Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika
–
Зарубежная
лингвистика
и
лингводидактика
–
Foreign
Linguistics and Linguodidactics
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/foreign-linguistics
On the semantics of grammatical negation in the English
language scientific
, Valijon VOSITOV
Andijan State Institute of Foreign Languages
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received July 2024
Received in revised form
10 August 2024
Accepted 25 August 2024
Available online
25 September 2024
In this article, the author examines the features of negation in
the English language, providing examples to support his
conclusions. An analysis of the semantic types of negation is also
conducted. It is well known that negation, as a key aspect of
human cognitive abilities, is closely related to morphology,
syntax, logical form, compositional semantics, as well as
language acquisition and sentence processing. Therefore, the
theoretical and empirical study of negation plays an important
role in modern linguistic research.
2181-3701
/©
2024 in Science LLC.
https://doi.org/10.47689/2181-3701-vol2-iss3
This is an open-access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (
https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru
Keywords:
negation,
grammatical negation,
analytical negation,
synthetic negation,
explicit negation,
implicit negation,
affirmative negation,
logical negation,
truth and falsehood,
presence/absence,
morphology,
syntax, logical form,
compositional semantics.
Ingliz tilida grammatik inkor semantikasiga doir
ANNOTATSIYA
Kalit so‘zlar
:
inkor,
grammatik inkor,
analitik inkor,
sintetik inkor,
aniq inkor yashirin inkor,
tasdiqlovchi inkor,
mantiqiy inkor,
Ushbu maqolada muallif tomonidan ingliz tilidagi inkorning
barcha xususiyatlari o‘rganilgan bo‘lib, misollar bilan dalillanganligi
hamda inkorning semantik turlari tahlil etilganini ko‘ramiz.
Ma’lumki, tilning inson aqliy qobiliyatining asosida inkor
morfologiya, sintaksis, mantiqiy shakl, kompozitsion semantika,
tilni o‘zlashtirish va gaplarni qayta ishlash jarayonlari tamoyillari
bilan sezilarli darajada o‘zaro ta'sir qiladi, shuning uchun so‘nggi
1
Master’s Student,
Andijan State Institute of Foreign Languages.
2
Doctor of Philological Sciences (DSc), Professor, Andijan State Institute of Foreign Languages.
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika
–
Зарубежная лингвистика
и лингводидактика
–
Foreign Linguistics and Linguodidactics
Special Issue
–
3 (2024) / ISSN 2181-3701
427
haqiqat va yolg’on,
mavjudlik/yoʻqlik,
morfologiya,
sintaksis, mantiqiy shakl,
kompozitsion semantika.
rivojlanishda nazariy va empirik tilshunoslikda inkor ustida ishlash
muhim rol o‘ynaydi.
О семантике грамматического отрицания в английском
языке
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
человеческая психика,
отрицание,
грамматическое
отрицание,
аналитическое отрицание,
синтетическое отрицание,
явное отрицание,
неявное отрицание,
утвердительное
отрицание,
логическое отрицание,
истинность и ложность,
наличие/отсутствие,
морфология,
синтаксис,
логическая форма,
композиционная
семантика.
В данной статье автор изучает особенности отрицания в
английском языке, приводя примеры для подтверждения
своих выводов. Также проводится анализ семантических
видов отрицания. Известно, что отрицание, будучи
ключевым аспектом умственных способностей человека
,
тесно связано с морфологией, синтаксисом, логической
формой, композиционной семантикой, а также процессами
овладения языком и обработки предложений. Именно
поэтому теоретическое и эмпирическое исследование
отрицания
играет
важную
роль
в
современных
лингвистических исследованиях.
KIRISH
Hayvonlar bilan muloqot qilishning boshqa murakkab tizimlarida mavjud
bo
‘
lmagan holda, inkor qilish har bir inson tilining ajralmas sharti bo
‘
lib, o
‘
ziga xos insoniy
qobiliyatlarni inkor etish, qarama-qarshilik, noto
‘
g'ri talqin qilish, yolg'on gapirish va
istehzo qilish imkonini beradi. Mantiqiy inkorning haqiqat va yolg
‘
onni almashtiruvchi bir
o
‘
rinli, ikki qiymatli operator sifatida ko
‘
rinib turgan soddaligi tabiiy tilda inkor
qo
‘
shimchalar, fe
’
llar, ko
‘
rsatkichlar, miqdor va affikslar bilan namoyon bo
‘
ladigan jumla
va tarkibiy inkorning chuqur murakkab va nozik ifodasini inkor etadi. va inkorning boshqa
operatorlar bilan o
‘
zaro ta'siri (shu jumladan, inkorning o
‘
zini takrorlash). Tilning aqliy
qobiliyatining asosida inkor morfologiya, sintaksis, mantiqiy shakl, kompozitsion
semantika, tilni o
‘
zlashtirish va gaplarni qayta ishlash jarayonlari tamoyillari bilan sezilarli
darajada o
‘
zaro ta'sir qiladi, shuning uchun so
‘
nggi rivojlanishda nazariy va empirik
tilshunoslikda inkor ustida ishlash muhim rol o
‘
ynaydi.
Inkorni ifodalovchi nutq aktlari
biror bir ish (
taklif, yumush, burch, iltimos, iltifot
)ni bajarishga nisbatan hafsalasizlik,
ishtiyoqsizlik, befarqlik natijasida hosil bo
‘
lishi mumkin. Ammo ayrim kezlarda uzrli
sababning ham mavjudligi bu turdagi nutq aktlarini harakatga keltirishi mumkin. Inkorni
ifodalovchi nutq aktlarini izchil tadqiq etish yigirmanchi asrning saksoninchi yillaridan
ommalasha boshladi. Mazkur tadqiqotlarning aksariyati Viyerbeska (Wierbicka)ning
1987-
yildagi asarida to‘liq yoritilgsan edi. Inkor birinchi navbatda semantik qarama
-
qarshilik hodisasidir. Shunday qilib, inkor \(e\) ifodasini qaysidir ma'noda \(e\)
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika
–
Зарубежная лингвистика
и лингводидактика
–
Foreign Linguistics and Linguodidactics
Special Issue
–
3 (2024) / ISSN 2181-3701
428
ma'nosiga qarama-
qarshi bo‘lgan boshqa ibora bilan bog'laydi. Bu munosabat sintaktik va
pragmatik jihatdan turli yo‘llar bilan amalga oshirilishi mumkin.
Inkor va tasdiq kategoriyalari Getmanova A.D., Baxarev A.I. va boshqalar inson
tafakkurining rivojlanishi jarayonida birinchilar qatorida paydo boʻlgan va faylasuflar
tomonidan
mavjudlik/yoʻqlik
kategoriyalari orqali aniqlangan mutlaq toifalarga kiritilgan.
Aristotel inkor jarayonini ifodalash uchun yetishmovchilik, privatsiya
tushunchalaridan foydalangan holda inkorga tasdiqga qarama-qarshi mantiqiy kategoriya
maqomini bergan. U inkorni mantiqiy shakl sifatida tushunadi, u narsaning o‘zida tabiatan
ega bo‘lishga moyil bo‘lgan narsaga ega emasligini ko‘rsatadi. Tasdiqlash predmetning
biron bir xususiyatga ega ekanligini da’vo qiladi va inkor obyektda uning etishmasligini
da’vo qiladi. Ular qarama
-qarshilik munosabatida mavjud. Har bir tasdiq inkorga, har bir
inkor tasdiqga qarshi.
Aristotel inkorni biror narsada biror narsa bo‘lmaganda kamchilik deb hisoblab,
qarama-qarshilik qarama-qarshiliklaridan birini inkor deb ataydi. Qarama-qarshiliklardan
biri boshqasining etishmasligi sifatida ishlaydi:
tengsizlik - tenglikning etishmasligi,
o‘xshashlik
-
o‘xshashlikning etishmasligi, yomonlik
-
fazilatning etishmasligi va boshqalar.
Demak, inkor deganda qarama-qarshilik va qarama-qarshilik natijasi tushuniladi.
METOD
Tadqiqotda analitik, transformatsion, grammatik, komponent struktur va
funksional semantik tahlil metodlarida foydalanilgan.
MUHOKAMA
Ingliz tilidagi salbiy prefikslarning semantikasi turli tuman bo‘lib, ingliz tilidagi
salbiy prefikslarning semantik xususiyatlarini tavsiflashning yangi tizimini taklif qiladi.
Xususan, tizim asoslari bir xil boʻlgan, lekin turli xil prefikslar bilan tuga
ydigan inkor
soʻzlar juftligi oʻrtasidagi semantik farqlarni qamrab oladi, masalan, amoral va axloqsiz,
norozi va qoniqmagan, yomon muomala va yomon munosabat, insoniy boʻlmagan va
insonga qarshi va hokazo. kitob ikkita masala bo‘yicha yo‘l
-
yo‘riq beradi.
Derivatsiya
uchun ma'lumotnoma sifatida u o‘quvchilarga salbiy so‘zlarni shakllantirish mexanizmlari
haqida ma'lumot beradi. Buning uchun u toifa, domen va konstruksiyaning kognitiv
nazariyalari nuqtai nazaridan prefikslarni tavsiflaydi. Foydalanish uchun ma'lumotnoma
sifatida u o‘quvchilarga prefiksli inkor qilingan so‘zlar o‘rtasidagi ma'no farqlari haqida
ma'lumot beradi. Buni amalga oshirish uchun u tavsifni haqiqiy misollarga asoslaydi va
farqlarni qo‘shma birikmalar yordamida qo‘llab
-quvvatlaydi.
Gapning oddiy grammatik inkori, asosan, taklifni uning mantiqiy inkoriga
aylantirish effektiga ega. Bu nimadir borligi haqidagi ta’kidni bunday emasligi haqidagi
tasdiq bilan almashtirish orqali amalga oshiriladi.
Grammatik kategoriyalar muammosi tilning grammatik tuzilishi haqidagi fanda
markaziy o‘rin tutadi va bir necha tilshunoslar tomonidan ko‘p yillar davomida grammatik
kategoriyalar haqidagi turli ta’limotlar yaratilgan.V.V. Vinogradov, A.I.Smirnitskiy,
O.S.Axmanova, A.V.Bondarko, D.A.Shteling, V.N.YArtseva va boshqalar.
Grammatik kategoriyalar (mohiyatiga ko‘ra, tildagi hamma narsa kabi) doimo
o‘zgarib turadi, o‘sish va rivojlanish tendentsiyasini ko‘rsatadi. Shunday qilib, ingliz fe’li
tizimida qarama-
qarshiliklar soni vaqt o‘tishi bilan sezilarli darajada oshdi, shuning
uchun
fe’l turkimidagi so‘zlarning leksiko
-
grammatik sinfi sifatida tobora ko‘proq kategorik
xususiyatlarni qabul qila boshladi. Ingliz tilida inkor kategoriyasining shakllanishi haqida
gapirganda, A.I. Smirnitskiyning "Eski ingliz" (1955) va "Ingliz tilining morfologiyasi"
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika
–
Зарубежная лингвистика
и лингводидактика
–
Foreign Linguistics and Linguodidactics
Special Issue
–
3 (2024) / ISSN 2181-3701
429
(1959) asarlariga murojaat qilamiz. Ingliz tilining materiallarida inkor bir necha
tilshunoslar tomonidan uzoq vaqt va samarali o‘rganilgan, xususan, bu masalada
A.I.Smirnitskiy birinchi
bo‘lib not bilan sintetik tasdiqlovchi va analitik inkor shakllari
bilan ifodalangan tasdiq-inkorning maxsus grammatik morfologik kategoriyasini ajratib
ko‘rsatdi. V. Ilishning "Old English" kitobida qadimgi ingliz tilining morfologik tizimining
ayrim xususiyatlarini zamonaviy ingliz tilining morfologik tizimi bilan taqqoslaganda,
A.I.Smirnitskiy qadimgi ingliz fe’l tizimida tasdiq
-
inkor kategoriyasining yo‘qligini
ko‘rsatdi. Qadimgi ingliz tilida, zamonaviy ingliz tilidan farqli o‘laroq, grammatik
ma’nolarni sintetik tarzda ifodalovchi yanada rivojlangan tizim mavjud bo‘lib
, til
rivojlanishining dastlabki davrida murakkab analitik shakllar mavjud emas edi. Binobarin,
qadimgi ingliz davridagi habban, don, sculan kabi fe’llar kayfiyat, zamonning grammatik
morfologik kategoriyalarini hosil qilish uchun ishlatilmagan va, albatta, eski ingliz tilida
tasdiq-
inkor kategoriyasini aniqlash haqida gap bo‘lishi mumkin emas edi.
Demak, tasdiq-inkorning grammatik morfologik kategoriyasi faqat
sintetik
tasdiqlovchi
va
analitik inkor
(I) know - (I) don't know,
qarama-qarshilik (oppozitsiya)
orqali hosil bo‘ladi. Tilshunoslikda inkorni o‘rganish hech qachon do shakli bilan
chegaralanib qolmagan, ammo A.I.Smirnitskiy ingliz tilida fe’lining grammatik morfologik
kategoriyalari tizimidagi inkor kategoriyasning mavj
udligi ko‘rsatib o‘tadi. XX asrning 50
-
yillarida A.I.Smirnitskiy tomonidan ishlab chiqilgan toifalar tizimi hozirgacha eng to‘liq va
keng qamrovli hisoblanadi. Ingliz tilidagi fe’l shakllar tizimida tasdiq
-inkor kategoriyasi 11
toifa aniqlangan. Uning so‘zlariga ko‘ra, bu maxsus morfologik kategoriya ingliz tilida inkor
so‘zi yordamida emas, balki do fe’lining qo‘llanilishi orqali yasaladi. So‘roq gaplar nafaqat
tasdiq, balki so‘roq va inkor shakllarda ifodalanganligi uchun salbiy shakllarni uchinchi
kategorik shakl deb hisoblamaslik kerak deb A.I. Smirnitskiy qayd etadi. Asarda quyidagi
misol keltirilgan:
(I) don't know - Don't (I) know?,
A.I.Smirnitskiyning fikricha, bu inkor
shakllari boshqa kategoriyani ifodalashga dalil bo‘lib xizmat qilgan. Morfologik
tahlil
asosida don’t ko‘makchi fe’li bilan inkorning fonetik birikmasigina emas, balki fe’lning
o‘zini o‘zgartirish ham mumkinligini ko‘rsatib, ingliz tilida maxsus kelishikli inkorga
ajratib, quyidagi xulosaga keladi. Bu xodisa ko‘p fe’llarga xosdir....
Shunday qilib, A.I.
Smirnitskiy sintetik tasdiq bilan ifodalangan tasdiq-inkorning maxsus grammatik
morfologik kategoriyasi va not bilan analitik salbiy shakllarini alohida ta’kidladi. Shuni
ta’kidlash kerakki, tilda inkor va tasdiq shakllarining qarama
-qarshiligi faqat hozirgi va
o‘tgan zamon indikativ shakllari tizimida uchraydi, shuning uchun inkorning grammatik
va morfologik kategoriyasini bunday grammatik va morfologik kategoriyalar bilan bir
qatorga qo‘yish mumkin emas. A.I.Smirnitskiy tomonidan ish
lab chiqilgan grammatik
morfologik kategoriyalar tizimi ingliz morfologiyasi sohasidagi ko‘plab tadqiqotlar uchun
boshlang’ich nuqta bo‘lib xizmat qildi. Ushbu mashhur tilshunosining asarlarida inkorning
grammatik kategoriyasini funksional jihatdan tavsiflashga yangicha yondashuvlar
aniqlangan bo‘lib, XX asrning 70
-yillaridan til mutaxassislari tomonidan olib borilgan
keyingi tadqiqotlarda to‘liq va har tomonlama o‘rganildi. Til fanining rivojlanishi
nihoyatda muhimligi va inson nutqini uning tabiiy qo‘llanishida o‘rganish bu bosqichda
nihoyatda muhim hisoblanadi. Analitik shakl muammosi inkor predikatsiyasini o‘rganish
tilshunoslar uchun ham muhim bo‘lib tuyuladi. YUqorida ta’kidlab o‘tganimizdek, ingliz
tilida analitik shakllarning paydo bo‘lishi yangi gra
mmatik kategoriyalarning (jumladan,
tasdiq-inkor kategoriyasi) shakllanishiga olib keldi, bunda analitik shakl qarshi-sintetik
shakldan farqli o‘laroq, har doim sezilarli komponent hisoblanadi. Til va nutqdagi inkorni
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika
–
Зарубежная лингвистика
и лингводидактика
–
Foreign Linguistics and Linguodidactics
Special Issue
–
3 (2024) / ISSN 2181-3701
430
T.A.Komova ingliz tilining fe’lli materiallari bo‘yicha o‘rgangan, uning shakllari tizimida
inkorning fe’l shaklini analitik shaklga aylantiradi va so‘z shakli alohida vazifasini bajaradi.
Binobarin, inkor kategoriyasini ko‘rib chiqsak, bu hech qanday taso
difiy hodisa emas,
birinchi navbatda, bu haqda og’zaki inkor bilan bog’liq holda kelishini A.I.Smirnitskiy
tomonidan ushbu turkumni verbal kategoriyalar tizimida ajratganligi munosabati bilan
gapirish kerak. Og‘zaki inkorga alohida ehtibor fe’lning inkor bilan alohida bog’lanishi,
shuningdek, har xil turdagi grammatik kategoriyalarning o‘zaro ta’sir qilishi va fe’l
turkumlari tizimida faoliyat ko‘rsatishi bilan izohlanadi.
NATIJA
Rasmiy mantiqda inkor mantiqiy jarayon bo‘lib, uning natijasida A mulohazasi
(taklif) A bo‘lmagan gapga (taklif) yoki A bo‘lmagan gap A gapiga aylanadi [2]. Rad etish
noto‘g‘ri bayonotni rad etish va uning to‘g‘riligiga qarshi turish uchun ishlatiladi. Bir
oq,
ijobiy yoki salbiy bayonotlar ikkalasi ham to‘g‘ri bo‘lishi mumkin. Baxarev A.I. tomonidan
keltirilgan misollarni ko‘rib chiqaylik: Oy Yerning sun’iy yo‘ldoshidir (tasdiqlovchi
bayonot) va yog‘ochning metall ekanligi to‘g‘ri emas (salbiy bayonot). Bu
ikki bayonot
haqiqatdir. Xuddi shunday, tasdiqlovchi va salbiy bayonotlar yolg‘on bo‘lishi mumkin.
Binobarin, yolg‘on va inkor turli ma’nodagi tushunchalardir.
Klassik mantiqda gapni yaxlit inkor qilishdan tashqari, predmetning ayrim
belgilarga ega emasligini ifodalash uchun ishlatiladigan predikatning inkori ham ko‘rib
chiqiladi. Falsafiy va mantiqiy adabiyotlardagi inkor tushunchalari bir narsaga to‘g‘ri
keladi: tasdiq va inkor bayon sifatida qarama-qarshi sifatida qaraladi. Bondarenko V.N.
obyekt o‘zining sifat jihatidan farqlanishiga ko‘ra mavjud bo‘lishi yoki mavjud bo‘lmasligi,
ayrim o‘ziga xos xususiyatlarga ega bo‘lishi yoki ularga ega bo‘lmasligi mumkin d
eb
hisoblaydi. Har qanday obyektning o‘ziga xos belgisining yo‘qligi obyektiv asosga ega
bo‘lgan va salbiy hukmlarda o‘rin egallagan haqiqiy xususiyatdir. Tilshunoslikda, chunki
inkor kategoriyasi haqida umumiy fikr mavjud emas. Ushbu muammo bir necha
yo‘n
alishda ishlab chiqilgan. Psixologik va pragmatik inkor tushunchalarida bu toifa yo
inson ruhiyatining sof mahsuli, yoki birovning fikriga so‘zlovchining nuqtai nazarini
ifodalovchi til ichidagi funksiya sifatida ta’riflanadi.
Inkor modallik va predikatsiyaning
maxsus shakli sifatida ham izohlanadi. Bondarenko V.N.ga ko‘ra, biron bir narsaning ba’zi
bir modal ma’nolarga subyektiv bahosi yoki haqiqiy emasligi sifatida tushunilgan inkorni
kiritish. modallik kategoriyasini asossiz keng tushunish bilan bog‘liq
. Predikatsiya gapning
inkor yoki tasdiq shakliga bog‘liq emas. Obyektiv bog‘lanishning yo‘qligi ifodasi sifatida
inkor tushunchasiga ham e’tibor qaratishimiz kerak.
Lingvistik lug‘atlarda inkor kategoriyasi so‘zlovchiga ko‘ra gap komponentlari
orasidagi bog‘lanish real emasligini ko‘rsatuvchi gap ma’nosining elementi sifatida
ta’riflanadi. Biroq, Baxarevning so‘zlariga ko‘ra, A.I. Biz gap bo‘laklari orasidagi
bog‘lanishni inkor qilish orqali haqiqatda mavjud emasligini qat’iy ta’kidlay olmaymiz.
Inkorni ifodalovchi vositalar nafaqat saqlanib qoladi, balki sintaktik kontekstning yo‘llarini
o‘zgartirmaydi. Biz haqiqatda mutlaq haqiqatga ega bo‘lgan (tovuq qush emas) va h
ech kim
taxmin qila olmaydigan (temir tosh emas) bunday haqiqatga to‘g‘ri kelmaydigan o‘zaro
munosabatni e’lon qilishimiz mumkin bo‘lgan kategoriya sifatida inkorni belgilash A.M.
Peshkovskiy gap bo‘laklari orasidagi bog‘lanish haqida emas, balki tushuncha
aloqasi,
tushunchalar va kategoriyalar o‘rtasidagi bog‘lanishning realligi/real emasligi haqida
gapiradi. Bu haqiqatda ma'lum turdagi o‘zaro bog'liqlikning yo‘qligi, lekin faqat obyektiv
o‘zaro bog'liqliklar emas, balki inkor etuvchi sifatida ko‘rilishi k
erak. Inkor - bu nafaqat
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika
–
Зарубежная лингвистика
и лингводидактика
–
Foreign Linguistics and Linguodidactics
Special Issue
–
3 (2024) / ISSN 2181-3701
431
obyektiv o‘zaro bog‘liqliklarning yo‘qligi, balki obyektiv o‘zaro munosabatlarni o‘z ichiga
olgan obyektlarning o‘zi va/yoki ularning xususiyatlari. Mantiqiy inkor va lingvistik inkor
o‘z ifoda vositalari bilan o‘z ma'nosi doirasida taqqoslanadi, lekin har
doim ham bir-biriga
mutlaqo mos kelmaydi. Koʻpgina tilshunos olimlar (E.I.Shendels, O.V.Trunova va
boshqalar) inkorning grammatik kategoriyasining mohiyatini mantiqiy inkor qilish
ekanligini taʼkidlaydilar. Shendels E.I. tasdiq va inkorning mantiqiy kateg
oriyasi til
kategoriyasining asosiy mohiyati ekanligini, lekin toʻliq toʻldirilmaganligini taʼkidlaydi.
Tasdiq va inkor til kategoriyasi boshqa vazifalarni ham bajaradi va mantiqiy kategoriyaga
mos kelmaydigan nisbiy mustaqillik va o‘ziga xos ma'no hajmiga
ega. Gapda turli xil inkor
vositalaridan foydalanish salbiy gapni ifodalashdan butunlay boshqacha maqsadlarga ega
bo‘lishi mumkin. Boshqacha qilib aytadigan bo‘lsak, har bir inkorli jumla salbiy gapga mos
kelmaydi. U ijobiy fikrga mos kelishi va hukm emas, balki taqiq, savol va boshqalarni
ifodalash vositasi bo‘lib xizmat qilishi mumkin. Trunova O.V. mantiqiy va grammatik inkor
o‘rtasidagi farqni birinchisining universalligi va turli til vositalari bilan ifodalash
qobiliyatida ko‘radi.
Kognitiv tilshunoslik doirasida inkor tushuncha, ya'ni tafakkurning operativ
mazmunli birligi sifatida qaraladi. Inkor kontseptsiyasi, N.N.Boldyrev ta'kidlaganidek,
inson ongining mahsulidir, chunki real dunyoda mavjudlik yoki mavjudlik yo‘q va faqat
inson
uni o‘z tajribasi va vaziyatni tushunish, o‘z qadriyatlari tizimiga asoslanib yaratadi,
e'tiqodlar, baholashlar. Til inkorining zamirida nisbiy xususiyatga ega boʻlgan va faqat
boshqa tushunchalar yoki konseptual asoslar bilan bogʻliq holda aniq mazmunga
ega
boʻlgan tasniflash tushunchasi yotadi.
Odamlarning bayonotlarida boshqa shaxsning qarashlari bilan oddiy, deyarli
sezilmaydigan kelishmovchilikdan tortib, qat'iy, qaytarib bo‘lmaydigan inkorga qadar turli
xil kuchli inkorlar mavjud. Shuning uchun tabiiy tilda inkorni ifodalash vositalari juda
xilma-xildir va shuning uchun turli xil tahlil tamoyillari va inkor kategoriyasini tasniflash
mezonlariga asoslangan bir qator nazariyalar mavjud. Ushbu hodisani o‘rganishga
yondashuvlarning xilma-xilligini ikkita pozitsiyaga qisqartirish mumkin: inkor rasmiy
nuqtai nazardan yoki funktsional parametrlar nuqtai nazaridan ko‘rib chiqiladi. Birinchi
holda bizda ikkilik qarama-
qarshilik mavjud bo‘lib, uning bir a'zosi inkor indeksining
kiritilishi bilan belgilanadi. Funktsional asosda shakllangan tasniflash uning tarkibiy qismi
sifatida rasmiy tasnifni o‘z ichiga oladi va ikkita inkorni ajratib turadi:
yashirin va aniq.
Aniq inkor
muammosi ingliz tilidagi materialda fundamental va etarlicha chuqur
ishlab chiqilgan.
Yashirin inkor
haqidagi savolga aniq javob yo‘q. Biroq, ko‘pgina
tadqiqotchilar ingliz tilida tasdiqlovchi so‘z shaklining bir qismi sifatida ichki inkorga ega
maxsus so‘zlar mavjudligini ta'kidladilar.
Bunga misol sifatida inkor semantikli fe'llar, xususan, amalga oshirilmagan harakat
ma'nosini bildiruvchi ingliz fe’llari (muvaffaqiyatsizlik, o‘tkazib yuborish, ko‘zdan
kechirish, mensimaslik, e’tiborsizlik) va yetishmaslik (
yetishmaslik, xohlash, kerak, talab
)
ma'nosini anglatuvchi fe'llar misol bo‘la oladi. Masalan,
fail, miss, overlook, discounting,
inkor etish va yetishmovchilik fe’llari semantik tarkibida inkorni o‘z ichiga olgan lug‘aviy
birliklarni ifodalaydi va yashirin inkor ifodasining yorqin namunasidir. Ushbu fe'llar bilan
tuzilgan jumlalar tasdiqlovchi sintaktik konstruktsiyalardir, ammo inkorni taklif qiladi:
a) harakatni bajarish:
He failed to smile => U tabassum qila olmadi
;
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika
–
Зарубежная лингвистика
и лингводидактика
–
Foreign Linguistics and Linguodidactics
Special Issue
–
3 (2024) / ISSN 2181-3701
432
b) ba'zi xususiyatlar mavjudligi
: Uning ikkita yuqori old tishlari yo‘q edi => Uning
ikkita yuqori old tishlari yo‘q edi; Sizda jasorat yetishmayapti => Sizda (yetarlicha) jasorat
yo‘q.
Istak, ehtiyoj va talab fe’llari an’anaviy ravishda tilak fe’llari sifatida qaralgan. Lekin
ularning semantik tarkibida kamlik, xaraktersizlik kabi semalar mavjud. Keling, ba’zi
misollarni ko‘rib chiqaylik:
Kitob oxirida ikkita sahifa bo‘lishi kerak.
U o‘ziga ishonchni xohlaydi.
Avtomobilga faralar kerak.
Uy tozalashni talab qiladi.
Yuqoridagi jumlalar tasdiqlovchi sintaktik konstruktsiyani ifodalaydi, lekin
missed
does
fe’li kabi subyektning ma'lum belgilarining mavjudligini inkor qilishni anglatadi:
The
book wants two pages at the end → The book does not have two pages; → Avtomobilga faralar
kerak → Avtomobilda faralar yo‘q; Uy tozalashni talab qiladi → Uy toza emas.
Gapning inkor semantikasidagi fe'llar bilan rasmiy tashkil etilishi uning ma'nosiga
mos kelmaydi. Boshqacha qilib aytganda, grammatik inkorning rasmiy belgilarining
yo‘qligi salbiy ma'noning yo‘qligini anglatmaydi. Inkor fe’llar bilan ifodalangan yashirin
inkorga ega bo‘lgan gaplarning semantikasi salbiy faktlarni tasdiqlashda yotadi.
Aniq inkor
rasmiy belgilar bilan ifodalanadi: leksik va grammatik. Shuning uchun
har qanday grammatik inkorning predikatga (ko‘pincha yordamchi fe’l yordamida) amal
qilishi va leksik inkorning rasmiy belgilarda yuzaga kelishi gapni inkor gaplar turkumiga
o‘tkazadi:
J
ake never missed a beat;
Bunda biz muvaffaqiyatsizlikka uchramadik.
Bu gaplarda biz ikkita inkorning mavjudligini kuzatamiz: aniq (hech qachon,
qilmadi) va yashirin (o‘tkazib yuborish, muvaffaqiyatsiz).
Grammatik va leksik
inkorning
mavjudligi gaplarning formal inkor bo‘lishini, lekin butun gapning ma’nosi ijobiy bo‘lib
ketishini ko‘rsatadi, bu ikki inkorning bir
-biriga qarama-
qarshi bo‘lgan ifodalanishini ikki
barobar oshirganda inkorni olib tashlash mantiqiy qonuniga mos
keladi. va ijobiy ma’no
hosil qiling:
men muvaffaqiyatsiz = men muvaffaq bo‘ldim.
Biroq, tabiatan bir-
biridan farq qiladigan ikkita lingvistik hodisani ifodalovchi qo‘sh
negativlarning lingvistik tushunchasi haqida gapira olmaymiz. Bu birinchi navbatda:
1
) inkor zarrasi, inkor affiksi (morfema) va ularning inkor olmosh va ergash gaplar
shaklida kuchayish vositalarining mavjudligi;
2) gapning bir qismida ikkita inkorning mavjudligi
.
Birinchi holda bizda inkor va uning inkor ko‘rinishida kuchayishi, ikkinchisida
-
inkorning inkori mavjud. Ya'ni, tilshunoslikdagi qo‘sh negativlar haqida gap ketganda, biz,
masalan, rus tilida mumkin bo‘lgan va mononegativ tillar, xususan, ingliz tilida q
abul
qilinishi mumkin bo‘lmagan ikkita aniq ifodalangan inkor mavjudligini nazarda tutamiz.
Aniq inkorli gaplarda
fail
va
can
modal fe’li o‘rtasidagi munosabatning xususiyati
qiziq. Mana bir misol:
Lekin uning javobi shu qadar baland ovozda ediki, Richard eshitmay
qolardi.
Bu holda
can
fe'li eshitish to‘ldiruvchisiga ishora qiladi va eshitish qobiliyatini
ifodalaydi, fe'lning lug'aviy ma'nosi
not
inkor zarrasi bilan to‘liq neytrallanadi va uning bu
gaplardagi roli so‘zlovchining ko‘proq ishonchini ifodalaydi. harakatni bajarish
qobiliyatida. Xuddi shunday jarayon
miss
fe’li va sabab fe’llari va can modal fe’li
birikmalarida kuzatiladi:
He had been sure that he could not miss with the third shot → U
uchinchi nishonni ura olmasligiga ishonmas edi.
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika
–
Зарубежная лингвистика
и лингводидактика
–
Foreign Linguistics and Linguodidactics
Special Issue
–
3 (2024) / ISSN 2181-3701
433
Fail
fe'li can fe'li bilan birikadigan yana bir o‘ziga xos xususiyatga ega, ammo
tasdiqlovchi gaplarda: Fe'l
harakat hisobotini emas, balki o‘zining prototip og'zaki
vazifalarini bajara olmasligi mumkin. Bunday gaplarda zarrachaning semantik ahamiyati
bilan muvaffaqiyatsiz fe’li o‘rtasidagi qarama
-
qarshilik neytrallanadi va fe’l ma'nosi bilan
inkorning grammatik
shakli o‘rtasida to‘liq muvofiqlik kuzatiladi.
Leksik birliklar, xususan, semantik tarkibida inkor yasovchini o‘z ichiga olgan
muvaffaqiyatsiz, o‘tkazib yubormaslik, e’tibor bermaslik, e’tibor bermaslik, kamlik kabi
fe’llar va aniq sintaktik tuzilmalarda istayman, kerak, talab fe’llari yashirin inkor, ya’ni
ma’qullash xususiyatini o‘zgartirmagan holda ifodalanadi. jumlaning strukturaviy sxemasi
unga salbiy ma'no beradi, lekin butun bayonotning haqiqatini inkor etmaydi.
XULOSA
Ingliz tilida
inkor semantikasiga oid bir qancha masalalar mavjud. Inkorni to‘g'ri
tahlil qilish fanning turli sohalarida davom etayotgan bahs-munozaralar mavzusidir,
chunki u avvaliga ko‘rinadiganidan ko‘ra kengroq ma'noga ega. Muhokamaning muhim
masalasi - inkor nomi
ostidagi turli operatsiyalarga xos bo‘lgan bir qator xususiyatlar,
ularning ba’zilarini inkor qilishning to‘g‘ri hisobi deb hisoblashning sabablari va qarshiligi
va turli xil inkorlar birga bo‘lishi mumkinmi.
Dunyodagi har bir til ba'zi holatlarni inkor etuvchi yoki inkor etuvchi jumlalarni
yaratishga qodir (solqing: Jon ishlashni yaxshi ko‘radi va Jon ishlashni yoqtirmaydi
[[Jon
ishlashni yaxshi ko‘radi]]]).
Tillar inkorni ifodalash muammosini hal qilish uchun
foydalanadigan ba'zi strategiyalar mavjud. Inkor qilish usullarining diaxronik
evolyutsiyasi muloqotning pragmatikasi muhim rol o‘ynashini ko‘rsatadi.
Faoliyatsizlik,
sog'inish, etishmaslik, xohlash
kabi inkor fe'llar ma'lum darajada boshqacha ishlaydi,
chunki ular tasdiqlovchi gapning haqiqat qiymatini inkor etmaydi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI:
1.
Akhmanova О, Belenkaya V The morphology of the English verb Tense,
Aspect and Taxis - M, 1975
2.
Aristotle Categories. Date Views 05.07.2014 https://ebooks.adelaide.edu.au
(2014 The University of Adelaide Last Modified 16/02/2014 CRICOS Provider Number
00123M)
3.
Amirov
А
.
Т
., 1981. Implitsitnoe otritsanie v sovremennom angliyskom yazyke.
Moskva: Nauka. (In Russian).
4.
Bondarenko V.N., 1983. Otristanie kak logiko-grammaticheskaya kategoria.
Moskva: Nauka. (In Russian).
5.
Bakharev
А
.I., 1980. Otritsanie v logike i grammatike. Saratov: Izdatelstvo
Saratovskogo universiteta. (In Russian).
6.
Boldyrev N.N., 2010. Kategorialny uroven predstavlenia znaniy v yazyke:
modusnaya kategoriya otritsania. Kognitivnye issledovaniya yazyka. Tipy kategoriy v
yazyke, VII: 45-59. (In Russian).
7.
Смирницкий А.И. Морфология английского языка. –
М., 1959
-
с 89
-91
8.
Смирницкий А.И. Древнеанглийский язык. –
М., 1955
9.
Getmanova
А
.D., 1972. Otritsanie v sistemakh formalnoy logiki. Moskva. (In
Russian).
10.
Encyclopedia of Language & Linguistics (Second Edition). Date Views
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika
–
Зарубежная лингвистика
и лингводидактика
–
Foreign Linguistics and Linguodidactics
Special Issue
–
3 (2024) / ISSN 2181-3701
434
11.
Jespersen O., 1954. Negation in English and other languages. Copenhagen: Einar
Muksgaard.
12.
Linguistic
encyclopaedic
dictionary.
Date
Views
05.07.2014
13.
Klima E., 1964. Negation in English. The structure of language: readings in the
philosophy of language. Ed. By J. Fodor and J. Katz, pp: 246-323.
14.
Комова Т А Формы и функции глагола при отрицании в современном
английском языке. Дисс. Канд. Филол. наук
-
М, 1977
15.
Miestamo M., 2005. Standard Negation. The Negation of the declarative verbal
main clauses in a typological perspective. Empirical approaches to language typology 31.
Mouton de Gruyter. Berlin
–
New York.
16.
Negative concord in English and Romance: syntax-morphology interface
conditions on the expression of negation. Date Views 05.07.2014
17.
Oxford
Dictionaries
Language
Matters.
Date
Views
05.07.2014
18.
Peshkovsky
А
.
М
., 1938. Russky syntacsis v nauchnom osveshchenii. Moskva. (In
Russian).
19.
Shendels
Е
.I., 1995. Otritsanie kak lingvisticheskoe ponyatie. Uchenye zapiski
pervogo Moskovskogo pedagogicheskogo instituta inostrannykh yazykov, 19: 125-142. (In
Russian).
20.
Toshxonov L.T. VERBAL INKORNING XUSUSIYATLARI,
Andijon, «Экономика и
социум»
№5(96)
-2 2022 www.iupr.ru 278
21.
Trunova
О
.V., 1978. O ponyatii otritsania v logike i lingvistike. Sintaksis i
rechevaya realizatsia ego kategoriy. XXX Gertsenovskie chtenia, 4:102-107. (In Russian).
22.
Wierbicka, A. (1991). Cross-cultural pragmatics: The semantics of human
interaction.
