Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika –
Зарубежная лингвистика и
лингводидактика – Foreign
Linguistics and Linguodidactics
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/foreign-linguistics
Theoretical and practical classification of the concept of
intertextuality
Shakhobiddin TILAVOV
1
Tashkent State University of Economics
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received November 2024
Received in revised form
10 December 2024
Accepted 25 December 2024
Available online
25 January 2025
This article is devoted to the problem of intertextuality,
which is always considered to be one of the most important
issues in linguistics. The causes and factors of the emergence of
the concept of intertextuality, the opinions of international and
local linguists who worked on this concept, and the basis of its
use in the literary text are discussed. It also talks about various
stylistic tools and linguistic, pragmatic, parameological signs
used as units of intertextuality. Differences and similarities of
the term that is in the center of the discussion with close
concepts are also explained with theoretical and practical
grounds.
2181-3701/© 2024 in Science LLC.
DOI:
https://doi.org/10.47689/2181-3701-vol3-iss1
This is an open-access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (
https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru
Keywords:
intertext,
typology of intertextual
units,
intertextuality,
national-mental
characteristics,
theory of intertextuality,
text interpretation,
oxymoron,
intertextual communication,
expressiveness of literary
text.
Intertekstuallik tushunchasining nazariy hamda amaliy
tasnifi
ANNOTATSIYA
Kalit so‘zlar:
intertekst,
intertekstual birliklar
tipologiyasi,
matnlararo,
milliy-mental xususiyatlar,
intertekstuallik nazariyasi,
matn interpretatsiyasi,
oksimoron,
Mazkur maqola tilshunoslikda har doim muhim masalalardan
biri hisoblangan intertekstuallik muammosiga bag’ishlangan.
Intertekstuallik tushunchasining yuzaga kelishi sabablari hamda
omillari, ushbu konsept ustida ishlagan xalqaro, mahalliy
tilshunoslarning fikrlari, uning badiiy matnda qo’llanilishi
asoslari muhokama qilingan. Shuningdek, intertekstuallik
birliklari sifatida qo’llaniladigan turli stilistik vositalar hamda
lisoniy, pragmatik, paremeologik belgilar haqida so’z boradi.
1
Registrar's Office Manager, Samarkand branch of Tashkent State University of Economics.
E-mail: tilavovshaxobiddin991@gmail.com
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika – Зарубежная лингвистика
и лингводидактика – Foreign Linguistics and Linguodidactics
Special Issue – 1 (2025) / ISSN 2181-3701
177
matnlararo aloqa,
badiiy matnning
ekspressivligi.
Muhokama markazida bo’lgan terminning yaqin tushunchalari
bilan farqlari hamda o’xshashliklari ham nazariy hamda amaliy
asoslar bilan izohlangan.
Теоретическая
и
практическая
классификация
понятия интертекстуальности
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
интертекст,
типология
интертекстуальных
единиц,
интертекстуальность,
национально-ментальные
характеристики,
теория
интертекстуальности,
интерпретация текста,
оксиморон,
интертекстуальная
коммуникация,
выразительность
художественного текста.
Данная
статья
посвящена
проблеме
интертекстуальности, которая всегда считалась одной из
важнейших проблем языкознания. Обсуждены причины и
факторы возникновения понятия интертекстуальность,
мнения международных и отечественных лингвистов,
работавших над этим понятием, а также основы его
использования в художественном тексте. Также говорится
о различных стилистических средствах и лингвистических,
прагматических,
парамеологических
единиц,
используемых
как
единицы
интертекстуальности.
Различия и сходства термина, находящегося в центре
дискуссии, с близкими понятиями также объясняются
теоретическими и практическими основаниями.
KIRISH
Keyingi yillarda filologiya ilmida intertekst hamda matnda intertekstuallik
kategoriyasining namoyon bo‘lishiga bag‘ishlangan tadqiqotlar soni ko‘paydi. I.
Arnoldning intertekstuallik poetikasi, badiiy asar tushunilishidagi o‘rni, N.Fateyevaning
intertekstual birliklar tipologiyasi va turlari haqidagi tadqiqotlari, Y.Bashkatova, P.Torop,
T.Litvinenkoning dissertatsiyalari, M.Gasparov, I.Galperinning matn va intertekstuallik
nazariyasiga oid asarlari yuzaga keldi. Shuningdek, dunyo olimlari intertekstuallik
hodisasining lingvistika va adabiyoshunoslikdagi o‘rni hamda uning turli xususiyatlariga
bag‘ishlangan tadqiqotlari bilan uning nazariy asoslariga ma’lum ma’noda o‘z hissalarini
qo‘shdi.
ADABIYOTLAR TAHLILI VA METODOLOGIYASI
Xususan, A.Abramov, Y.Lotman, K.Sidorenko, V.Chernyavskaya, H.Burger, M.
Pfister, M.Yampolskiy, A.Frank, M.Riffater kabi olimlar intertekstuallik tamoyilini turli
tomondan tadqiq qilgan. Intertekstuallikka aloqador monografik tadqiqotlar esa XX
asrning so‘nggi o‘n yilligida paydo bo‘ldi [1;56]. V.Milovidov, I.Smirnov, I.Tolochin,
A.Ustin kabi olimlarning ishlarini misol tariqasida keltirish mumkin. O‘zbek
tilshunosligida intertekstuallik muammosi dastlab M.Yo‘ldoshevning tadqiqotlarida
uchraydi. Uning doktorlik dissertatsiyasida intertekstualllik hodisasi, uning badiiy matn
tarkiblanishidagi o‘rni va o‘zbek badiiy matnlarida uchraydigan turlari haqida maʼlumot
berilgan. D.Xudoyberganova esa badiiy matnning antroposentrik tadqiqiga bag‘ishlangan
doktorlik dissertatsiyasida bevosita intertekstuallik tarkibiga kiruvchi presedent
birliklarga urg‘u bergan. Z.Saliyeva o‘zbek va ingliz tillaridagi sentensiyalarning milliy-
madaniy xususiyatlari qiyosi haqidagi tadqiqotida bu hodisani intertekstuallikning bir
ko‘rinishi sifatida baholagan. Tarjimashunos, adabiyotshunos olim M.Xolbekovning ham
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika – Зарубежная лингвистика
и лингводидактика – Foreign Linguistics and Linguodidactics
Special Issue – 1 (2025) / ISSN 2181-3701
178
intertekstuallik yuzasidan bir qancha maqolalari eʼlon qilingan. O‘zbek olimlari ham
asosan badiiy matnlardagi intertekstuallik hodisasiga e’tibor qaratishgan.
“Intertekst”– muayyan matn ichida keladigan matn yoki uning parchasi, qismlarini
anglatuvchi atama, ya’ni matn tarkibida uning muallifiga tegishli boshqa matn yoki
umuman o‘zga matndan olingan parchadir. Intertekstuallik bevosita matnlararo shu
hodisani anglatuvchi atama sanaladi. Ma’lumki, badiiy matnda intertekst sifatida
muqaddas kitob va hadislar, folklor namunalari, boshqa bir yozuvchining asarlaridan
parchalar keng qo‘llaniladi [2; 45].
Intertekstlar o‘z navbatida milliy-mental xususiyatlarga ega bo‘ladi. Chunki badiiy
matn muallifi ko‘proq intertekst sifatida xalq ichida mashhur bo‘lgan asardan parcha
yoxud xalqning milliy xususiyatlaridan kelib chiqqan holda milliy adabiyotdan, xalq
og‘zaki ijodidan foydalanadi. Shu sababdan ham matn ichidagi intertekstni o‘quvchi
darrov tushunib oladi va matnda nima haqida gap ketayotganini qiyosan idrok qila
boshlaydi. Chunki intertekst sifatida berilgan matn uning lisoniy xotirasidan allaqachon
o‘rin olgan bo‘ladi. Bu xususiyat esa intertekstuallik hodisasini lingvokulturologik
nuqtai-nazardan ham o‘rganish imkonini beradi. Shuningdek, bevosita intertekstuallik
hodisasining tarkibiga kiruvchi presedent birliklar lingvokulturologiyaning asosiy
obyektlaridan biridir. O‘zbek tilidagi mashhur she’r va qo‘shiqlardan, rivoyat va
kinofilmlardan olingan parchalarni ham intertekst sifatida baholash mumkin.
MUHOKAMA VA NATIJALAR
Intertekstuallik nazariyasiga bag‘ishlangan tadqiqotlarda intertekstuallik va
intertekstni alohida-alohida atama sifatida izohlagan olimlar uning quyidagi xususiyatlari
mavjudligini ta’kidlaydilar: -har qanday matn hamma vaqt eski sitatalardan to‘qilgan
yangi gazlama sifatida namoyon bo‘ladi. (R.Bart, V.Leych, Sh. Grivel va bosh.); -bir qancha
matnlar (intertekstlar) yagona matnni hosil qiladi va ular umumiy holda matnning
implisit ifodasini oshkor qiladi. (A.Jolkovskiy, I.Smirnov, N.Fateyeva); -intertekst –
matn, sitatalar mundarijasi; -badiiy asar semantik strukturasini hosil qiluvchi komponent
(S.Zolyan). Bu komponent matn interpretatsiyasiga yo‘l ochadi [3;78]. Intertekst o‘zida
implisit mazmunni saqlagan iqtibos, matn parchasi hamda matnni semantik jihatdan
shakllantiruvchi asosiy vosita bo‘lib, muayyan matnning intertesktualligini hosil qiladi.
M.Riffater intertekst leksikonni birlashtiradigan, sotsiolekt matnning bir turi va biz
o‘qiyotgan matn bilan uzviy bog‘langanligini qayd etadi. K.Sidorenko esa intertekstning
lingvistik maqomini boshqa til birliklari qatorida deb belgilaydi. Uningcha, lingvistikada
asosiy ikkita til paradigmasi mavjud bo‘lib, ular sistem-struktur va antroposentrik
paradigmalardir. Birinchi paradigmada har bir til hodisasi aniq bir iyerarxik darajada
joylashib, har bir daraja o‘z birligiga ega: fonema, morfema, leksema, so‘z birikmasi, gap
va matn. K. Sidorenko o‘z oldiga sistem-struktur paradigmada intertekst qaysi o‘rinni
egallaydi va u qanday birlik bilan ifodalanadi degan savolni qo‘yib, “intertekstema”
atamasini qo‘llaydi. Uning fikricha, intertekst matnning struktur qurilishida muhim
segment hisoblanib, matnlararo aloqaning leksik, grammatik, prosodik, kompozitsion
jihatdan mustahkamlanishini ta’minlaydi [4; 162]. Umuman, intertekst tilning barcha
birliklarini birlashtiruvchi doiraviy pozitsiyada turadi.
Badiiy matndagi intertekstual elementlar birlashib uning yaxlit mazmunini
ifodalash, asar ekspressivligini oshirish va albatta, qo’shimcha ma’lumot berish uchun
xizmat qiladi. Boshqacha qilib aytganda, intertekstuallik hodisasi o’quvchi uchun tanish
bo’ladi va badiiy matnning qabul qilinishini osonlashtiradi. Intertekstual birliklarning bir
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika – Зарубежная лингвистика
и лингводидактика – Foreign Linguistics and Linguodidactics
Special Issue – 1 (2025) / ISSN 2181-3701
179
nechta turlari mavjud bo’lib, quyidagilar shular sirasidandir: 1. Allyuziya 2.
Reminisensiya 3. Epigraf 4. Oksimoron 5. Pretsedent birliklar 6. Geminatsiya 7. Tagma’no
8. Iboralar 9. Maqollar 10. Matallar 11. Alliteratsiya 12. Assonans 13. Ko’chimlar
(metafora, metonimiya, ironiya) 14. Parafraza 15. Anafora 16. Epifora 17. Iqtibos 18.
Ellipsis.
Quyida ayrim intertekstual vositalarning badiiy matnni yoritishdagi ahamiyati
haqida so’z yuritamiz va misollarni ko’zdan kechiramiz.
Intertekstuallikni hosil qiluvchi vositalardan biri sifatida yuqorida oksimoronni
ko’rsatib o’tdik. «Oksimoron» atamasi yunoncha (oxys), ya’ni «o‘tkir» yoki «keskin,» va
(moros), ya’ni «bo‘g‘iq» yoki «ahmoqona» so‘zlaridan kelib chiqqan. Ushbu ikki qarama-
qarshi atamaning birikmasi o‘z-o‘zidan bir oksimoron yaratadi, chunki u keskinlik va
bo‘g‘iqni, ya’ni “keskin lekin be’mani” tushunchalarini yonma-yon qo‘yadi. Ushbu
tushuncha ritorikada qarama-qarshi g‘oyalarni birlashtirish orqali e’tiborni jalb qilish va
o‘ylantiruvchi ta’sir yaratish uchun qo‘llaniladi. Oksimoron ikki ko‘rinishda qarama-
qarshi yoki zid atamalarni birlashtirib, paradoksal ta’sir hosil qiladigan iboradir. U
ko‘pincha murakkab g‘oyani ta’kidlash, hazil qo‘shish yoki dramatik ta’sir yaratish uchun
ishlatiladi. Buyuk ingliz adibi va dramaturgi V.Shekspir “Romeo va Julietta” tragediyasida
quyidagi jumlalarni keltiradi: Good night, good night! parting is such sweet sorrow, That I
shall say good night till it be morrow [5;159]. Julietta Romeoning uni tark etayotgandagi
qayg’uli his-tuyg’ularini “sweet sorrow” ya’ni «shirin qayg’u» deb tasvirlaydi. Adibning
oksimoron ishlatishi shuni ko’rsatadiki, Juliettaning Romeo bilan ajralish haqidagi
«qayg’u»si va xafachiligi ham «shirin» va yoqimli. U Romeoga xayrli tun deyishi
kerakligini bilib, qayg’u his qiladi. Biroq, u yana uni ko’rishni orziqib kutayotganligi bu
yoqimli his-tuyg’ularni uyg’otadi. Bundan tashqari, loving hate (muhabbatli nafrat),
heavy lightness og’ir yengillik), bright smoke (musaffo tutun), cold fire (otashin olov),
sick health (zaif sog’lik) kabi iboralar ushbu asarda oksimoron sifatida qahramonlar
nutqida mohirona foydalanilgan va intertekstuallikni hosil qilgan.
Badiiy matnda intertekstuallik hodisasi adabiy asarlarni yanada boyitib,
o‘quvchilar uchun yanada qiziqarli va mazmundorligini ta’minlaydi. Intertekstual
elementlar, masalan, allyuziya, reministensiya, epigraf, oksimoron, pretsedent birliklar,
geminatsiya, tagma’no, iboralar, maqollar, matallar, alliteratsiya, assonans, ko‘chimlar,
parafraza, iqtibos va ellipsis badiiy matnning ekspressivligini oshirishda, qo‘shimcha
ma’lumot berishda va asarning mazmuniy yaxlitligini ta’minlashda muhim rol o‘ynaydi
[6; 38].
O’zbek tili madaniyati vakilining har biri uchun ma’lum bo’lgan intertekstlar ham
og’zaki ham yozma nutqda, ham rasmiy ham norasmiy nutqda, barcha diskurslarda u
yoki bu tushunchani, ma’noni tezroq, aniqroq anglashga ko’maklashadi. Intertekstual
birliklar kognitiv xususiyatlarga ega bo’lib, kishilarni keng doirada mushohada qilishga,
fikrlashga undaydi, shu nuqtai-nazardan mazkur elementlardan foydalanishni
rag’batlantirish, ularni yanada kengroq shakllarda qo’llash so’zlovchi va tinglovchilarning
psixolingvistik, sotsiolingvistik qobiliyatlarini rivojlantirishga yordamlashadi. Misol
uchun, biror kishi g’azallarni yozib, yoddan ayta olish qobiliyatiga ega bo’lsa, - Navoiy
bo’lib ket-e! degan intertekstual jumla meteforik asoslarga ega, har bir o’zbek kitobxoni,
xalq vakili bu kontekstda qanday ma’no anglashilayotganligini tushunadi albatta.
Bir so’z bilan aytganda, intertekstuallik nutqimizni yanada sayqallashtirishga,
chiroyli, jozibador bo’lishiga zamin yaratadi. Uning kognitiv, pragmatik funksiyalari esa
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika – Зарубежная лингвистика
и лингводидактика – Foreign Linguistics and Linguodidactics
Special Issue – 1 (2025) / ISSN 2181-3701
180
jamiyatdagi kishilarni turli lingvomadaniy bilimlar yordamida bildirilayotgan fikrlarni
anglashga ko’maklashadi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI:
1. Кузьмина Н.А. Интертекст и его роль в процессах эволюции поэтического
языка Текст. / Н.А. Кузьмина. Изд. 2-е, стереотипоное. –М.: Едиториал УРСС, 2004. –
С. 272.3.
2. Пьеге-Гро Н. Введение в теорию интертекстуальности.–М.: ЛКИ,2008.–С.
133.
3. Riffaterre M. Intertextual Representation: On Mimesis as Interpretive
Discourse,Critical Inquiry, 1984. –Р. 141-162.
4. Руднев В. П. Энциклопедический словарь культуры XX века Текст. / В.П.
Руднев. –М.: Аграф, 2001.–С. 608
5. Shakespeare W. Romeo and Juliet. https://shakespeare.folger.edu
6. Qoʼngʼurov R. Uzbek tilining tasviriy vositalari. «Fan» nashriyoti. Toshkent, 1977,
13-bet
7. Холиков, Б. (2018). Детектив романларда воқеликнинг бадиий талқинини
тизимли моделлаштириш (Марио Пьюзонинг «Чўқинтирган ота»(«The godfather»)
ва Тоҳир Маликнинг «Шайтанат» асарлари мисолида). Фалсафа доктори илмий
даражасини олиш учун ёзилган докторлик (PhD) диссертацияси автореферати.
Фaл. фанл. докт.(PhD) дисс.
8. Холиков, Б. (2024). Образы пери (феи) и дэв (бесов) в циклах узбекского
эпоса “Гороглы”. Зарубежная лингвистика и лингводидактика, 2(5), 171-175.
9. Iskandarovich, A. S. (2021). Characteristics of english absolute constructions as
compilers of semantic sentence structure. Евразийский научный журнал, (3), 24-26.
10. Аслонов, Ш. (2024). The importance of Artificial Intelligence in the teaching of
translation theory and practice. Зарубежная лингвистика и лингводидактика, 2(5),
50-53.
