Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika –
Зарубежная лингвистика и
лингводидактика – Foreign
Linguistics and Linguodidactics
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/foreign-linguistics
Phonostylistic interference in the sound system of English
and Uzbek languages
Shukrulla KHOJIKULOV
1
, Nargiza RAKHMATOVA
2
Uzbekistan State World Languages University
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received December 2024
Received in revised form
10 January 2025
Accepted 25 January 2025
Available online
25 February 2025
This article analyzes cases of phonostylistic interference
between the phonetic systems of English and Uzbek. The role of
phonostylistic features in the language learning process and
their impact on pronunciation and stress are examined.
Additionally, the communicative effects of linguistic
interference and ways to prevent it are discussed.
2181-3701/© 2024 in Science LLC.
DOI:
https://doi.org/10.47689/2181-3701-vol3-iss2
This is an open-access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (
https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru
Keywords:
phonostylistic interference,
phonetic system,
pronunciation,
stress,
communicative impact.
Ingliz va o‘zbek tillari tovush tizimida fonostilistik
interferensiya
ANNOTATSIYA
Kalit so‘zlar:
fonostilistik interferensiya,
fonetik tizim,
talaffuz,
urg‘u,
kommunikativ ta’sir.
Mazkur maqolada ingliz va o‘zbek tillarining tovush tizimlari
o‘rtasidagi fonostilistik interferensiya holatlari tahlil qilinadi.
Fonostilistik xususiyatlarning til o‘rganish jarayonidagi roli,
ularning talaffuz va urg‘uga ta’siri o‘rganiladi. Shuningdek,
lingvistik interferensiyaning kommunikativ ta’siri va uning
oldini olish yo‘llari haqida fikr yuritiladi.
1
Senior Lecturer, Uzbekistan State World Languages University.
2
Senior Lecturer, Uzbekistan State World Languages University
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika – Зарубежная лингвистика
и лингводидактика – Foreign Linguistics and Linguodidactics
Special Issue – 2 (2025) / ISSN 2181-3701
184
Фоностилистическая интерференция в звуковой
системе английского и узбекского языков
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
фонностилистическая
интерференция,
фонетическая система,
произношение,
ударение,
коммуникативное
воздействие.
В
данной
статье
анализируются
случаи
фонностилистической интерференции между звуковыми
системами
английского
и
узбекского
языков.
Рассматривается роль фонностилистических особенностей
в процессе изучения языка, их влияние на произношение и
ударение. Также обсуждается коммуникативное влияние
языковой интерференции и способы ее предотвращения.
KIRISH
Tilshunoslikda interferensiya – bir til tizimining boshqa tilga ta’siri natijasida
yuzaga keladigan hodisa bo‘lib, ayniqsa, fonetik darajada sezilarli bo‘ladi. Ingliz va o‘zbek
tillari turli til oilalariga mansub bo‘lgani sababli, ularning tovush tizimlari orasida
sezilarli farqlar mavjud. Ushbu tadqiqotda ingliz va o‘zbek tillari tovush tizimidagi
fonostilistik interferensiya tahlil qilinadi hamda ikki tilli shaxslarning nutqida
kuzatiladigan fonetik xatoliklar o‘rganiladi. Tilshunoslikda interferensiya – bir til
tizimining boshqa tilga ta’siri natijasida yuzaga keladigan hodisa bo‘lib, u fonetik, leksik
va grammatik darajalarda namoyon bo‘lishi mumkin. Ayniqsa, fonetik interferensiya
ikkinchi tilni o‘rganayotgan shaxslarning talaffuzida sezilarli namoyon bo‘ladi.Ingliz va
o‘zbek tillari turli til oilalariga mansub bo‘lgani sababli, ularning fonologik tizimlari o‘ziga
xos farqlarga ega. Ingliz tilini o‘rganayotgan o‘zbek tilida so‘zlashuvchilar ko‘pincha o‘z
ona tilining tovush tizimini ingliz tiliga ko‘chirishadi. Ushbu tadqiqotda o‘zbek tilida
so‘zlashuvchilarning ingliz tilidagi fonostilistik interferensiyasi tahlil qilinadi.Har qanday
til oʻziga xos tovush tizimiga ega boʻlib, fonetik va fonostilistik xususiyatlar uning talaffuz,
urgʻu va intonatsiyasiga ta’sir qiladi. Biroq, ikki yoki undan ortiq tilni oʻrganayotgan
shaxslar ushbu tillar oʻrtasidagi fonetik tafovutlarni oʻz nutqida aks ettirishi mumkin.
Bu hodisa fonostilistik interferensiya deb ataladi. Ushbu maqolada ingliz va oʻzbek tillari
o‘rtasidagi fonostilistik interferensiya tahlil qilinib, ikki tilning tovush tizimidagi farqlar
nutq uslublariga qanday ta’sir qilishi oʻrganiladi.
TADQIQOT METODLARI VA USLUBI
Tinglov va analiz
– ingliz tilida gapiruvchi o‘zbeklarning nutqiy xatolari
kuzatiladi.
Eksperimental fonetik tadqiqot
– ikki tilli shaxslarning talaffuz xususiyatlari
o‘rganiladi.
Taqqoslash usuli
– o‘zbek va ingliz fonetik tizimlarining o‘ziga xosliklari
solishtiriladi.
So‘rovnoma va intervyu
– ingliz tilini o‘rganayotgan o‘zbek tilidagi respondentlar
bilan suhbatlar o‘tkaziladi.
Tinglov va analiz usuli:
Ingliz tilida so‘zlashuvchi o‘zbek tilidagi
respondentlarning talaffuzi tinglab, xatolar qayd etildi.
Eksperimental fonetik tadqiqot:
Respondentlarning talaffuzi yozib olinib,
akustik tahlil qilindi.
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika – Зарубежная лингвистика
и лингводидактика – Foreign Linguistics and Linguodidactics
Special Issue – 2 (2025) / ISSN 2181-3701
185
Taqqoslash usuli
: Ingliz va o‘zbek tilidagi fonemalar tizimi solishtirildi.
NATIJALAR VA MUHOKAMALAR
Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatdiki, o‘zbek tilida gaplashuvchilar ingliz tilida
talaffuz qilayotganda turli xatolarga yo‘l qo‘yishadi. Ushbu xatolar quyidagi guruhlarga
ajratildi:
Unlilar interferensiyasi
Ingliz tilidagi unli
tovushlar
O‘zbek tilidagi
ekvivalenti
O‘zbek tilida so‘zlashuvchilar tomonidan
noto‘g‘ri talaffuzi
/ɪ/ (ship)
i (kitob)
/i:/ sifatida aytiladi →
"ship"
o‘rniga
"sheep"
/ʊ/ (book)
u (pul)
/u:/ sifatida talaffuz qilinadi →
"book"
o‘rniga
"buuk"
/æ/ (cat)
a (ona)
/e/ yoki /a:/ sifatida talaffuz qilinadi →
"cat"
o‘rniga
"ket"
yoki
"kaat"
Undosh tovushlar interferensiyasi
Ingliz tilidagi
undoshlar
O‘zbek tilidagi
ekvivalenti
O‘zbek tilida so‘zlashuvchilar tomonidan
noto‘g‘ri talaffuzi
/θ/ (think)
Mavjud emas
[s] yoki [t] sifatida aytiladi →
"think"
o‘rniga
"sink"
yoki
"tink"
/ð/ (this)
Mavjud emas
[z] yoki [d] sifatida talaffuz qilinadi →
"this"
o‘rniga
"zis"
yoki
"dis"
/w/ (window)
v (vazn)
[v] sifatida talaffuz qilinadi →
"window"
o‘rniga
"vindow"
Intonatsion interferensiya
O‘zbek tilida urg‘u odatda so‘zning oxiriga tushsa, ingliz tilida urg‘u so‘zning
istalgan qismiga tushishi mumkin. Masalan:
O‘zbekcha intonatsiya:
"He is coming?"
(oddiy gap ohangida aytiladi)
Inglizcha intonatsiya:
"He is coming?"
(savol ohangida
Ingliz tilida ohang ko‘tarilib-tushib boradi, o‘zbek tilida esa barqarorroq.
Tadqiqot natijalariga ko‘ra, o‘zbek tilida gaplashuvchi shaxslarning inglizcha
talaffuzida quyidagi interferensiya turlarini kuzatish mumkin:
Unlilar interferensiyasi
O‘zbek tilidagi tor unlilar
(i, u)
bilan ingliz tilidagi
(ɪ, ʊ)
fonemalari farqlanadi,
lekin ko‘pchilik o‘zbek tilida gapiruvchilar ularni bir xil talaffuz qiladi.
Masalan, "ship" (kema) va "sheep" (qo‘y) so‘zlarining farqi yo‘qolishi mumkin.
Undoshlar interferensiyasi
O‘zbek tilida mavjud bo‘lmagan /θ/ (think), /ð/ (this) tovushlari [s] yoki [z]
sifatida aytilishi mumkin.
Ingliz tilidagi portlovchi va sonor tovushlar talaffuzi o‘zbek tiliga moslashtirilishi
natijasida noto‘g‘ri talaffuz shakllanadi, masalan,
"thank"
so‘zi
"sank"
tarzida talaffuz
qilinishi mumkin.
Intonatsion interferensiya
Ingliz tilining melodikasi va urg‘u o‘zbek tilidan sezilarli farq qiladi. O‘zbek tilida
so‘z oxiridagi urg‘u barqarorroq bo‘lsa, ingliz tilida u turlicha bo‘lishi mumkin.
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika – Зарубежная лингвистика
и лингводидактика – Foreign Linguistics and Linguodidactics
Special Issue – 2 (2025) / ISSN 2181-3701
186
Masalan,
"Do you want some tea?"
gapidagi intonatsiya ingliz tilida ko‘tarilib-tushib
boradi, lekin o‘zbek tilida u tekisroq bo‘lishi mumkin.Tadqiqot natijalari shuni
ko‘rsatadiki, ingliz va o‘zbek tillari fonetik tizimlarining farqlari o‘zbek tilida
so‘zlashuvchilar uchun ingliz tilida to‘g‘ri talaffuz qilishda qiyinchiliklar tug‘diradi.
Til
o‘rganish jarayonida fonetik interferensiyani kamaytirish uchun maxsus talaffuz
mashqlaridan foydalanish lozim. Ikki tillilik holatlarida interferensiyani o‘rganish
tilshunoslik va ta’lim metodikasi uchun muhim ahamiyatga ega. Fonostilistik
interferensiyani to‘g‘ri tushunish va bartaraf etish xalqaro muloqot sifatini
oshirishga yordam beradi.
Talaffuz xatolarining sabablari:
O‘zbek tilining fonetik xususiyatlari
: Ingliz tilidagi ba’zi fonemalar o‘zbek tilida
mavjud emas, shuning uchun o‘zbek tilida so‘zlashuvchilar ularga eng yaqin tovushni
ishlatadilar.
Nutq a’zolarining harakati
: Ingliz tilida ba’zi tovushlar artikulyatsiyasi o‘zbek
tilidagidan farq qiladi (masalan, /θ/ va /ð/ tishlar orasida hosil bo‘ladi).
Intonatsiya va urg‘u tafovutlari
: Ingliz tilidagi urg‘u va intonatsiya qoidalari
o‘zbek tilinikidan farq qiladi, bu esa talaffuzdagi interferensiyaga olib keladi.
Interferensiyani kamaytirish usullari:
Fonetik mashqlar
: Ingliz tilidagi maxsus tovushlarni ajratib o‘rganish (masalan,
/ɪ/ va /i:/ farqini tushuntirish).
Audio va vizual materiallardan foydalanish
: O‘zbek tilida so‘zlashuvchilar
uchun maxsus video va audiolar orqali to‘g‘ri talaffuzni shakllantirish.
O‘qitish metodikalarini takomillashtirish
: Ingliz tilida talaffuzni yaxshilash
uchun maxsus darsliklar ishlab chiqish.
XULOSA
Tadqiqot natijalari ingliz va o‘zbek tillari fonetik tizimlarining o‘ziga xosligi sababli,
til o‘rganish jarayonida interferensiya hodisasi sezilarli darajada namoyon bo‘lishini
ko‘rsatdi. Ushbu interferensiyani kamaytirish uchun maxsus fonetik mashqlar, talaffuz
darslari va audio materiallardan foydalanish tavsiya etiladi.Ushbu tadqiqot shuni
ko‘rsatdiki, o‘zbek tilida so‘zlashuvchilarning inglizcha talaffuzida fonostilistik
interferensiya keng tarqalgan.Ushbu muammolarni bartaraf etish uchun maxsus fonetik
darslar va interaktiv mashg‘ulotlar ishlab chiqish lozim. Shuningdek, fonetik
interferensiyani oldini olish uchun ingliz tilini o‘rgatuvchi mutaxassislar maxsus talaffuz
treninglariga e’tibor qaratishlari kerak.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI:
1.
Crystal, D. (2003).
The Cambridge Encyclopedia of the English Language
.
Cambridge University Press.
2.
Roach, P. (2009).
English Phonetics and Phonology: A Practical Course
. Cambridge
University Press.
3.
Kenworthy, J. (1987).
Teaching English Pronunciation
. Longman.
4.
Abdullayev, A. (2005).
O‘zbek tilining fonetikasi va fonologiyasi
. Toshkent: Fan.
5.
Xolbekov, S. (2010).
Tilshunoslikda interferensiya muammosi
. Toshkent:
O‘zbekiston Milliy Ensiklopediyasi.
6.
Jones, D. (2011).
Cambridge English Pronouncing Dictionary
. Cambridge
University Press.
7.
Vasiliev, V. A. (1981).
Фонетика английского языка
. Москва: Высшая школа.
