Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika
–
Зарубежная
лингвистика
и
лингводидактика
–
Foreign
Linguistics and Linguodidactics
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/foreign-linguistics
Cooperative education is the key factor in raising a perfect
person
Rustam ASTANOV
Pedagogical center of Bukhara region
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received July 2024
Received in revised form
10 August 2024
Accepted 25 August 2024
Available online
25 September 2024
This article provides information about cooperative
education and its priorities. Cooperative education focuses on
students mastering science, gaining a deeper understanding of
current events and reality, and increasing their interest in
scientific activities.
2181-3701
/©
2024 in Science LLC.
https://doi.org/10.47689/2181-3701-vol2-iss3
This is an open-access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (
https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru
Keywords:
cooperation,
methodology,
education,
training,
school,
team,
continuity,
knowledge,
information,
education,
science.
Hamkorlikdagi ta’lim –
komil insonni yetishtirishning
asosiy omili
ANNOTATSIYA
Kalit so‘zlar
:
hamkorlik,
metodik,
ta’lim
-tarbiya,
o‘qitish,
maktab,
jamoa,
uzluksiz,
bilim,
ma’lumot,
fan.
Ushbu maqolada hamkorlikdagi ta’lim va uning ustuvor
tomonlari haqida ma’lumot berilgan. Hamkorlikdagi ta’limda
o‘quvchilarning fanlarni o‘zlashtirishi, hodisa va voqeiylikning
mazmun-
mohiyatini tushunishi, ularning fanga bo‘lgan
qiziqishlarini orttirishi yoritilgan.
1
Head of the Department of Exact and Natural Sciences, Pedagogical Center of Bukhara region.
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika
–
Зарубежная лингвистика
и лингводидактика
–
Foreign Linguistics and Linguodidactics
Special Issue
–
3 (2024) / ISSN 2181-3701
384
Совместное
образование
-
ключевой
фактор
воспитания совершенного человека
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
сотрудничество,
методология,
образование,
обучение,
школа,
коллектив,
преемственность,
знания,
информация,
наука.
В данной статье представлена информация о совместном
образовании и его приоритетах. Совместное обучение
сосредоточено на том, чтобы учащиеся не только осваивали
науки, но и глубже понимали суть происходящих событий и
действительности, а также повышали интерес к научной
деятельности.
Zamonaviy maktabning vazifasi o‘quvchilarga berilayotgan ta’lim sifatini zamonaviy
pedagogik texnologiyalarni tatbiq etish va rivojlantirish, oila, maktab va jamoatchilik
hamkorligiga asoslangan va boshqaruvning jamoatchilik shakli tashkil qilingan ochiq
ta’lim muhitini amalga oshirish hamda bolalarning huquqlarini ta’minlash, bolaning sha’ni,
g‘ururini himoya qilish, bola uchun do‘stona muhitni yaratishdan iborat.
Jamiyat, maktabdan ta’lim oluvchi shaxsni metodik shakllanishi, o‘quvchilarni
uzluksiz bilim olishlarini ta’minlashini, ularning bilimga bo‘lgan ehtiyojlarini
rivojlantirishni, hayotiy va mustaqil
ijodiy fikrlash ko‘nikmalarini shakllantirishni,
o‘quvchida yuqori darajadagi ma’naviy
-axloqiy sifatlarni tarbiyalashni kutmoqda.
Maktabning faoliyati esa bolalar haqida g‘amxo‘rlik, ularning qiziqishlarini qo‘llab
-
quvvatlash va eng muhimi ta’limda sog‘lom muhitni tashkil etishdan iborat bo‘lishi kerak.
Ta’limda sog‘lom muhit nafaqat moddiy jihatlarni ko‘zga tutadi, shu bilan birga
maktabdagi o‘zaro munosabat, oiladagi va jamiyatdagi muhitni ham nazarda tutadi.
Ta’limda sog‘lom muhitni qo‘llab
-
quvvatlash maktab ma’muriyatidan tortib, o‘qituvchi,
ota-ona, mahalliy hokimiyat, maktab kichik xodimlari
va o‘quvchilarning ham
majburiyatiga kiradi.
Hozirgi kunda maktabni qurib, uni barcha jihozlar bilan ta’minlash
va barcha
bolalarni maktab ta’limiga shunchaki jalb qilishini o‘zi kifoya qilmaydi. Bugungi kunda
maktab har tomonlama rivojlangan hayotiy ko‘nikmalarga ega bo‘lgan, sog‘lom va
himoyalanga
n, o‘z kuchiga ishongan hamda o‘z
-
o‘zini boshqara oladigan shaxsni
shakllantirishi kerak. Bunday shaxsni tarbiyalashda yaxshi maktab ya’ni tez o‘zgaruvchan,
iqtisodiy va ijtimoiy sharoitlarga moslashishga yordam beradigan, malakalarga ega bo‘lgan
pedagogla
r jamoasi muhim o‘rin egallaydi. Bu jamoada demokratik tamoyillar hukmronlik
qiladigan ijodkorlik muhiti mavjud bo‘lib, tashabbuskorlik, moddiy va ma’naviy
rag‘batlantiriladi. Bunday jamoani tashkil etishda quyidagilarga e’tibor qaratish lozim.
•
O‘qitish jarayoni vaqtida bir
-birini kuzatish yuli bilan bir-
biridan o‘rganish.
•
Hamkorlikdagi rejalashtirilgan darslarni tashkil etish, butun faoliyatning barcha
qirralaridan keng va samarali foydalanish.
•
O‘quvchilarning “bo‘sh” joylarini aniqlash va kelgusida bu kabi kamchiliklar
bo‘lmasligi uchun yangi o‘qitish usullarini (interfaol) rejalashtirish maqsadida
o‘quvchilar faoliyatini jamoa bo‘lib tashkillashtirish.
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika
–
Зарубежная лингвистика
и лингводидактика
–
Foreign Linguistics and Linguodidactics
Special Issue
–
3 (2024) / ISSN 2181-3701
385
•
Fikrlash va tushunish uchun boshqa professional maqolalar va resurslarga ega
bo‘lish, o‘qitish va ta’lim berishda ulardan samarali foydalanish.
•
O‘zaro bir
-
birimiz bilan nimani va qanday o‘qitayotganimizni hamda o‘zimizning
o‘qitish natijalari bilan o‘rtoqlashish.
•
Hamkasabani ma’nan qo‘llab
-quvvatlash, muvaffaqiyatlaridan xursandligingizni
namoyon etish, unga hasad emas havas qilish, unday bo‘lishga harakat qilish.
•
Muammolarni hamjihat bo‘lib aniqlash , o‘rganish va ta
hlil etish, bartaraf etish
yo‘llarining tartibini belgilash.
•
Ta’lim
-
tarbiya sifatini oshirishdek uzluksiz faoliyatda “o‘zingiz”ning o‘rningiz
bo‘lishiga erishish.
•
Jamoaviy faoliyatga yetaklovchi yechimlarga erishish uchun jamoaviy
yechimlarni qabul qilish.
•
Yordamga muhtoj, shuningdek yordam beruvchilarni har tomonlama qo‘llab
-
quvvatlash (ilmiy, metodik, pedagogik, psixologik)
•
Metodik qo‘llanmalar, tavsiyalar, namunali dars ishlanmalari, test savollari va
boshqa nazorat topshiriqlar to‘plami kabi metodik ishlarni tayyorlashda har bir pedagog
va jamoaning javobgarligini oshirish.
Yana bir jihat, jamoaning faoliyatini yaxshilash, ijodkorlik va sog‘lom muhitni
tashkil etishda hamkorlikdagi ta’limga e’tiborni kuchaytirish zarur. Hamkorlikdagi ta’lim
bu ishchi guruhlarda ishlashdir, lekin har qanday guruhlardagi ish hamkorlikdagi ta’
lim
emas.
Hamkorlikdagi ta’limning 5 asosiy elementi mavjud. Bular:
1.
O‘zaro ijodiy bog‘liklik
2.
Shaxsiy mas’uliyat
3.
“Yuzma
-
yuz” munosabatlar
4.
Ijtimoiy malaka
5.
Baholash
Shuningdek, hamkorlikdagi ta’limda guruhdagi o‘quvchilar passiv
tinglovchi emas,
balki muzokaralar ishtirokchisi,o‘zining fikrini qisqa, lo‘nda va aniq bayon etuvchi guruh
a’zosiga aylanadi. Guruhlardagi ochiqlik, o‘zaro hurmat va yordam o‘quvchilarni o‘ziga jalb
etadi. Bu esa o‘quvchilarning davomatini yaxshilaydi,
t
irishqoqligini kuchaytiradi, o‘zaro
hamkorlikda fanlarni o‘zlashtirish, hodisa va voqeiylikning mazmun
- mohiyatini
tushunish, ularning fanga bo‘lgan qiziqishlarini orttiradi. Fanga e’tibor bilan qaraydigan va
uni chuqurroq, mukammal o‘rganishga harakat qil
adi.
Hamkorlikdagi ta’limning
muhim jihatlaridan yana biri o‘quvchilarning bir
-
biriga tushuntirishlari, savol-
javoblarda ishtiroklari ularning og‘zaki nutqini, muloqot
ko‘nikmalarini hosil qiladi. Shuningdek, nutq, so‘zlashuv, savol berish va javob berish
mad
aniyatini shakllantiradi va rivojlantiradi. Bunday ta’lim turi o‘quvchilarga faollikni,
darsda qiziquvchanlikni va izlanishni tarbiyalaydi. O‘zaro ijodiy munosabat, fikrlar
almashinuvi, turli ma’lumotlar, turli qarorlar qabul qilish va o‘rtoqlashish kabi f
azilatlarni
hamda sinfda ijodiy faollikni kuchaytiradi. Bu esa sinfda komanda bo‘lib ishlash, muammo
va masalalarni jamoa bo‘lib hal etish va o‘ziga hamda sinfdoshlariga nisbatan mas’uliyat
ko‘nliklarini shakllantiradi. Bu esa nafaqat o‘quvchilardan balki o‘qituvchidan ham darsga
puxta tayyorlanib kelishini talab etadi.
Hamkorlikdagi ta’lim tabiatan o‘quvchining faoliyatini tashkillashtiradi. Darsga
puxta tayyorlanib kelish, uyga vazifani to‘la bajarish, o‘rtoqlashishi lozim bo‘lgan
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika
–
Зарубежная лингвистика
и лингводидактика
–
Foreign Linguistics and Linguodidactics
Special Issue
–
3 (2024) / ISSN 2181-3701
386
ma’lumotlarni aniq, lo‘nda gapirib berishdek malakalarni hosil qiladi. Sinfdagi “a’lochi” va
“past o‘zlashtiruvchi” o‘quvchilarga ajratmaydi. Aksincha o‘quvchilarni bir
-biriga
bog‘laydi, do‘stlashtiradi, bir
-
biriga hamkor va qo‘llab
-quvvatlovchi yaqin insonga
aylantiradi. Uncha muhim bo‘lmagan ma’lumot yoki tushuncha xam guruh muhokamasida
aniq, mukammal, turli asoslarga ega va chuqur ma’noli taklif yoki xulosaga aylanishi
mumkin. o‘quvchilar bir
-
birlarini tanqid qilishdan voz kechib, g‘oyalarini tanqid qil
adilar,
qo‘shimcha va takliflar kiritadilar, umumlashtirib, ijobiy xulosalar chiqarishni
o‘rganadilar. Bunday ta’lim darsdagi o‘quvchilarning intizomini yaxshilaydi, ko‘proq
bilimga bo‘lgan ishtiyoqlarini kuchaytiradi. O‘qituvchilarning, qolaversa ma’muriy
atning
o‘quvchilarga bo‘lgan munosabatlarini ijobiy tomonga o‘zgartiradi.
Muxtasar qilib aytganda, hamkorlikdagi ta’limning ustuvor tomonlari
quyidagilardan iborat bo‘ladi:
1.
O‘zaro ijodiy munosabat shakllanadi va rivojlanadi.
2.
Har bir kishi o‘zi uchun va guruhining boshqa a’zolari uchun javobgarlik hissini
kuchaytiradi.
3.
Guruhlarda aynan bir xil bilimli o‘quvchilar emas, balki aralash guruhlar
shakllanadi.
4.
Shakllanayotgan guruhlarda ishonch, javobgarlik, jipsliklik rag‘batlantiriladi.
5.
Guruhda doimiy bir o‘quvchi emas, balki har bir guruh a’zosi rahbarlik rolini
bajaradi.
6.
Muloqot ko‘nikmalari shakllanadi, qo‘llaniladi va rag‘batlantiriladi va qo‘llab
-
quvvatlanadi.
7.
O‘qituvchi doimiy ravishda guruh ishini kuzatib boradi, baholaydi va zarurat
bo‘lganda ularning ishiga aralashadi.
“Har bir odam, go‘yoki alifbodagi harfga o‘xshaydi, so‘z yasash uchun o‘zaro birikishi
kerak” deb yozgan edi O.Mandelshtam. U qanchalik haq ekanligini davrning o‘zi ko‘rsatib
turibdi. Hamkorlikdagi ta’lim
esa bugungi kunning talabi.
Bugungi globallashuv jarayonida voqea, hodisalarni o‘rganish, ularning kelib chiqish
sabablarini tahlil etish har bir o‘quvchi uchun juda muhim. Bunday har tomonlama
rivojlangan barkamol shaxsni tarbiyalashda tabiiy fanlarning o‘rni muhim. Bu esa tabiiy
fa
nlar o‘qituvchilari oldida yangi, muhim maqsadlarni qo‘yadi, ya’ni:
•
Har bir bolaning atrof-
muhitga bo‘lgan tug‘ma qiziquvchanligini rivojlantirish;
•
Har bir bolaning so‘z boyligini shuningdek, olam haqidagi bilimlarini oshirish;
•
Bolalarda “ilmiy fikrlash”ni hosil qilish. Bu aniq va puxta kuzatuvlar olib borishni,
aniq, zarur ma’lumotlarni to‘plash, o‘z faoliyatida savollarni shakllantirish, bu savollarga
javob olish usullari va imkoniyatlarini topishni nazarda tutadi. Va nihoyat, olingan
bilimlarni turli vaziyatlarda qo‘llash ko‘nikmalarini shakllantirish.
O‘quvchilarning ta’lim jarayonida faol bo‘la olishini rag‘batlantirish, tanqidiy va
ijodiy fikrlash, materiallarni yangicha qo‘llash, shuningdek o‘z fikrlash imkoniyatlarini
kengaytirish;
•
O‘quvchilarni to‘g‘ridan
-
to‘g‘ri ta’lim jarayoniga jalb etib, yuqori sifatli dars
berishni ta’minlash.
•
Bu o‘quvchilarga umr bo‘yi o‘qish strategiyasini ishlab chiqishga amaliy yordam
beradi.
Asosiy e’tiborni quyidagilarga yo‘naltirish lozim.
-
hamkorlikdagi ta’limni yo‘lga qo‘yish
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika
–
Зарубежная лингвистика
и лингводидактика
–
Foreign Linguistics and Linguodidactics
Special Issue
–
3 (2024) / ISSN 2181-3701
387
-
o‘quvchi shaxsini ijodiy rivojlantirish
-
ta’limni interfaol metodlarini amaliyotga tadbiq etish.
-
boshlang‘ich sinf o‘quvchilarni kompyuter savodxonligi oshirish.
-
o‘quvchilarda bag‘rikenglikni shakllantirish
-
maktabdan tashqari ta’limning yangi mazmunini shakllantirish
-
ta’lim mazmunini modernizatsiya qilish
-
maktab bitiruvchilari kasbini o‘zi tanlashiga ko‘maklashish
- bolani kuchli tomoniga suyanish
-
bolaning xatolariga urg‘u berishdan qochish.
-
bolaga mamnunligingizni ko‘rsatish.
-
bolaga nisbatan muhabbat va hurmatni ko‘rsata bilish va ko‘rsatish istagining
bo‘lishi.
- katta topshiriqlarni bola bajara oladigan kichikroq -
topshiriqlarga bo‘lib bajarishiga
yordam bera olish.
-
bola muvaffaqiyatlariga e’tiborli bo‘lish.
−
b
ola bilan o‘zaro muloqatda hazil mutoyibani ishlatish.
−
b
olaning topshiriqlarini bajarishga bo‘lgan barcha urinishlaridan xabardor bo‘lish.
−
Bola bilan birgalikda o‘zaro harakat qila bilish.
−
i
mkoni bor joyda bolaning o‘ziga, muammolarni hal etish uchun izn bera bilish.
−
intizomiy jazolardan qochish.
−
b
olaning o‘ziga xosligini qabul qila olish.
−
b
olaga nisbatan ishonch va mehr ko‘rsatish.
−
k
o‘tarinkilikni namoyish etish
O‘quv jarayonida faol ishtirok etadigan o‘quvchilar o‘quv faoliyatiga ko‘proq
qiziqishadi va darslarga borishga ko‘proq harakat qiladilar. O‘quvchilar o‘zaro aloqada
bo‘lgan sinf muhiti o‘quvchilarning yuqori motivatsiyasiga, o‘quv jarayonida faol ishtirok
etishga va darslarga qatnashishga yordam beradi. Talabalarning birgalikda ishlashi barcha
talabalar uchun individual, raqobatbardosh ta’lim tizimidan ko‘ra yaxshiroq natijalarga
olib keladi, bunda ko‘plab talabalar raqobatbardosh ta’limda ortda qoladilar,
o‘rtacha yoki
ijtimoiy himoyaga muhtoj talabalar hech narsaga erishmaydilar. Birgalikda o‘rganishda
barcha talabalar foyda oladi. Ular bir-
birlariga yordam berishadi va o‘zaro yordam
muhitini yaratadilar, bunda barcha talabalarning natijalari yaxshilanadi
. Bu, o‘z navbatida,
o‘quvchilarning o‘ziga bo‘lgan hurmatini, ishonchini oshiradi.
Birgalikda o‘rganish o‘quvchilarning tanqidiy fikrlash qobiliyatini yaxshilaydi,
shuningdek, ma’lumotni eslab qolish va mavzuga bo‘lgan qiziqishni yaxshilaydi, chunki
o‘quvchilarning o‘ziga bo‘lgan hurmati oshadi. Bu yaxshi o‘qish natijalari talabalarning
o‘zini o‘zi qadrlashini oshiradi, bu esa o‘z navbatida fanga bo‘lgan qiziqishini oshiradi va
o‘quv faoliyatini yaxshilaydi. Talabalar o‘zlarining ijobiy natijalarini o‘z guruhining boshqa
a’zolari bilan baham ko‘rishadi va shu bilan o‘zlarining va o‘zgalar
ning hurmatini
oshiradilar. Ba’zi kooperativ ta’lim tuzilmalari talabalarga faxriy sertifikatlar berish yoki
o‘qituvchilar tomonidan butun guruh yoki alohida a’zolarning ilmiy yutuqlari uchun
guruhlarni tan olish orqali bu ta’sirdan foydalanadi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI:
1.
Стратегия и методы обучения и образования.
http:www.u.arizona,edu;80/ic/edtech/strategy.html
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika
–
Зарубежная лингвистика
и лингводидактика
–
Foreign Linguistics and Linguodidactics
Special Issue
–
3 (2024) / ISSN 2181-3701
388
2.
Проект совместного обучения.
http:www.media.mit.edu/~andyd/mindset/design/clc.html
3.
Структуры совместного обучения.
http:www.wcer.wisc.edu/nise/cll/CL/clhome/ash
4.
Влияние методов совместного обучения на успеваемость.
http://scholar.lib.vt.edu/ejoumals/JVTE/v13n2/Abu.html
5.
Что такое класс совместного обучения?
http:www.arp.sprnet.org/Admin/supt/collab2/htm
