Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika –
Зарубежная лингвистика и
лингводидактика – Foreign
Linguistics and Linguodidactics
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/foreign-linguistics
Stylistic devices denoting ironical effect in the literary text
Shukrulla XOJIKULOV
1
Uzbekistan State University of World Languages
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received September 2024
Received in revised form
10 October 2024
Accepted 25 October 2024
Available online
25 November 2024
This article examines the role and significance of ironic
expressions as a didactic tool in the teaching process. It explores
how irony promotes critical thinking, captures students’
attention, and makes topics more memorable, while also
analyzing the stylistic devices that convey ironic effects in
literary texts. The article further highlights how ironic and
humorous expressions enrich the content of literary works and
influence the reader’s perception. These stylistic tools ultimately
enhance critical thinking and contribute to making the text more
memorable.
2181-3701/© 2024 in Science LLC.
DOI:
https://doi.org/10.47689/2181-3701-vol2-iss5
This is an open-access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (
https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru
Keywords:
irony,
ironic expressions,
sarcasm,
didactic tool,
teaching effectiveness,
critical thinking,
creativity.
Badiiy matnda istehzoli ta’sirni bildiruvchi stilistik
vositalar
ANNOTATSIYA
Kalit so‘zlar:
istehzo,
ironik ifoda,
sarkazm,
didaktik vosita,
o‘qitish samaradorligi,
tanqidiy fikrlash,
ijodkorlik.
Mazkur maqolada istehzoli birikmalarning o‘qitish jarayonida
didaktik vosita sifatida tutgan o‘rni va ahamiyati tahlil qilingan.
Istehzoning tanqidiy fikrlashni rivojlantirish, e’tiborni jalb qilish
va mavzuni esda qolarli qilishdagi roli ko‘rib chiqilgan va badiiy
matnlarda istehzoli ta’sirni bildiruvchi stilistik vositalarni tahlil
qilishga bag‘ishlangan. Unda ironik va hajviy ifodalarning adabiy
asarlar mazmunini boyitish va o‘quvchiga chuqur ta’sir
o‘tkazishdagi roli ko‘rib chiqiladi. Stilistik vositalar o‘quvchining
tanqidiy fikrlashini rivojlantirish va matn mazmunini esda
qolarli qilishga xizmat qiladi.
1
Uzbekistan State University of World Languages.
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika – Зарубежная лингвистика
и лингводидактика – Foreign Linguistics and Linguodidactics
Special Issue – 5 (2024) / ISSN 2181-3701
346
Стилистические приемы, передающие иронический
эффект в художественном тексте
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
ирония,
иронические выражения,
сарказм,
дидактическое средство,
эффективность обучения,
критическое мышление,
креативность.
В данной статье анализируется роль иронических
выражений
как
дидактического
средства
в
образовательном процессе. Исследование фокусируется на
их вкладе в развитие критического мышления,
привлечении внимания и улучшении запоминаемости
учебного материала. Особое внимание уделяется анализу
стилистических приемов, создающих иронический эффект в
художественных текстах, а также исследуется, как ирония и
юмористические выражения обогащают содержание
произведений и влияют на восприятие читателя. Эти
стилистические средства не только способствуют развитию
критического мышления, но и делают текст более
запоминающимся и вовлекающим.
KIRISH
Badiiy adabiyotda istehzoli ta’sirni yaratish muhim vositalardan biri hisoblanadi.
Ushbu vositalar nafaqat o‘quvchini jalb qilish, balki uni o‘ylashga, chuqurroq tahlil qilishga
ham undaydi. Stilistik vositalar yordamida yozuvchi o‘z fikrlarini o‘tkir, quvnoq yoki
tanqidiy tarzda ifodalay oladi. Mazkur maqolada badiiy matnda istehzoli ta’sirni
yaratishda foydalaniladigan asosiy stilistik vositalar ko‘rib chiqildi. Zamonaviy o‘qitish
jarayonida samaradorlikka erishish uchun turli usullar va vositalardan foydalanish muhim
ahamiyatga ega. Istehzoli birikmalar (ironiya, kinoya, hajviy ifodalar) o‘qitishda didaktik
vosita sifatida alohida o‘rin tutadi. Ular o‘quvchilarning e‘tiborini jalb qilish, mavzuni
chuqurroq o‘zlashtirish va tanqidiy fikrlashni rivojlantirishda muhim vositadir. Ushbu
maqolada istehzoli birikmalarning didaktik vosita sifatida ahamiyati, ularni o‘quv
jarayonida qo‘llash yo‘llari va samaradorligi haqida fikr yuritiladi. Istehzoli birikmalar
o‘quvchilar diqqatini jalb qilishda samarali bo’lib,odatda, mazmuni oson
tushunilmaydigan yoki bir qarashda qiziqarsiz bo‘lib tuyuladigan mavzular istehzoli
ifodalar yordamida osonroq qabul qilinadi. Masalan, tarix yoki ijtimoiy fanlar darsida
qiziqarli istehzoli misollar orqali mavzu yanada jonlantirilishi mumkin. Istehzoli
birikmalar orqali o‘quvchilarga tanqidiy fikrlash ko‘nikmasi o‘rgatiladi. Ular mazmunni
yuzaki qabul qilish o‘rniga, ichki ma‘noni anglashga va undagi ziddiyatlarni tahlil qilishga
o‘rganadi. Masalan, adabiyot darslarida ironik she‘r yoki hikoyani tahlil qilish orqali
o‘quvchilar chuqurroq mantiqiy tahlil qilishga undaladi. Istehzoli iboralar yordamida
murakkab mavzularni yodda qolarli qilish mumkin. Masalan, matematik yoki ilmiy
darslarda qiyin formulalarni istehzoli ta‘riflar bilan ifodalash orqali ularni osonroq eslab
qolish mumkin. Dars davomida murakkab yoki bahsli masalalar muhokamasida istehzoli
birikmalardan foydalanish vaziyatni yumshatadi. Bu, ayniqsa, psixologik bosimni
kamaytirish va o‘quvchilarni muloqotga ochiqroq bo’lishi uchun muhim. Istehzoli ifodalar
o‘quvchilarning ijodiy qobiliyatlarini rivojlantirishga xizmat qiladi. Ular istehzoli
vaziyatlarni o‘ylab topishga yoki mavjudlarini tahlil qilishga jalb qilinadi. Bu jarayon
ijodkorlikni rag‘batlantiradi va o‘quvchilarning tasavvurlarini kengaytiradi. Istehzoli
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika – Зарубежная лингвистика
и лингводидактика – Foreign Linguistics and Linguodidactics
Special Issue – 5 (2024) / ISSN 2181-3701
347
iboralar va ifodalar o‘quvchilarning yosh va aqliy rivojlanish darajasiga mos bo‘lishi kerak.
Iboralar dars mazmuniga mos bo‘lishi lozim. Ular shunchaki kulgi uchun emas, balki
mavzuni boyitish uchun xizmat qilishi zarur. Istehzoning haddan tashqari qo‘llanishi
diqqatni chalg‘itishi va asosiy mazmundan uzoqlashtirishi mumkin. Shu bois, u
muvozanatli qo‘llanishi kerak. Adabiyotda va tilshunoslikda istehzoli stilistik vositalar
(ironiya, sarkazm va boshqa shakllar) matn yoki nutqni yanada ta’sirli, esda qolarli va
mazmunan boy qilish uchun qo‘llaniladi. Bu vositalar asosan matn mazmunini bilvosita
ifodalash, o‘quvchi yoki tinglovchini o‘ylantirish yoki hissiy ta’sirni kuchaytirish
maqsadida ishlatiladi. Istehzoli stilistik vositalar o‘ziga xos san’at va muloqot vositasi
hisoblanib, o‘quvchi yoki tinglovchining e’tiborini tortadi matnga dinamiklik va jonlilik
bag‘ishlab, ko‘p qatlamli ma’nolarni ifodalash imkonini beradi va voqelikni yoki shaxsni
yanada aniqlik bilan tasvirlashda yordam beradi.
Anton Chexov
ning hikoyalarida istehzoli unsurlar juda keng qo‘llanilgan bo‘lib, u
insoniy nuqsonlarni kulgi orqali ochib beradi.
Mark Tven
ning “Tom Soyerning
sarguzashtlari” asarida ironik tasvirlar orqali bolalarning shijoati va kattalar dunyosining
ikkiyuzlamachiligi yorqin ko‘rsatiladi. Adabiyot va muloqotda istehzoli vositalar (ironik,
sarkastik, parodik va boshqa usullar) keng qo‘llanilib, o‘ziga xos nazariy va amaliy
ahamiyatga ega. Ular nafaqat san’atkorlik mahoratini oshiradi, balki ijtimoiy hayotning
turli jihatlarini chuqurroq anglashga xizmat qiladi. Ushbu maqolada istehzoli vositalarning
nazariy asoslari va ularning amaliy ahamiyati ham tahlil qilinadi. Istehzoli vositalar tildagi
ko‘p ma’nolilik, kinoya va mantiqiy ziddiyatlarni ifodalash imkoniyatlarini o‘rganishga
yordam beradi. Ular tilda ma’no qatlamlari orasidagi bog‘liqlikni tahlil qilish imkonini
beradi. Istehzoli vositalar qahramonlar xarakterining ichki ziddiyatlarini va murakkab
jihatlarini ochib berishga xizmat qiladi. Bu vositalar o‘quvchini voqealarning chuqur
ma’nosini anglashga undaydi. Masalan,
Fyodor Dostoyevskiy
yoki
Frans Kafka
asarlarida grotesk va ironiyaga boy usullar qahramonlarning ichki dunyosini ko‘rsatishda
qo‘llaniladi. Istehzoli vositalar orqali yozuvchi yoki nutq sohibi ijtimoiy muammolarni
bilvosita, ammo ta’sirchan usulda ochib beradi. Masalan, hajviy asarlarda istehzo orqali
jamiyatdagi muammolar ochib tashlanadi.
Istehzoli stilistik vositalar nafaqat adabiyotda, balki kundalik nutqda ham keng
qo‘llaniladi. Ular yordamida murakkab masalalarni yengilroq tarzda tushuntirish yoki
jiddiy voqealarni hajv orqali yoritish mumkin. Bu vositalardan foydalanish adabiyotni
o‘quvchi uchun yanada qiziqarli va mazmunli qiladi. O‘qituvchilar istehzoli vositalardan
murakkab mavzularni tushuntirishda foydalanishi mumkin. Qiziqarli ta’rif va misollar
o‘quvchilarning diqqatini jalb qilib, mavzuni o‘zlashtirishni osonlashtiradi. Reklama
matnlarida istehzoli usullardan foydalanish auditoriyaning e’tiborini jalb qilishda va
mahsulotni yaxshiroq yodda qoldirishda katta rol o‘ynaydi. Hajviy elementlarga boy
reklama roliklari odatda odamlarda iliq his-tuyg‘ular uyg‘otadi va brendni yaxshi esda
qoldiradi. Sarkazm va ironiyadan foydalanish orqali odamlar o‘z his-tuyg‘ularini ifodalashi
yoki qiyin vaziyatlarni yengilroq qabul qilishi mumkin. Hajviy yondashuvlar stressni
kamaytirishga xizmat qiladi. Istehzoli birikmalar o‘quvchilar diqqatini jalb qilishda
samarali. Odatda, mazmuni oson tushunilmaydigan yoki bir qarashda qiziqarsiz bo‘lib
tuyuladigan mavzular istehzoli ifodalar yordamida osonroq qabul qilinadi. Masalan, tarix
yoki ijtimoiy fanlar darsida qiziqarli istehzoli misollar orqali mavzu yanada jonlantirilishi
mumkin. Istehzoli vositalar nazariy jihatdan til va adabiyotning nozik jihatlarini
o‘rganishda muhim ahamiyatga ega. Amaliy jihatdan esa ular muloqotda samaradorlikni
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika – Зарубежная лингвистика
и лингводидактика – Foreign Linguistics and Linguodidactics
Special Issue – 5 (2024) / ISSN 2181-3701
348
oshirish, o‘quv jarayonlarini qiziqarli qilish, ijtimoiy masalalarni yoritish va hatto shaxsiy
rivojlanishga xizmat qilishi mumkin. Ushbu vositalardan foydalanish san’at va nutq
madaniyatini yangi bosqichga olib chiqadi.
Istehzoli birikmalar – bu biror gap yoki jumlaning yuzaki ma‘nosi bilan ichki ma‘nosi
o‘rtasida ziddiyat mavjud bo‘lgan ifodalardir. Ular turli maqsadlarda ishlatilishi mumkin:
Ironiya
– yuzaki ma‘no bilan asl ma‘no ziddiyatini ifodalash.
Sarkazm
– tanqidni keskinroq va ko‘proq hissiy ta‘sir bilan ifodalash.
Kinoya
– bilvosita, yashirin tarzda tanqid qilish.
Hajviy ifodalar
– kulgili yoki masxarabozlik bilan o‘qitilayotgan mazmunni
boyitish.
Istehzoli ifodalar o‘quvchilarning ijodiy qobiliyatlarini rivojlantirishga xizmat qiladi.
Ular istehzoli vaziyatlarni o‘ylab topishga yoki mavjudlarini tahlil qilishga jalb qilinadi. Bu
jarayon ijodkorlikni rag‘batlantiradi va o‘quvchilarning tasavvurlarini kengaytiradi.
Iboralar dars mazmuniga mos bo‘lishi lozim. Ular shunchaki kulgi uchun emas, balki
mavzuni boyitish uchun xizmat qilishi zarur. Istehzoning haddan tashqari qo‘llanishi
diqqatni chalg‘itishi va asosiy mazmundan uzoqlashtirishi mumkin. Shu bois,
u muvozanatli qo‘llanishi kerak.
XULOSA
Istehzoli birikmalar o‘qitishda didaktik vosita sifatida samaradorlikni oshiradigan
kuchli usullardan biridir. Ular o‘quvchilar diqqatini jalb qilish, mavzuni esda qolarli qilish
va tanqidiy hamda ijodiy fikrlashni rivojlantirishda yordam beradi. Ushbu vositalardan
to‘g‘ri va o‘rinli foydalanish o‘quv jarayonining samaradorligini oshiradi va uni yanada
qiziqarli qiladi. Zamonaviy o‘qitish jarayonida samaradorlikka erishish uchun turli usullar
va vositalardan foydalanish muhim ahamiyatga ega. Ushbu maqolada istehzoli
birikmalarning didaktik vosita sifatida ahamiyati, ularni o‘quv jarayonida qo‘llash yo‘llari
va samaradorligi haqida fikr yuritildi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI:
1.
Bakhtin, M. M. (1981). The Dialogic Imagination: Four Essays. Austin: University
of Texas Press.
2.
Booth, W. C. (1974). A Rhetoric of Irony. Chicago: University of Chicago Press.
3.
Frye, N. (1957). Anatomy of Criticism. Princeton: Princeton University Press.
4.
Uspensky, B. (1973). A Poetics of Composition. Berkeley: University of California
Press.
5.
Kun, T. (2010). Adabiy Stilistika. Toshkent: O‘zbekiston Milliy Ensiklopediyasi.
6.
Saussure, F. (1983). Course in General Linguistics. London: Duckworth.
