Consequently, "white, black" and "aq, qara" are
widely conceptualized in both Karakalpak and English.
Additionally, these lexemes acquire unique linguistic and
cultural meanings in various expressions and contexts. In
Karakalpak linguistic culture, the color "white" in clothing often
symbolizes "bride, wedding dress, or wedding (for girls),"
representing themes of "happiness" and "love." The motif of
happiness is particularly evident in the contextual use of "aq" in
wedding ceremony descriptions. Furthermore, these lexemes
serve specific stylistic functions within discourse. The discursive
study of "white, black" and "aq, qara" indicates that their
semantic structures include symbols that become activated in
context, depending on their denotative class. These findings
highlight the linguistic, cultural, and semantic nuances of the
concepts of "aq" and "white" in Karakalpak and English.
2181-3701
/©
2024 in Science LLC.
https://doi.org/10.47689/2181-3701-vol2-iss3
This is an open-access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (
https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru
Keywords:
discursive analysis,
semantic component,
contextual meaning,
linguacultural.
1
Karakalpak State University named after Berdakh, Nukus, Uzbekistan
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika
–
Зарубежная лингвистика
и лингводидактика
–
Foreign Linguistics and Linguodidactics
Special Issue
–
3 (2024) / ISSN 2181-3701
404
Инглиз ва қорақалпоқ бадиий матнида “white, black” ва
“ақ, қара” ранг мазмунли лексемаларининг дискурсив
моҳияти
АННОТАЦИЯ
Калит сўзлар:
дискурсив таҳлил,
семантик компонент,
контекстуал маъноси,
лингвомаданий.
Мазкур мақолада инглиз ва қорақалпоқ тилларидаги
“white, black” ва “ақ, қара” ранг ифодаловчи лексемаларининг
дискурсив таҳлили ҳақида маълумот берилган. Таъкидланган
ранг бирликлари таҳлили матн ичида ва коммуникатив
жараёнда қўлланилган мисолларда олиб борилган. Таҳлил
натижасига кўра, “white, black” ва “ақ, қара” лексемалари
мураккаб семантик таркибга, юқори частотали хусусиятларга
ҳамда турли синфларга тегишли отлар билан бирикиш
имкониятларига
эгалиги
таъкидланган.
Шунингдек,
мақолада мазкур лексемалар турли ибора ва контекстда
лингвомаданий хусусият касб этиши баён этилган.
Дискурсивная сущность лексем цветов «белый,
черный» и «aq, qara» в английских и каракалпакских
литературных текстах
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
дискурсивный анализ,
семантический
компонент,
контекстуальное
значение,
лингвокультура
.
В данной статье проводится дискурсивный анализ лексем
«белый, черный» и «aq, qara» в английском и каракалпакском
языках. Анализ собранного материала показывает, что
лексемы «белый, черный» и «aq, qara» обладают сложным
семантическим содержанием, часто употребляются и могут
сочетаться с существительными различных классов. Эти
лексемы активно реализуют свои лексико
-
грамматические и
лексико
-
семантические функции. Сравниваемые лексемы
принадлежат к основному лексико
-
семантическому слою
словарного запаса соответствующих языков и являются
частью их базовой лексики. Таким образом, лексемы «белый,
черный» и «aq, qara» широко концептуализированы как в
каракалпакском, так и в английском языках.
Кроме того, эти лексемы приобретают уникальные
лингвокультурные значения в различных выражениях и
контекстах. В каракалпакской лингвокультуре цвет «белый»
в одежде часто символизирует «невесту, свадебное платье
или свадьбу (для девушек)», выражая такие темы, как
«счастье» и «любовь». Мотив счастья особенно проявляется в
контекстуальном использовании «aq» в описаниях
свадебной церемонии. Также эти лексемы выполняют
определенные стилистические функции в дискурсе.
Дискурсивное исследование лексем «белый, черный» и «aq,
qara» показывает, что их семантическая структура включает
символы, активирующиеся в зависимости от контекста и
денотативного
класса.
Эти
выводы
подчеркивают
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika
–
Зарубежная лингвистика
и лингводидактика
–
Foreign Linguistics and Linguodidactics
Special Issue
–
3 (2024) / ISSN 2181-3701
405
лингвокультурные и семантические нюансы концептов «aq»
и «белый» в каракалпакском и английском языках.
КИРИШ
Тилшуносликда дискурс турли хил контекстларда матнларни талқин
қилишда ўзига хос тил бирликларининг қандай таъсир қилишини таҳлил қилиши
билан ифодаланади. У асосан тилнинг тузилиши ва хусусиятига эътибор қаратади.
Гап ичида қўлланилган тил бирликларининг маъноси контекстга боғлиқ бўлиб,
дискурс маъно етказиш усуллари таъсирини таъкидлайди. Дискурс таҳлилининг
объекти сифатида ҳар хил ёзишмалар, икки киши ўртасидаги суҳбат, коммуникатив
жараёнлар таъкидланади ва у жумлалар, нутқ ёки суҳбатнинг изчиллиги нуқтаи
назаридан турлича аниқланади.
Дискурс таҳлили алоқа тадқиқотчиларига одамларнинг ўзини қандай намоён
этишини, ўз муносабатларини бошқаришни, масъулият ва айбловларни
белгилашни, ташкилотларни яратишни, маданиятни жорий қилишни, бошқаларни
ишонтиришни, ижтимоий аъзоларнинг доимий ўзаро таъсир амалиётини
тушунишни ва ҳоказоларни ўрганишнинг жозибали усулини тақдим этади. Бироз
бошқача айтганда, нутқни жиддий қабул қилиш алоқа тадқиқотчиларига узоқ
вақтдан бери мавжуд бўлган интизомий муаммоларни кучли, ишонарли янги
усуллар билан қайта кўриб чиқиш ва ҳал қилиш имконини берди. Ҳозирча алоқадан
ташқари интеллектуал анъаналардан олинган ғоялар мулоқот ичидаги нутқ ишини
қандай шакллантиргани аниқ бўлиши керак (Karen Tracy, 2001).
Маълумки, дискурсив кўрсаткичлар ёрдамида сўзловчининг тафаккур
жараёни объективлаштирилиши орқали адресатнинг тафаккур фаолияти
бошқарилишини таъминловчи нутқий таркибланиши амалга оширилади.
Кўринадики, дискурсив кўрсаткичлар сифатида маълум бирликларнинг
десемантизацияси юзага келади. Мазкур бирликлар мулоқот иштирокчиларининг
дискурсив
фаолиятини
бошқаради.
Таъкидлаш
жоизки,
дискурсив
кўрсаткичларнинг семантикаси мулоқот тури, мулоқот иштирокчиларининг
дунёқараши, матн тури, матннинг мазмунига қараб фарқ
қилиши мумкин. Шунинг
учун ҳам дускурсив кўрсаткичлар таҳлили маълум маънода функционал семантика
ўзгаришига боғлиқ (Голованова, 2018).
МАТЕРИАЛ ВА ТАДҚИҚОТ УСУЛЛАРИ
Маълумки, контекст доирасида лисоний бирликларнинг маъно кенгайиши
кузатилади. Лексемалар контекстда образли ва рамзий маънога эга бўлади. Бу
бевосита оқ ва қора лисоний бирликларини дискурсив кўлами кенглиги ва нутқда
фаоллашиш имкониятлари мавжудлигидан далолат беради. Масалан:
“Pasco Illugan stopped the work I ordered at Wizard Tor,” he said in a neutral voice.
She gripped the balustrade until her knuckles
whitened
. “That was not my doing.” He
appeared to ponder her response, then said, “These stairs are torturous. Iwould think the
ascent troubled my brother’s leg.” (Hunter, 2007)
.
Мазкур жумладаги
white
сифатининг
whitened
тарзда феъллашуви
жумланинг асосий мазмунини қамраб олган. Дискурсив бирликнинг матндаги
семантикаси унинг денотатив маъноси билан боғлиқ семаларнинг аксиологик
таркибида кўриб чиқилади.
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika
–
Зарубежная лингвистика
и лингводидактика
–
Foreign Linguistics and Linguodidactics
Special Issue
–
3 (2024) / ISSN 2181-3701
406
Тўпланган мисоллар таҳлили далолатига қорақалпоқ тилидаги
“ақ”
бирлиги
инглиз тилидаги эквиваленти бўлмиш
“
white
”
бирлигига қараганда кўпроқ
дискурсив вазифаларни бажариш имкониятлари мавжудлигини кўрсатади. Бу
қорақалпоқ лингвомаданиятида
“ақ”
бирлиги ранг белгисидан ташқари
тилак,
ният, истак
каби маъноларида намоён бўлишидан дарак беради. Масалан:
Анам
ақ
пәтиясын берди. “Аман барып саў қайт … ”, деди.
(Нызанов, 2018)
Кўринадики,
“ақ”
бирлигининг дискурсив мазмуни модал муносабатларга
тенглашади.
В. И. Карасикнинг қайд этишича, дискурсдаги белгиларнинг тавсифи турли
асосга эга бўлиши мумкин. Асос сифатида эса нутқ предмети, адресат билан
алоқадор бўлган ижобий ёки салбий категорияга оид ифода олинади. Масалан:
Ядыма үӊилип қарасам, биринши гезекте шашы
-
сақаллары қап
-
қара, қап
-
қалыӊ, ашөлеӊ,
ақ
қубадан келген байғус әкемди көремен
(Сейтов, 1989).
Дискурс
доирасида бу каби бирликлар лингвомаданий хусусият касб этади.
Маълум лисоний бирликларнинг лингвомаданий хусусияти у ёки бу халқ
менталитетининг ўзига хос жиҳатлари билан боғлиқ эканлиги борасида А.
Вежбицкая ҳамда А. Шмелевлар (Вежбицкая, 2011; Шмелев, 2005) ўз фикр ва
муносабатларини билдиришади. Хусусан, инглиз тилидаги
“
white hot
”
ёки
“
blindingly
white
”
бирикмалари ана шундай хусусиятга эга. Инглиз тилидаги
“
white flag
”
–
“таслим бўлмоқ”
,
“
white luck
”
–
“омад”
каби бирикмалар дискурсив
-
прагматик
мазмунга эга саналади. Масалан
:
Halloran produced a large silk handkerchief from his breast pocket like a
white flag
of surrender and wiped his streaming eyes. (King, 1977)
Something-luck, fate, providence-had been trying to save him. Some other luck,
white
luck.
(King, 1977)
Ранг
номларини
англатувчи
лексик
бирликлар
нутқда
сўзловчининг
объектга
бўлган
муносабатни
англатади
.
Бу
каби
муносабатлар
ижобий
,
салбий
ёки
бетараф
бўлиши
мумкин
.
Мисол
учун
қорақалпоқ
тилидаги
“қара”
лексемаси
оддий
,
йирик
маъноларида
дискурсив
аҳамият
касб
этади
.
Масалан
:
Қудай
әўелден
адамзатты
еки
қыйлы
қыльш
жаратқан
,
Ислам
күшиклери
,
ақсүйеклер
,
бекзатлар
хан
сайлап
,
ел
басқарып
,
қара
пухара
тек
ислеўи
тийис
.
(
Қайпбергенов
, 1980)
Әкеден
қалған
үш
-
төрт
қара
мал
,
бес
-
алты
қой
-
ешкини
паңқылдап
жүрип
төрт
асыққа
,
соқта
ойыныиа
сарып
етип
,
тек
бир
ат
,
бир
-
еки
қараға
-
ақ
ийе
болып
қалған
,
оның
бул
әдетине
қарама
-
қарсы
кемпири
дүньяпараз
болмағанда
,
хожалығы
биротала
әптадалыққа
түсип
қалатуғынына
да
гүман
жоқ
еди
. (
Қайпбергенов
,
1980)
Мазкур мисолда
қара
пухара
,
қара
мал
каби рангга алоқадор бирикмалар
дискурсда когнитив фаолиятнинг этноспецифик хусусиятларини очиб бериш учун
хизмат қилган.
Инглиз тилида
white
семантикаси ҳам қатор хусусиятларга эгалигига гувоҳ
бўлишимиз мумкин. Хусусан, инглиз тилида
white
лексемаси кийим тури, нон
маҳсулоти, ёрқинлик, танада қон камайиши (қўрқув ёки шунга ўхшаш ҳолатларда)
белгиси, тўлин ой, мағлубият (уруш ёки жангда) каби маънолари кузатилади.
Масалан:
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika
–
Зарубежная лингвистика
и лингводидактика
–
Foreign Linguistics and Linguodidactics
Special Issue
–
3 (2024) / ISSN 2181-3701
407
Nina Winchester leans forward on her caramel-colored leather sofa, her legs crossed
to reveal just the slightest hint of her knees peeking out under her silky
white skirt
. (Freida,
2022)
I’ve got a cooler where I store the cold cuts and cheese, and I’ve got a loaf of
white
bread
—
ninety-nine cents at the supermarket. (Freida, 2022)
They came around the last curve before the bridge at seventy, and there was a kid's
bike in the road, and then the sharp, hurt squealing as rubber shredded from the Jag's tires,
and Jack remembered seeing Al's face looming over the steering wheel like a round
white
moon
. (King, 1977)
Hallorann produced a large silk handkerchief from his breast pocket like a
white flag
of surrender and wiped his streaming eyes. (King, 1977)
Келтирилган мисолларда
white
лексемаси предметни тасвирловчи белги
вазифасида аниқланмиш вазифасидаги бирликлар семантикасини кенгайтиришга
хизмат қилган. Қўйида инглиз тилидаги
white
ҳамда қорақалпоқ тилидаги
ақ
лексемалари семантикаси қиёсий жадвалини тақдим этамиз:
Инглиз тилида
Қорақалпоқ тилида
Маъно
Мисол
Маъно
Мисол
Предмет белгиси
white
Предмет белгиси
ақ
Ижобий хусусият
wearing a white
frilly dress that
makes her look
like a little doll
Ижобий хусусият
келиншектиң
бетине ақ
жаўыўға ҳақылы
Салбий хусусият
a white flag of
surrender
Салбий хусусият
Кешигиппиз! —
деп бетине ақ
жаўды
-
Инсон ёши
сақал-
шашына ақ енип
Қорақалпоқ
тилидаги
ақ
сифати дискурсда фаоллашишига кўра ўзига хос
семантик компонентларга эгалиги аниқланди. Улар орасида ижобий баҳо
фаоллашуви:
тажриба, яхши тилак, қувонч, бахт, гўзаллик, донишмандлик,
топоним, ажойиблик, шифокорларга нисбат, ёқимли, инсон ёши
.
Инглиз тилидаги
white
сифат учун ушбу денотатив синф ичида ўзига хос
потенциал семалар нисбатан фарқ қилган. Қорақалпоқ ва инглиз тилларида кийим
-
кечакларга нисбатан
ақ
ва
white
сифатлари нутқ семантикасида фаоллашувида оқ
ранг шунчаки либос эмас, балки гўзаллик, руҳий мазмунни акс эттирган. Масалан:
I whirl around
—
Cecelia is standing behind me, her pale blue eyes boring into me,
wearing a
white
frilly
dress
that makes her look like a little doll. (Freida, 2022)
Қара
костюм,
ақ көйлек
, қызыл галстук, қара туфлий! Айнаға қарап едим,
суқсырдай жигит болыппан! (Нызанов, 2018)
Иккала тилда ҳам
ақ
,
white
ранги қўшимча рамзий, қисман диний маъно
ифодалаши контекстуал муҳитда намоён бўлади.
Масалан:
Жаназа намазы оқыла ма? Оқылмайды! Сени ҳеш ким
ақ жуўып
, арыў
кепинлемейди.
(
Нызанов
, 2018)
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika
–
Зарубежная лингвистика
и лингводидактика
–
Foreign Linguistics and Linguodidactics
Special Issue
–
3 (2024) / ISSN 2181-3701
408
You've taught me to hate the wigwams and love the
white
man's ways. (O’Henry, 1995)
Қиёсланаётган
сифатлар қорақалпоқ ва инглиз тилларида “қувонч, бахт”
семантикасига эгалигини кузатиш мумкин.
Масалан
:
-
Яқ. Көрдиңиз бе,
ақ бата
кийген келиншек пенен, көксине гүл таққан
жигитти. Булар болажақ ерли
-
зайыплар! “Шылпық”та сүўретке түсиўге келген.
(Нызанов, 2018)
It’s almost blindingly
white
—
possibly freshly painted
—
and the architecture looks
contemporary, but what do I know? I just know it looks like the people living here have more
money than they know what to do with. (King, 1977)
Ушбу мисоллардаги прагматик маъно маданий жиҳатдан анъанавий равишда
онгда оқ рангни бошлаш маросимлари, ҳаётнинг янги босқичи бошланиши билан
боғлиқлиги билан белгиланади.
Қорақалпоқ
ва инглиз тилларида
ақ
ва
white
лексемалари семантикасида
“гўзаллик” семаси аниқланади. Мисоллар:
Оныӊ кеӊ
ақ көйлегиниӊ
жағасындағы көгис нағысына, ушы бир қана
пахтадай пөпекли
ақ белбеўине
адамлар бир қарады да және Жумагүлге нәзер
аўдарды.
(
Қайпбергенов
, 1980)
There’d be little villages with streams going through them,
white monuments
on
hillsides, old churches beside fields; if she was telling us about a coastal place, there’d be
beaches crowded with people, cliffs with seagulls. (King, 1977)
Қорақалпоқ
халқининг идрокида оқ ранг
донолик, яхши, улуғ
тушунчалари
ўртасидаги боғлиқлик мавжудлигини таъкидлаш жоиз. Мазкур холда
“ақ”
ранг
семантикаси чуқур маънавий, миллий маънога эга. Бу ушбу лексеманинг нутқ
семантикасига қўшимча рамзий ассоциацияларни юклайди.
Масалан
:
Көз алдымда, апама усап маӊлайындағы әжимлери толқындай ийретилген
ақ
жаўлықлы
, кемпир апамнық сол бир келбети елеслеп кетти. (Алламбергенов, 1995)
Онда ғарры буннан тәўир
-
ақ жас, сақал
-
шашына ақ енип те жалшымаған еди.
(Сейтов, 1989)
Келтирилган
контекстдаги
“ақ”
отлашганда қўшимча “тозалик” семантикаси
пайдо бўлиши учун ҳал қилувчи аҳамиятга эга бўлади. Масалан:
Жаназа намазы оқыла ма? Оқылмайды! Сени ҳеш ким
ақ жуўып
, арыў
кепинлемейди. (Нызанов, 2018)
Инглиз тилидаги
white
лексемасида ҳам ушбу семантик компонентга ўхшаш
маъно борлигига гувоҳ бўлишимиз мумкин. Қиёсланг
:
He hadn’t sounded like his usual easy
-going self and he must have been out of range of
a signal because whatever he was saying was lost to a hissing garble of
white
noise.
(Atkinson, 2019)
Despite the disarray of her house, she looks flawless right now in another one of her
gleaming
white
skirt-and-blouse combinations. White is her color. (Freida, 2022)
Қорақалпоқ
ва инглиз тилларида бахт, омад маъноларининг ўхшаш тарзда
ифодаланишига гувоҳ бўлишимиз мумкин. Бунда
“ақ”
сифати унга бирикадиган
мавҳум отга қўшимча кучайтирувчи маъно берадиган, орттирма нисбат билан
боғланиш мумкин.
Масалан
:
Something-luck, fate, providence-had been trying to save him. Some other luck, white
luck. (King, 1977)
Анам
ақ
пәтиясын
берди
. (
Нызанов
, 2018)
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika
–
Зарубежная лингвистика
и лингводидактика
–
Foreign Linguistics and Linguodidactics
Special Issue
–
3 (2024) / ISSN 2181-3701
409
Келтирилган
мисолларда
(
омад
)
бахтнинг
контекстуал
маъноси
янгиланади
,
бу
муаллиф
томонидан
киритилган
ҳиссий
жиҳатдан
кучли
ранг
контрасти
туфайли
аниқроқ
намоён
бўлади
.
Ушбу
мисолларда
ақ
,
white
сифатининг
ядровий
маъноси
унчалик
катта
бўлмаган
прагматик
аҳамият
касб
этади
;
White luck
контекстда иборанинг
коммуникатив
ва
прагматик
маъносини
очиб
беришга
хизмат
қилиши
мумкин
.
Бунда
“
ақ
” ранги
кутилган
омад
тилаги
билан
боғлиқлигини
кўрсатади
.
Қорақалпоқ
тилида
“ақ” сифатнинг
семантикаси
ушбу
маданиятдаги
“ақ” тушунчасининг
мазмуни
билан
белгиланади
.
Шунга
кўра
,
келишган
,
ахлоқий
ҳалол
,
маънавият
,
тозалик
маънолари
мавжуд
.
Масалан
:
Жумагүл
оның
шеке
тамырларын
уўқалап
,
қәўипленген
кисидей
Бийбиайымға
қарап
еди
,
онын
ақ
бозлақтан
келген
жүзлери
мийирманлықтын
белгисин
аӊлатып
күлимледи
. (
Қайпбергенов
, 1980)
Қорақалпоқ
тилида
“ақ”
лексемасига
хос
бўлган
“
тиббиёт
ходими
”
семасининг
фаоллашувига
“ақ
халат”
бирикмаси
мисол
бўлади
.
Бунда
оқ
сифати
билан
боғлиқ
бўлган
ассоциацияларни
тиббиёт
ходимларига
бўлган
ҳурматли
муносабат
,
уларга
бўлган
ишонч
намунаси
сифатида
баҳолаш
мумкин
.
Масалан
:
Аўырыў
мениӊ
тегин
адам
емеслигимди
халаттан
-
ақ
билип
сергекленеди
!
деп
,
ақ
халатын
киймей
жаралыны
да
,
аўырыўды
да
көрмейтуғын
әри
тақыўа
,
әри
қуўақы
ҳәм
әбжил
жигит
. (
Сейтов
Ш
., 1989)
Юқоридаги
таҳлиллар
натижасида
“ақ”
ва
“white”
лексемаларининг турли
контекстда ижобий хусусият касб этганлиги гувоҳи бўламиз. Аммо, қорақалпоқ
тилида
“ақ”
лексемасининг салбий маънога эга семаси мавжуд. Қорақалпоқ нутқида
“ақ”
лексемаси маълум салбий маъноларни фаоллаштириши мумкин. Бунда ушбу
сифат “
ўлим
”, “
қайғу
”, “
мотам
” каби ўзига хос маъноларни билдиради. Масалан:
Коңсылар “Тез жардемге” хабар етип те үлгерген еди. Машинадан тускен врач
Периханның көкирегине қол басып азғана турды да: —
Кешигиппиз!—
деп бетине
ақ
жаўды
. (қайыпбергенов, 1991)
Инглиз тилидаги “
white
” сифатининг нутқ семантикасида бу каби маъно
хусусияти аниқланмади.
Юқорида қайд этганимиздек, сифатларнинг маъноси фаоллашувида
бирикмада иштирок этган отнинг маъноси ҳам муҳим ўрин тутади. Жумладан,
инглиз тилида
white
сифати отга қўшимча нисбат бериш маъносида қўлланади.
Таъкидлаганимиздек, инглиз тили лингвомаданиятида оқ (
white
) ранги қор ва
сутга қиёсланади. Шу нуқтаи назардан, ушбу отларнинг оқ рангдаги хусусияти
асосий ўринга чиқади. Мисол учун, инглиз тилидаги
white coffee
бирикмаси
кофенинг оқ тусда эканлигига нисбат бериш вазифасини бажармайди, балки
сут
қўшилган
кофе
назарда тутилади. Шунга ўхшаш ҳодисани
white goods
“уй
жиҳозлар”
бирикмасида ҳам кузатишимиз мумкин. Бунда
white
лексемаси умуман
ранг ёки тусга алоқадор бўлмаган вазифани бажариб келган. Масалан:
Geez, what are you, a walking espresso bar? Coffee,
white
, thanks. (Freida M, 2022)
He hadn’t sounded like his usual easy
-going self and he must have been out of
range of a signal because whatever he was saying was lost to a hissing garble of
white
noise
. (Atkinson K., 2019)
Шу каби тарифни
black, қара
лексемаларининг контекстда фаоллашувида
кўришимиз мумкин. Масалан:
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika
–
Зарубежная лингвистика
и лингводидактика
–
Foreign Linguistics and Linguodidactics
Special Issue
–
3 (2024) / ISSN 2181-3701
410
‘Stephen Mellors,’ Reggie said, throwing Jackson a
black look
, ‘I am arresting you on
suspicion of assault causing grievous bodily harm. (Atkinson K., 2019)
Adepki gezleri Menlimurat aga dene shiniqtiriw sabaginda juwir dese (bir ozim emes-
aw hamme de sonday) ensemnen
qara
tas
basqanday bolip juretugin edim. (Qayipbergenov,
2016)
Ақыры,
қара
тер
, қан сорпа болып, ағашлары шаўылып
-
шаўылып, сийреклесип
қалған бир алаиға тап болды. (Алламбергенов, 1995)
Берилган мисолларда
black look,
қара
лексемалари ранг белгисини эмас,
балки салбий маънога эга бўлиб, улар “ёмон кўриш (
black look
)” ва “
оғир” (qara tas),
“жуда”(qara ter)
каби интенсив маъноларни ифодалаб келган.
Охирги мисолдаги
white noise
бирикмаси нутқ вазиятида атроф муҳитда
бўлаётган шовқинга нисбатан қўлланади. Бунда
white
сифати ноаниқлик
маъносини англатиб келган. Инглиз тилида
white
сифати англатган ушбу
маъноларни инглиз лингвомаданиятига хос жиҳат сифатида инглиз халқи онгида
шаклланган нисбат тушунчалари сифатида баҳолаш мумкин. Оқ ранг инглиз
лингвомаданиятида ҳам, қорақалпоқ лингвомаданиятида ҳам инсон танасидаги
қон ҳаракати билан боғлиқ, маълум эмотив вазият таъсирида юздаги ўзгаришни
ифодаловчи бирлик сифатида фаоллашади. Мазкур ҳолларда
ақ, white
бирлиги от,
феъл вазифаларида иштирок этади. Масалан:
He lie down on bed and start
turn white
and say , Love, I’m not feeling great.
Blood sugar’s dropped. I’m diabetic, you see. (Atkinson K., 2019)
Келтирилган мисолда
turn white
бирикмаси шахснинг қон босими таъсирида
юздаги ўзгариш, ранги қочганлик маъносини англатган. Қорақалпоқ тилидаги
“ақ”
сифати турли типдаги отлар билан бирикиш имкониятлари кенглиги,
лингвомаданият хусусиятларининг кенгроқ ўзида мужассам этганлиги билан
ажралиб туради. Масалан:
Бир гез басына үлкен
ақ орамалын
жамылған бир кемпир, қасында жас
келиншек бизлер қатарлы бир жигит пенен келип, түп
-
туўры қараўылдың
терезесин қақты. (Нызанов, 2018)
Биз юқорида қорақалпоқ тилидаги
“ақ”
сифатининг асосий семантикаси
таҳлили ва тавсифига тўхталган эдик. Энди
“ақ”
сифатининг иккиламчи маъно
кўламига эътибор қаратамиз.
“Ақ”
сифати матнда қўлланишида дарахт (ақ терек),
гўдакликдан бошлаб боқиш (ақ сүт), пахта (ақ май), парранда тури (аққуў), хат (ақ
қағаз)каби маънолар фаоллашади. Масалан:
Усы пурсаттан пайдаланған Бағдияр өз жайыныӊ күн батар арқа таманынан
жылыслап жетти де жайдыӊ ай сәўлесинен көлеӊкели жағына ийек сүйеген
ақ
теректен
соғылған зәнгиге зиӊк
-
зиӊк өрмелеп тамбасына шықты ... (Сейтов, 1989)
—
Таслап қашпасаӊ,
ақ сүтиме
ырза емеспен! —
деп, ҳәлсиз қоллары менен
баласыныӊ басына жыланып мушлады. (Сейтов, 1989)
Соң саўалып шыққаннан кейин усындай аўқатларды, онда да
ақ майға
писирилмеген қыйлыларынан ишсе болады екен. (Алламбергенов, 1995)
—
О,
ақ қуў
! -
—
деп бақырыўы менен қайықта турғанын да умытып секирип
жиберди. (Алламбергенов, 1995)
Мениң сени сүйип
-
сүйип алыў мүмкиншилигим болмағаны ушын
ақ қағазға
жазылған сөзлердиң жәрдеми менен сүйемен ... (қайыпбергенов, 1991)
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika
–
Зарубежная лингвистика
и лингводидактика
–
Foreign Linguistics and Linguodidactics
Special Issue
–
3 (2024) / ISSN 2181-3701
411
Қорақалпоқ
лингвомаданиятида оқ кийимнинг рангини тасвири
келинчак,
никоҳ кийими, никоҳ тўйи (қизларга нисбатан)
каби маънолар билан изоҳланади.
Бундай холларда оқ ранг “
бахт
”, “
севги
” ғояларини англатади. Бахт мотиви
ақ
сифатининг контекстуал ишлатилишида, хусусан, тўй маросимини тавсифлашда
вербаллашади. Масалан:
—
Яқ. Көрдиңиз бе,
ақ
бата
кийген келиншек пенен, көксине гүл таққан
жигитти. Булар болажақ ерли
-
зайыплар! “Шылпық”та сүўретке түсиўге келген.
(Нызанов, 2018)
Ушбу контекстда
ақ
сифати потенциал “турмушга чиқаётган қиз” тавсифини
ўз ичига олади. Қиз боланинг тўйдаги ҳолати учун моддий фонни тавсифлайди.
Унинг никоҳ кийими хусусиятларини бахт билан боғлаш вазифасини ўтайди.
Қорақалпоқ
тилида “
ақ
” сифати билан тавсифлашган “
ақ орамал
” тушунчаси
қорақалпоқ халқининг ўзига хос миллий хусусиятини очиб беришга хизмат қилади.
Масалан:
Бир гез басына үлкен
ақ
орамалын
жамылған бир кемпир, қасында жас
келиншек бизлер қатарлы бир жигит пенен келип, түп
-
туўры қараўылдың
терезесин қақты.
(Нызанов, 2018)
Ушбу мисолдаги “үлкен ақ орамал жамылған бир кемпир” бирикмаси оқ
рангдан кўра ёши улуғ аёлга нисбат берувчи ифода вазифасини ўтаб келган.
Қиёсланаётган
тиллардаги
ақ, white
сифатлари табиат ҳодисаларини
англатувчи отлар билан бирикканда икки умумий потенциал “иссиқлик” ва “совуқ”
маъноларини билдиради. Масалан:
Демде
ақ булт
серпилип, ҳаўа ашылпы аспан көк гүмбезленди, бирақ әтирап
ақ
көрпе
жамылып калған еди. (Қайпбергенов, 1980)
Қорақалпоқ
тилида
“ақ”
сифати ва
“қан”
оти бирикмаси касаллик турини
фаоллаштиради. Масалан:
—
Бизлер ҳәр күни бир кеселлик ҳаққында сабақ өтемиз —
бир күни туберкулез,
бир күни менингит, бир күни
ақ қан
...
(Нызанов М., 2018)
Инглиз тилидаги
white
сифати
бахт, гўзаллик, бошланишнинг ўзига хос ижобий
ва
икки томонлама маъноларини, шунингдек,
ёлғизлик
маъносини англатади.
So for my interview, I selected a long, chunky wool skirt that I bought at the thrift store
and a polyester
white blouse
with puffy sleeves. (Freida, 2022)
Инглиз дискурсида
white
сифати мавҳум отлари билан қўшилиб
омад
маъносини фаоллаштиради. Масалан:
Something-luck, fate, providence-had been trying to save him. Some other luck,
white
luck
. (King, 1977)
Ушбу мисолдаги
white
“оддийлик” маъносини ҳосил қилган.
Шу нуқтаи назардан,
white
сифатига бирикадиган сўзларнинг семантикасида
сифатнинг бош маъноси қўшимча ранг
-
баранг маъноларни ҳосил қилади.
Бу гапда “
white
” ўз потенциал маъносига эга бўлиб, сифатнинг семантикаси
контекстдаги бошқа бирикмаларга бир
-
бирига чамбарчас боғланган маъноларни
англатган. “
white
”, шунингдек ёруғ, шинам маъносида ҳам қўлланилади.
Масалан:
High Haven itself was Edwardian, although you could only tell from the outside as
Crystal had stripped it of all its original fittings and fixtures and made it look more like the
white
and shiny interior of a spaceship. (Atkinson, 2019)
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika
–
Зарубежная лингвистика
и лингводидактика
–
Foreign Linguistics and Linguodidactics
Special Issue
–
3 (2024) / ISSN 2181-3701
412
Бу ерда контекст
white
сифатининг
ёруғ, шинам
каби маъноларининг
фаоллашувига ёрдам берган.
Қорақалпоқ
тилида
ақ
сифати денотатив отлари билан бирикиб келишининг
таҳлили натижасида бу сифатнинг луғатларда қайд этилмаган маъно туслари
аниқланди. Шундай қилиб,
ақ
сифати икки томонлама ва ижобий потенциал
семаларини актуаллаштиради. Масалан:
Студентлик —
бизиң
ақ алтын
дәўири
-
миз. (Нызанов, 2018)
Мисолда ишлатилган
“ақ алтын”
ибораси контекст ичида
такрорланмас
бахтли ҳаёт
ёки
бахтли ёшлик пайт
маъносини ифодалаб келган. Шунингдек,
“ақ
алтын”
ибораси қорақалпоқ тилида қорақалпоқ ва ўзбек халқининг бойлиги бўлган
пахта
маъносини ифодалаб келади.
Инглиз тилида
white gold
ибораси инсон қиёфасини таърифлашда
қўлланганлигига гувоҳ бўлдик.
Her eyes were like emeralds, Tesk realized, and her hair gleamed like
white gold
.
(https://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/white-gold)
НАТИЖАЛАР ВА УЛАРНИНГ МУҲОКАМАСИ
Умуман олганда қорақалпоқ тилидаги
ақ
сифатини фолклор семантикаси
билан боғлаш мумкин. Фольклор семантика халқ оғзаки нутқида фаоллашадиган
маъноларни тушунтиради. Қорақалпоқ халқ оғзаки ижодида
ақ
сифати
ҳалол, яхши
ният, қалбан пок
каби маъноларни контекстда қўлланиш ифодасини кучайтиради.
Шу каби “ҳалоллик”, “яхшилик”, “яхши тилак”ни ифодаловчи семалар ҳам
синонимлик хусусиятига эга. Шуни таъкидлаш керакки, қорақалпоқ тилидаги
ақ
сифатнинг ҳозирги маънолари кўп жиҳатдан қорақалпоқ фольклорида оқ рангни
идрок этиш билан боғлиқ тажрибалари билан белгиланади. Масалан, қорақалпоқ
тилидаги
“ақ пәтиясын”, “ақ көкирегиндегисин уқты”
каби ранг ифодаловчи
бирикмалар
яхши нияти, тилаги
каби ижобий маъноларни ҳам ўз ичига олган.
Қорақалпоқ тилидаги
“ақ көкирегин”
ибораси субъектнинг қалбидаги пок ният,
мақсадни очиб бериш учун хизмат қилган.
Қорақалпоқ
маданиятида ташқи кўриниш алоҳида аҳамиятга эга бўлиб,
қорақалпоқ тилида
“ақ бозлақ”
иборасининг семантик мазмунига кўра
“саломатлик”, “гўзаллик” нисбати берилади. Бу эса аёлнинг юз кўриниши билан
боғлиқ. Инглиз тилида эса
white
сифати билан шаклланган
“white teeth”
ибораси
тимсолида ҳам “саломатлик”, “гўзаллик” хусусиятлари намоён бўлади. Инглиз
маданиятида
white
сифати ижтимоий мақом атрибути сифатида баҳоланади.
Мазкур экстралингвистик омил жамиятда ўрин тутадиган алоҳида аҳамияти ва
долзарблигини намойиш этади. Инглиз жамиятида
“white luck”
ибораси “бой”,
“муваффақиятли”, “ҳурматли” каби қўшимча ассоциатив семаларни англатади.
Бундан ташқари,
white
сифати ўзига хос нутқ вазиятларда салбий маънога эга
бўлиши мумкин. Мисол тариқасида бунга
“white
-
hot”
иборасини келтириш мумкин.
Мазкур ибора шахснинг
ғазаби, эмотив ҳолатини
ифодалаш учун ишлатилади.
ХУЛОСАЛАР
Шундай қилиб, тўпланган материал таҳлили шуни кўрсатадики,
“white, black”
ва
“ақ, қара”
лексемалари мураккаб семантик таркибга, юқори частотали
хусусиятларга ҳамда турли синфларга тегишли отлар билан бирикиш
имкониятларга эга. Улар ўзларининг лексик
-
грамматик ва лексик
-
семантик
имкониятларини фаол равишда амалга оширадилар. Таққосланадиган сифатлар
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika
–
Зарубежная лингвистика
и лингводидактика
–
Foreign Linguistics and Linguodidactics
Special Issue
–
3 (2024) / ISSN 2181-3701
413
қиёсланаётган
тиллар луғатининг лексик
-
семантик қатламига тегишли бўлиб
асосий луғат таркибига киради. Шунинг учун ҳам
“
white, black
”
ва
“ақ,
қара”
сифатлари қорақалпоқ ва инглиз тилларида кенг миқёсда концептуаллашади.
Бундан ташқари мазкур сифатлар турли ибора ва контекстда лингвомаданий
хусусият касб этади. Бундан ташқари таҳлилга тортилган сифатлар дискурсда ўзига
хос стилистик вазифаларни бажариш
учун ҳам хизмат қилади.
“
White, black
”
ва
“ақ, қара”
лексемаларини дискурсив ўрганиш натижасида
уларнинг семантик тузилишида уларнинг денотатив синфига номига қараб, мос
контекстда фаоллашадиган семалар мавжудлиги аниқланди. Бу семалар
қорақалпоқ ва инглиз тилларидаги
“
white, black
”
ва
“ақ, қара”
концептининг
лингвомаданий, семантик хусусиятларини очиб беради.
ФОЙДАЛАНИЛГАН АДАБИЁТЛАР РЎЙХАТИ:
1. Atkinson K., 2019. Big Sky. https://hamiltonsbooks.com/product/kate-atkinson-
big-sky-signed-first-edition-2019/. 173 p.
2. Freida M, 2022. The Housemaid. https://pdfnovel.com/the-housemaid-pdf/. 12
p.
3. Goltz H., 2010. Mastermind. https://manybooks.net/titles/mastermind. 34 p.
4. Hunter J., 2007. Abondan. https://z-lib.io/book/15714326. - P. 20.
5. Ishiguro K., 2012. Never Let Me Go. https://ieas-szeged.hu/downtherabbithole/
wp-content/uploads/2020/02/Ishiguro-Kazuo-Never-Let-Me-Go-2012-Vintage.pdf. - P.
32
6. Karen Tracy, 2001. Discourse Analysis in Communication // The Handbook of
Discourse Analysis.
–
Oxford: Blackwell, - P. 734.
7. King S. E., 1977. The Shining. https://englishprofi.com.ua/wp-content/uploads/
Stephen-King-The-Shining.pdf. - P. 82.
8. O’Henry. 1995. 100 Selected Stories, –
Hertfordshire: Wordsworth Editions
Limited Cumberland House, 1995.
–
P. 735.
9. Qayipbergenov T., 2016. Mugallimge raxmet!
–
Nokis: Bilim. 88 b.
10. Алламбергенов К., 1995. Қуслар қайтқан кун. –
Нөкис: Қарақалпақстан,–
118 б.
11. Вежбицкая А., 2011. Семантические универсалии и базисные концепты. –
М: Языки славянских культур, –
568 с.;
12. Голованова Е. И., 2018. Корсакова Ю. И. Функциональная семантика
дискурсивных маркеров устной речи: динамический аспект // Сер. 2: Гуманитар.
науки. Т. 20. № 4 (181). –
Челябинск: Изв. Урал. федер. ун
-
та.
-
С. 222
-241.
13. Зализняк А. А., 2005. Левонтина И. Б., Шмелев А. Д., Ключевые идеи русской
языковой картины мира. –
М.: Языки славянской культуры, –
544 с.
14. Кайпбергенов Т., 1980. Шығармалары 5 томлық. 4
-
том, Қарақалпақ қызы
романы. –
Нөкис: Қарақалпақстан, –
500 б.
15. Кайыпбергенов Т., 1991. Тәнҳә өзиңе мәлим сыр: Повестьлер ҳәм
публицистикалық мақалалар
-
Нөкис: Қарақалпақстан, 67 б.
16. Нызанов М., 2018. Таңламалы шығармалары.
VIII
том, Роман, гүрриңлер,
драббллер. –
Нөкис: Билим, –
302 б.
17. Сейтов Ш., 1989. Шырашылар. Нөкис: Қарақалпақстан, 236 б.
