Сравнительный анализ артиодактил (парнокопытных) и периссодактил (непарнокопытных), названия которых зафиксированы в тюркских рукописях XI-XIV веков (на примере рукописей "Кодекс Куманикус", "Тарджуман тюрки" и "Диван лугат ат-турк")

Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika

–

Зарубежная

лингвистика

и

лингводидактика

–

Foreign

Linguistics and Linguodidactics

Journal home page:

https://inscience.uz/index.php/foreign-linguistics

Comparative analysis of artiodactyls (even-toed ungulates)
and perissodactyls (odd-toed ungulates) mentioned in
Turkic manuscripts from the 11th-14th centuries (based on

the examples of "Codex Cumanicus", "Tarjumon Turkiy" and
"Devonu Lug'otit Turk" manuscripts)

A'zamkhon SOBITOV

1

Namangan State University

ARTICLE INFO

ABSTRACT

Article history:

Received November 2024
Received in revised form

10 December 2024
Accepted 25 December 2024
Available online

25 January 2025

The article provides a comparative linguistic analysis of the

names of animals belonging to the families of even-toed

ungulates and even-toed ungulates found in the ancient Turkic

manuscripts of the 11th

–

14th centuries, including Devonu

lug‘otit turk (Turk

ish Dictionary of Languages), Codex

Kumanikus (Comanic Dictionary) and Tarjuman turk (Turkish

Dictionary) by Mahmud Kashgari, and discusses their adequate

translations into modern English. While those of these zoonyms
that are presented in the form of a complete dictionary have been

translated and subjected to comparative semantic analysis, those

that are presented in the form of proverbs, wisdoms and poetic

fragments, considered as literary genres, have been enriched

with detailed explanations and definitions. The lexical and
semantic features of the names of animals taken from the

manuscripts for comparative analysis, in particular, even-toed
ungulates and odd-toed ungulates, are discussed in detail. In the

comparative analysis, especially in the most accurate translation
into English, the English Etymological Dictionary, dedicated to

the etymology of ancient Turkic languages, as well as the most

popular explanatory dictionaries recognized throughout the

world, were used.

2181-3701

/©

2024 in Science LLC.

DOI:

https://doi.org/10.47689/2181-3701-vol3-iss1

/S

-pp144-154

This is an open-access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (

https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru

)

Keywords:

mammal,

etymological dictionary,
semantic development,
lexical layer,

adequate translation,
linguistic features.

1

Teacher, Namangan State University. E-mail: tursunpulotovich21@gmail.com

Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika

–

Зарубежная лингвистика

и лингводидактика

–

Foreign Linguistics and Linguodidactics

Special Issue

–

1 (2025) / ISSN 2181-3701

145

XI

–

XIV

asr turkiy qo‘lyozmalardagi nomlari qayd etilgan

artiodaktilalar (juft tuyoqlilar) va perissodaktillar (toq

tuyoqlilar) qiyosiy tahlili (“Kodeks Kumanikus”, “Tarjumon
turkiy” va “Devonu lug‘otit turk” qo‘lyozmalari misolida)

ANNOTATSIYA

Kalit so‘

zlar:

sutemizuvchi,

etimologik lug‘at,

semantik taraqqiyot,

leksik qatlam,

adekvat tarjima,

lisoniy xususiyatlar.

Ushbu maqolada XI

–

XIV asrlardagi qadimgi turkiy

qo‘lyozmalar, jumladan Mahmud Qoshg‘ariyning “Devonu
lug‘otit turk” (Turkiy soz’ar devoni) asari, “Kodeks Kumanikus”
(Qumanlar qomusi) hamda “Tarjumon turkiy” (Turkcha lug‘at)

qo‘lyozmalarida uchraydigan juft tuyoqlilar va toq tuyoqlilar

oilasiga mansub hayvon nomlari lingvistik jihatdan qiyosiy tahlil
qilinib, ularning hozirgi kundagi zamonaviy ingliz tilidagi

adekvat tarjimalari haqida ham so‘z yuritiladi. Mazkur

zoonimlarning yaxlit lug‘at shaklida kelganlari tarjima qilib

semantik jihatdan qiyosiy tahlil qilib ketilgan bo‘lsa, adabiy
janrlar hisoblanmish maqol, hikmat va she’riy parch

alar

tarkibida kelganlari batafsil izohlar va ta’riflar bilan boyitilgan.

Qo‘lyozmalardan qiyosiy tahlil uchun olingan hayvon nomlari,

xususan, artiodaktilalar (juft tuyoqli hayvonlar) hamda
perissodaktillarning (toq tuyoqlilar) leksik va semantik

xususiyatlari atroflicha yoritib berilgan. Qiyosiy tahlilda, ayniqsa

ingliz tiliga eng to‘g‘ri usulda tarjima qilishda qadimgi turkiy

tillar etimologiyasiga bag‘ishlangan inglizcha etimologik
lug‘atdan, shuningdek hozirgi kunda jahon miqyosida tan

olingan eng omma

bop izohli lug‘atlardan foydalanilgan.

Сравнительный анализ артиодактил (парнокопытных) и
периссодактил (непарнокопытных), названия которых
зафиксированы в тюркских рукописях XI–XIV веков

(на примере рукописей «Кодекс Куманикус»

,

«Тарджуман

тюрки»

и «Диван лугат ат

-

турк»

)

АННОТАЦИЯ

Ключевые слова:

млекопитающее,
этимологический словарь,

семантическое развитие,
лексический пласт,
адекватный перевод,
языковые особенности.

В

данной

статье

проводится

сравнительный

лингвистический анализ названий животных из семейств

парнокопытных и непарнокопытных, встречающихся в

древнетюркских рукописях XI–XIV веков. В частности,
рассматриваются термины, зафиксированные в «Devonu

lug‘otit turk» («Турецкий словарь языков»), «Codex

Kumanikus» («Команский словарь»)

и «Tarjuman turk»

(«Турецкий словарь») Махмуда Кашгари, а также их
адекватные переводы на современный английский язык.

Зоонимы, представленные в этих источниках в формате

словарных записей, были переведены и подвергнуты

Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika

–

Зарубежная лингвистика

и лингводидактика

–

Foreign Linguistics and Linguodidactics

Special Issue

–

1 (2025) / ISSN 2181-3701

146

сравнительному семантическому анализу. В то же время

термины, встречающиеся в составе пословиц, афоризмов и

поэтических фрагментов, рассматриваемых как элементы
литературных жанров, сопровождены развернутыми

комментариями и пояснениями. Особое внимание уделяется

лексико

-

семантическим особенностям названий животных,

выбранных для сравнительного анализа, прежде всего
парнокопытных и непарнокопытных. Для обеспечения

максимально точного перевода на английский язык

использовались Английский этимологический словарь,

посвященный древнетюркским языкам, а также наиболее
авторитетные толковые словари, признанные во всем мире.

KIRISH

Juft tuyoqlilar, toq tuyoqlilar turkumiga kiruvchi hayvon nomlari umuman olganda,

tuyoqlilar onomastikasi (tuyoqlilar bilan bog‘liq nomlar) qadimgi turkiy qo‘lyozmalardan

bizga ma’lum. Ularning

ayrimlari qo

‘

lyozmalar tarkibidagi she

’

riy parchalar, shuningdek,

adabiy janrlar jumladan: maqol, masal va hikmatlarda kelgan bo

‘

lib, bevosita ana shu matn

bilan birga izohlab ketilgan bo

‘

lsa, aksariyati yaxlit lug

‘

at shaklidagina keladi.

Tuyoqlilar onomastikasi bir qancha turlarga bo‘linadi. Mazkur maqolada asosan ikki

tur: (a) toq tuyoqlilar

–

oldingi va orqa oyoqlarida 1 yoki 3 ta barmoq bo‘lib, gavdasi shu

barmoqqa tayanadigan, jag‘ tishlari o‘simlikni chaynashga moslashgan

, son suyagida

uchinchi kpo‘stning borligi bilan juft tuyoqlilardan far qilib turadigan sutemizuvchi hayvon

hisoblansa, (b) juft tuyoqlilar

–

oyoqlari o‘qi kuchli rivojlangan, o‘simlikxo‘r, aksariyat

turlari xonakilashtirilgan sutemizuvchi hayvonlar. Onoma

stika bo‘limining zoonimiya

yo‘nalishidagi aynan tuyoqlilar onomastikasi leksik qatlami lug‘aviy ma’nolarga boyligi

bilan alohida ahamiyat kasb etadi va albatta hayvon arxisemali leksemalar, zoonim

komponentli matnlarni o‘rganish orqali turkiy xalqlarning

madaniyati, urf-odati, tili

hamda lisoniy xususiyatlari bilan tanishish imkonini beradi [1].

ADABIYOTLAR TAHLILI VA METOD

Hozirgi kunda mazkur mavzuning kam o‘rganilganligiga bir qancha sabablar

mavjud. Birinchidan, XI

–XIV asrlardagi turkiy so‘zlarning z

oonimlar leksik qatlamiga oid

ayrim so‘zlar bugunga kelib arxaik so‘zlarga aylanib ulgurgan. Ma’nosini saqlab qolgan
bo‘lsada, o‘z shaklini yo‘qotgan. Bu esa, izohli lug‘atlar orqali mazkur terminlarni bir

-biriga

qiyoslashda qiyinchilik tug‘diradi. Ikkinchidan, o‘sha davrga oid qo‘lyozmalarda
berilganlar so‘zlarning ayrimlarida sinonimik qatorlar mavjud, ya’ni qadimgi turkiy
xalqlarda muayyan bir zoonim turlicha shaklda bo‘lgan. Ushbu so‘zlarning tarjimalari
qo‘lyozmalar tarkibidagi matnlar, maqollar, masal

va she’riy parchalarda keladi hamda

aksariyat so‘zlar yaxlit holda berilgan bo‘lib, semantik tahlilda murakkablik yuzaga
keltiradi. Mahmud Qoshg‘ariyning “Devonu lug‘otit turk” qo‘lyozmasi, Yusuf Xos Hojibning
“Qutadg‘u bilig” asari, Kodeks Kumanikus ya’ni “Qumanlar kitobi” hamda “Tarjumon
turkiy” qo‘lyozmalari

va albatta XIII asrgacha bo‘lgan davrdagi turkiy so‘zlarning ingliz

tiliga tarjima qilingan izohlari berilgan Gerard Clauson tomonidan tuzilgan

“

An

Etymological

Dictionary

of

Pre-Thirteenth-Century

Turkish”

ya’ni

“XIII asrgacha bo‘lgan Turkiy so‘zlar etimologik lug‘ati”

bevosita turkiy xalqlar tarixida

yaratilgan nodir yodgorliklar sirasiga kiradi va albatta ushbu tadqiqot uchun muhim

Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika

–

Зарубежная лингвистика

и лингводидактика

–

Foreign Linguistics and Linguodidactics

Special Issue

–

1 (2025) / ISSN 2181-3701

147

obyekt sifatida qaraldi. Qolaversa, XI

–

XIV asr turkiy yodgorliklarda qayd etilgan zoologik

terminlarni jamlash, tartibga solish hamda lingvistik asosda tahlil qilish, shuningdek,

mazkur terminlar tizimining o‘zbek tili leksik tarkibining shakllanishi va rivojlanishida
tutgan o‘rnini aniqlashni maqsad qilgan B.

Abdushuku

rovning “XI–

XIV asr turkiy yozma

manbalarda qo‘llanilgan zoonimlar” nomli dissertatsiyasi ham mazkur mavzu uchun
muhim adabiyot vazifasini bajardi [2]. Chog‘ishtirish jarayonida yanada tushunarli bo‘lishi
uchun O‘zbek tili izohli lug‘ati yordamida izohlab

ketilgan. Abdushukurov

XI

–

XIV asr turkiy obidalar tilidagi tuyoqli hayvonlar nomini anglatuvchi terminlarni 4 ta

katta guruhga ajratib, funksional-semantik aspektda tahlil qilish maqsadga muvofiq deb
hisoblagan.

Ta’kidlash joizki,

zoonim leksik qatlamli

so‘zlarni tartiblash, ularni ingliz tiliga

hozirgi kunga mos ravishda tarjima qilishda nodir manba hisoblanmish “Devonu lug‘otit
turk” yoki boshqa qo‘lyozmalarni nisbatlash uchun uni morfologik, dialektologik, leksik,

gramatik tomondan qiyosiy tekshirib puxta xulosalar chiqarish talab etiladi [3].

Onomastika eng kam o‘rganilgan qatlam hisoblanib, lekin bu bo‘yicha bir qancha tadqiqot
ishlari mavjud, jumladan: jahon tilshunosligida zoonimlar tadqiqi bo‘yicha salmoqli o‘rin

egallagan ishlardan Ch. Inkuy, S. Novik, S.

Nesterov, shu bilan bir qatorda o‘zbek

tilshunosligida esa: D. Bazarova, N. Nishonova, B.

Jo‘rayeva hamda XI–

XIV asr turkiy yozma

manbalar tilidagi zoonimlari tadqiqi bo‘yicha B.

Abdushukurovlar o‘z ilmiy tadqiqot

ishlari, B. Jafarov tomonidan tar

jima qilingan va tartibga solingan “Kodeks Kumanikus”

qo‘lyozmalarining

mazkur

soxa

rivojiga

qo‘shgan

hissalari

beqiyosdir.

Bu bevosita

Qumanlar qadimgi turkiylarga mansub bo‘lgan alohida bir qavmning tarixiy

nomi ekanligi va bu qavm barcha turkiy xalqlar

qatorida bugungi o‘zbeklar uchun ham

bevosita aloqadorligi bilan muhimdir [4].

MUHOKAMA

Juft tuyoqlilar va toq tuyoqlilar oilasiga kiruvchi sutemizuvchi hayvon nomlari

klassifikatsiyasi, ularning semantik tahlili uchun turkiy tillarning bugungacha aniqlangan

ilk yirik so‘zligi bo‘lmish Mahmud Qoshg‘ariyning “Devonu lug‘otit turk” qo‘lyozmasi,
qiyosiy tahlil sifatida “Kodeks Kumanikus” (“Qumanlar kitobi”

) hamda tarkibida 200 dan

ortiq hayvon nomlari uchraydigan “Tarjumon turkiy” qo‘lyozmalari hamda ulardagi

hayvon nomlarning hozirgi kunda adekvat tarjimalarnini ingliz tilida berish uchun Gerard

Clauson tomonidan tuzilgan “XIII

asrgacha bo‘lgan Turkiy so‘zlar etimologik lug‘ati”,

“Merriam Webster” hamda “The Longman” davriy lug‘atlari obyekt sifatida tanlab olindi.
Mazkur qo‘lyozmalardagi aksariyat so‘zlar Gerard Clauson tomonidan tuzilgan etimologik
lug‘at orqali ingliz tiliga adekvat usulda tarjima qilindi hamda O‘zbek tilining izohli lug‘ati

yordamida har bir qiyoslangan hayvon nomlarining izohlari berib ketildi. Yuqoridagi

qo‘lyozmalarda toq tuyoqlilar, hamda 2 ta kenja turkumga bo‘linuvchi ayrim juft tuyoqli
zoonimlar lug‘av

iy jihatdan qiyosiy tahlil qilingan [5].

So‘nggi yillarda o‘zbek tilshunosli

gi va leksik sathida yetakchi miqyosga ega nomlar

hisoblanmish zoonimlar

bo‘yicha bir qator ilmiy tadqiqotlar maydonga keldi

, xususan

G. Cuvier, R. Dawkins, J.

Gray, o‘zbek

tilshunosligida A. Sodiqov, A. Rashidov kabi olimlar

turkiy qo‘lyozmalardagi zoonim terminlarini

semantik, sintaktik va struktur jihatdan

tadqiq etdilar [6].

Aksariyat tadqiqotlarda etimologik jihatdan izlanishlar olib borilgan

lekin aynan chog‘ishtirma ta

hlilga oid ishlar juda kam.

Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika

–

Зарубежная лингвистика

и лингводидактика

–

Foreign Linguistics and Linguodidactics

Special Issue

–

1 (2025) / ISSN 2181-3701

148

NATIJALAR

Tarjumon turkiy qo‘lyozmasida

Қоч

so‘zi yaxlit termin shaklida kelib, qo‘chqor deb

tarjima qilingan bo‘lsa, “Kodeks kumanikus” qo‘lyzomasida esa mazkur zoonim goȝchar

shaklida kelgan va shunday ta’rif berilgan: qo‘chqor –

sovliqlarni urug‘lantirishda

foydalaniladigan, bichilmagan erkak qo

‘y. “Tajumon” qo‘lyozmasida yana bir o‘rinda

Қочқар

so‘zi yaxlit termin shaklida kelib, mazkur so‘z ham qo‘chqor deya tarjimalangan.

Clauson

etimologik

lug‘atida

ushbu

zoonimga

shunday

ta’rif

beriladi:

XIV ram

–

kockar, koc as synonyms. Maxmud Qoshg‘ariyning “Devonu lug‘otit turk”

qo‘lyozmasida қочнар

so‘zi qo‘chqor deb tarjimalangan va maqolda shunday kelgan:

i

к

i

қ

o

чнар

башї

бїр

ашїчта

пїшмаз

ya’ni ikki qo‘chqorning boshi bir qozonda pishmaydi.

Bu maqol bir shaharda ikki bek, ikki boshliq bir-biri bilan chiqisha olmasligi, birining u

yerdan chiqib ketishi kerakligi haqida aytiladi va bu bevosita didaktik ahamiyat kasb etadi

[7]. O‘zbek tili izohli lug‘atida ushbu zoonim shunday izohlanadi:

qo‘chqor

–

sovliqlarni

urug‘lantirishda foydalaniladigan, bichilmagan erkak qo‘y.

Yuqorida nomlari qayd etilgan

qo‘lyozmalar tarkibida kelgan qo‘chqor ma’nosini ifoda etuvchi

Қочқар

,

қочнар

so‘zlari

biroz fonetik o‘zgarishga uchragan bo‘lsada, hozirgi kunga qadar o‘z ma’nosini saqlab

qolgan va bugungi zamonaviy ingliz

tiliga adekvat usuldagi tarjimasi ram [ræm].

Tarjumon turkiy qo‘lyozmasida

t

иши

қойун

so‘zi yaxlit termin shaklida kelib,

urg‘ochi qo‘y ma’nosini beradi. “Kodeks kumanikus” qo‘lyzomasida esa tisi coy shaklida

uchraydi. Qo‘lyozmaning elektron lug‘atida ushbu termin “tishi” deb ham tarjima qilinadi

[8]. Har ikkala qo‘lyozmada kelgan

t

иши

қойун

,

tisi coy terminlari hozirgi kunda leksik

jihatdan arxaik so‘zga aylanganiga guvoh bo‘lishimiz mumkin. O‘zbek tili izohli lug‘atida

qo‘y –

go‘sht, jun, sut va teri oli

sh uchun boqiladigan juft tuyoqli, kavsh qaytaruvchi

sutemizuvchi uy hayvoni deya izohlanadi. Hozirgi kunda mazkur terminning inglizcha

adekvat tarjimasi sheep [

ʆiːp].

Tarjumon turkiy qo‘lyozmasida

қозу

so‘zi yaxlit termin shaklida kelib –

qo‘zi deb

tarjim

a qilinga bo‘lsa, “Kodeks kumanikus” qo‘lyzomasida

coªi

tarzida uchraydi va

qo‘yning bolasi deb ta’riflanadi.

Tarjumon turkiy qo‘lyozmasida yana bir o‘rinda

t

оқлы

so‘zi yaxlit termin shaklida kelib

–

bir yoshli qo‘zi deb tarjima qilingan. Clauson etimologi

k

lug‘atuda mazkur zoonimga shunday ta’rif beriladi:

“

ku:zi

means a lamb”

[9], o‘zbek tili

izohli lug‘atida

qo‘zi

–

qo‘yning yoshiga yetmagan, to‘rt

-besh oylik bolasi, umuman,

qo‘yning bolasi. Yuqoridagilardan kelib chiqqan holda xulosa chiqarish mumkinki

,

қозу

,

ku:zi

terminlari fonetik jihatdan o‘zgarishga uchragan bo‘lsada hozirgi kunga qadar o‘z

ma’nosini saqlab qolgan. Qumanlardagi

coªi

termini esa to‘liq arxaik so‘zga aylangan.

Tarjumon turkiy qo‘lyozmasida boshqa bir o‘rinda

шишəк

so‘zi yaxlit termin

shaklida

kelib

–

ikki yoshli qo‘zi

siaftida tarjimalangan bo‘sa, Caluson etimologik lug‘atida: “

tise

means

a two-year-old sheep

” tarzida ifodalangan va har ikki

шишəк

, tise

zoonimlari

ham hozirgi kunda leksik jihatdan arxaik so‘zga aylangan. Ushbu zooniml

ar Tarjumon

turkiy qo‘lyozmasida yosh jihatida tasniflangan bo‘lib,

ꝋ

чəк

so‘zi yaxlit termin shaklida

kelgan va

uch yoshli qo‘y deb tarjima qilingan bo‘lsa, qadimgi turkiy so‘zlar

etimologiyasiga bag‘ishlangan Clauson etimologik lug‘atida mazkur termin irk

shaklida

uchraydi va shunday ta’rif beriladi: “

irk

–

some more specific meaning like

‘three

-year-

old’ ram

”. Tarjumon turkiy qo‘lyozmasida

ꝋ

к

so‘zi ham yaxlit lug‘at shaklida kelib, to‘rt

yoshli qo‘y ma’nosini beradi. Yuqoridagi izoh va tahlillardan kelib

chiqqan holda xulosa

qilib, shuni aytish mumkinki, qo‘lyozmalar tarkibida kelgan irk,

ꝋ

чəк

,

ꝋ

к

bugungi kunga

kelib to‘liq arxaik so‘zga aylanib ulgurgan.

Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika

–

Зарубежная лингвистика

и лингводидактика

–

Foreign Linguistics and Linguodidactics

Special Issue

–

1 (2025) / ISSN 2181-3701

149

Tarjumon turkiy qo‘lyozmasida

əчки

so‘zi yaxlit termin shaklida kelib –

umuman

echki demakdir. Yana bi

r boshqa o‘rinda

k

ичи

tarzida ham uchraydi. Clauson etimologik

lug‘atida mazkur zoonim teke, eçku tarzida kelgan va aynan echki sifatida tarjima qilingan.
O‘zbek tili izohli lug‘atida ushbu zoonim shunday izohlanadi: echki –

quvur shoxlilar

oilasiga mansub, kavsh qaytaruvchi juft tuyoqli sutemizuvchi hayvon. Mazkur terminni
hozirgi zamonaviy ingliz tiliga adekvat usulda goat [g

əƱ

t] deb tarjima qilish mumkin [10].

Tarjumon turkiy qo‘lyozmasida

o

ғалақ

so‘zi yaxlit termin shaklida kelib, uloq,

echki bolasi tar

jimalarini beradi va yana boshqa bir o‘rinda

тəкəчук

shaklida ham

uchragan. “Kodeks kumanikus” qo‘lyozmasida esa

ogolach

tarzida keladi va uloqcha deb

tarjima qilinadi. Shu o‘rinda Clauson etimologik lug‘atida ushbu termin

şişek

shaklida

uchraydi va shunda

y ta’rif beriladi: “

şişek

means

“a one

-year-

old goat”

. O‘zbek tili izohli

lug‘atida esa ushbu terming shunday izoh beriladi: uloqcha –

echki bolasi. Yuqoridagi

tahlillardan kelib chiqib xulosa qilish mumkinki,

o

ғалақ

,

тəкəчук

,

ogolach

so‘zlari

bugungi

kunga kelib leksik jihatdan arxaik so‘zga aylanib qolgan va hozirgi zamonaviy

ingliz tiliga adekvat tarjimasi [11] goatling [g

əƱ

tlin].

Tarjumon turkiy qo‘lyozmasida

a

лыр

termini yaxlit lug‘at shaklida kelib, xachir deb

tarjima qilinadi. “Kodeks kumanikus” qo‘lyozmasida esa mazkur zoonim chatar tarzida
uchraydi. O‘zbek tili izohli lug‘atida ushbu hayvon nomiga shunday ta’rif beriladi: xachir –

ot (biya) bilan eshak (xangi) dan urchigan, yuk tashuvchi uy hayvoni [12]. Demak,

a

лыр

,

chatar terminlari hozirgi ku

nda arxaik so‘zga aylanib qolgan va bugungi zamonaviy ingliz

tiliga adekvat tarjimasi mule [mju;l].

Tarjumon turkiy qo‘lyozmasida

əшəк

so‘zi eshak deb tarjimalangan [13]. “Kodeks

kumanikus” qo‘lyozmasida esa esac tarzida berilib, shunday ta’riflangan: esha

k

–

otdan

kichikroq, yuk tashish uchun ishlatiladigan hayvon. Clauson etimologik lug‘atida esgek
ta’rzida uchraydi:

“

esgek

means a donkey”

, ushbu izohli lug‘atda yana bir boshqa o‘rinda

esek shakli ham mavjud. O‘zbek tili izohli lug‘atida:

eshak

–

yakka tuyoqlilarga mansub,

quloqlari uzun, sutemizuvchi, otdan kichik ish hayvoni

. Hozirgi zamonaviy ingliz tiliga

adekvat tarjimasi donkey [d

ɒŋki]. Yuqoridagi tahlillardan ko‘rinib turibdiki, mazkur

zoonim qumanlarda ham qadimgi turkiylarda ham deyarli bir xil tarzda ishlatilgan.

Esgek

shakli esa hozirgi kunga kelib arxaik so‘zga aylanib qolgan. Ushbu hayvonning yosh bolasi
Tarjumon turkiy qo‘lyozmasida

қодуқ

shaklida berilib, xo‘tik sifatida tarjimalangan.

Qo‘lyozmaning yana boshqa bir o‘rnida

c

ыпа

shaklida uchra

ydi va “bir yoshli xo‘tik deb

tarjima qilingan bo‘lsa, Clauson etimologik lug‘atida

xuduk

tarzida beriladi. Xo‘tik –

eshakning bolasi, yosh eshak deya izohlanadi o‘zbek tili izohli lug‘atida. Hozirgi zamonaviy

ingliz tiliga adekvat tarjimasi foal [f

əʊl]. “Kodeks kumanikus” qo‘lyzomasida tisi esac,

Clauson etimologik lug‘atida tişi eşek terminlari berilgan. Har ikkalasi ham urg‘ochi eshak
deb tarjima qilingan. Qadimgi turkiylarda ham, qumanlarda ham “tisi” so‘zi hayvonlarning
urg‘ochi juftlariga nisbatan ishlatilgan bo‘lib, hozirgi kunda mazkur termin arxaik so‘zga

aylangan deb xulosa qilishimiz mumkin. Eng maqbul inglizcha tarjimasi female donkey

[fiːmeɪ

l d

ɒŋki].

Tarjumon turkiy qo‘lyozmasida

i

нəк

termini sigir deb tarjima qilingan. “Kodeks

kumanikus” qo‘

lyozmasida esa

seger, ynak

shakllarida berilgan va shunday ta’rif beriladi:

sigir

–

buzoqlagan urg‘ochi qoramol. Bundan tashqari qo‘lyozmada yana bir o‘rinda

Susager termini kelgan va shoxli sigir deb tarjimalangan. Clauson etimologik lug‘atida

ingek

tarzida berilgan va shunday izohlangan:

“

ingek

means ‘cow’, apparently inge:n seems

probably that these two words have a common origin in the remote past. In turku as inek

Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika

–

Зарубежная лингвистика

и лингводидактика

–

Foreign Linguistics and Linguodidactics

Special Issue

–

1 (2025) / ISSN 2181-3701

150

VIII”

. Shuningdek, mazkur lug‘atda ushbu hayvon nomining sinonimlari sifatida sigir, siyi

r,

siyer terminlari beriladi va ular shunday izohlab ketilgan: sigir, siyir, siyer comes as a
translation of cow, buffalo. Hozirgi zamonaviy ingliz tiliga adekvat tarjimasi cow [ka

ʊ

].

Tarjumon turkiy qo‘lyozmasida

c

ағыр

so‘zi ham yaxlit lug‘at shklida keli

b, umuman

qoramol demakdir va ushbu termin bugungi kunda arxaik so‘zga aylanib ulgurgan. Ushbu
zoonimga o‘zbek tili izohli lug‘atida shunday ta’rif beriladi: qoramol –

shoxli, yirik chorva

hayvoni: ho‘kiz, buqa, sigir kabilar. Bugungi kundagi inglizcha ade

kvat tarjimasi esa cattle

[kætl].

Tarjumon turkiy qo‘lyozmasida

b

узағу

termini yosh buzoq deb tarjimalangan

bo‘lsa, “Kodeks kumanikus” qo‘lyzomasida

buªau

shaklida uchraydi. Clauson etimologik

lug‘atida buzaw shaklida uchraydi va ushbu zoonimga shunday ta’

rif beriladi:

“

buzaw

means a calf “

, mazkur etimologik lug‘atida yana bir o‘rinda shunday keladi: “turku (VIII)

erkek buza:gu

means bull calf. Buzoq

–

sigirning bolasi deya izohlanadi o‘zbek tili izohli

lug‘atida. Hozirgi kundagi zamonaviy ingliz tiliga ad

ekvat tarjimasi calf [k

ɑːf].

Tarjumon turkiy qo‘lyozmasida

ꝋ

куз

so‘zi yaxlit lug‘at shaklida kelib, ho‘kiz deya

tarjima qilingan bo‘lsa, “Kodeks kumanikus” qo‘lyozmasida ushbu termin ogus shaklida
uchraydi va shunday ta’rif beriladi: ho‘kiz –

ikki yoashdan

oshib, qo‘shga yaraydigan holga

kelgan bichilgan erkak qora mol. Yuqoridagilardan xulosa qilgan holda shuni atish

mumkinki, yuqoridagi qo‘lyozmalarda kelgan

ꝋ

куз

,

ogus terminlari fonetik va orfografik

jihatdan biroz o‘zgarishga uchragan bo‘lsada hozirgi kunga qadar o‘z ma’nosini saqlab

qolgan va ingliz tiliga adekvat usulda

ox

[oks] deb tarjima qilish mumkin.

Tarjumon turkiy qo‘lyozmasida

Боға

termini yaxlit lug‘at shaklida kelib,

buqa

tarjimasida keladi va leksik jihatdan hozirgi kunda arxaik so‘zga aylangan. “Kodeks
kumanikus” qo‘lyozmasida boga shaklida uchraydi. Ushbu zoonimga o‘zbek tili izohli
lug‘atida shunday izoh beriladi:

buqa

–

bichilmagan erkak qoramol. Hozirgi kundagi

inglizcha adekvat tarjimasi bull [bƱl].

Tarjumon turkiy qo‘lyozmasida

Икдиш

termini

ma’lum

tarjimasi kelib,

aravaga

qo‘shiladigan yuk tashuvchi ot

deya ta’riflanadi. Ushbu termin hozirgi kunda leksik jihatdan

arxaik so‘zga aylanib ulgurgan. Qo‘lyozmada yana bir o‘rinda

a

т

shaklida ham uchraydi va

ot deb tarjimalanadi. “Kodeks kumanikus” qo‘lyozmasida ham at –

ot deb tarjima qilingan

va miniladigan ish hayvoni deya izohlangan bo‘lib, hozirgacha shakli va ma’nosini saqlab
qolgan. O‘zbek tili izohli lug‘atida ushbu zoonimga shunday izoh beriladi:

ot

–

toq

tuyoqlilarga mansub o‘txo‘r,

sutemizuvchi yirik ish-ilov hayvoni

. Ushbu zoonim hozirgi

kundagi zamonaviy ingliz tiliga

horse

[h

ɔːs] shaklida tarjima qilinadi.

Tarjumon turkiy qo‘lyozmasida

қулун

terminiga shunday ta’rif beriladi:

қулун

–

kichik toy, uning kichraytma shakli

қулунчақ

.

O

‘zbek tili izohli lug‘atida

Qulun

–

otning

bir yoshgacha bo‘lgan bolasi

deb ta’rif beriladi. Mazkur termin hozirgi kungacha shakl va

ma’nosini saqlab qolgan hamda inglizcha adekvat tarjimasi foal [faol]. Tarjumon turkiy
qo‘lyozmasida kelgan

Дунан

,

арба

ter

mini to‘rt yoshli ot deb tarjima qilingan bo‘lsa,

Clauson etimologik lug‘atida ushbu termin arba’a shaklida uchraydi va shunday

izohlanadi:

“according to Kip, XIII in a list of words used for some animals,

arba’a

is a four-

year-

old animal”.

Tarjumon turkiy

qo‘lyozmasida kelgan

b

оз

so‘zi yaxlit lug‘at shaklida

kelib, kulrang, ko‘k ot deb tarjima qilingan bo‘lsa, Clauson etimologik lug‘atida ham ushbu

termin boz shaklida uchraydi va shunday izoh keltiriladi:

“

boz

at means a grey horse

according to turku VII”

.

Demak, qadimgi turkiy xalqlarda ko‘k, kulrang ot ma’nosida boz

Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika

–

Зарубежная лингвистика

и лингводидактика

–

Foreign Linguistics and Linguodidactics

Special Issue

–

1 (2025) / ISSN 2181-3701

151

termini ishlatilgan va mazkur terminning hozirgi ingliz tiliga adekvat tarjimasini ham

Clauson etimologik lug‘ati orqali aniqlash

grey horse

[grei h

ɔːs] qiyin emas.

Tarjumon turkiy qo‘

lyozmasida kelgan

y

орға

so‘zi yo‘rg‘a ot deb tarjima qilingan

bo‘lsa, Clauson etimologik lug‘atida yorga shaklida uchraydi va mazkur tarminga shunday

izoh beriladi:

”

yorga

means an ambling horse [kip, XIII]”

. Shuningdek, o‘zbek tili izohli

lug‘atida

yo‘rg‘a

–

mayda qadam tashlab, tez yuradigan ot deya ta’riflanadi

. Demak,

qo‘lyozmalar tarkibida kelgan

y

орға

, yorga,

yo‘rg‘a

terminlari hozirgi kungacha o‘z shakl

va ma’nosini deyarli saqlab qolgan.

Hozirgi kundagi zamonaviy inglizcha tarjimasi

amble

[æmbl].

1-jadval

Tarjumon turkiy qo‘lyozmasida ot turlari quyidagicha tasniflangan:

Тəмир

боз

temir rangga moyil bo‘z ot

Тазы

arab chopqir oti

Ал

-

йагиз

chang rangli ot

Қара

qora (ot)

Қулун

bir yoshli toy

Чибич

bir yoshli uloq

Тай

ikki yoshli ot

Қунан

uch yoshli ot

Сəкул

oyoqlari oq ot

Дунан

,

арба

to‘rt yoshli ot

Tarjumon turkiy qo‘lyozmasida

чəпəр

so‘zi chipor rangli ot deb tarjima qilinsa,

“Kodeks kumanikus” qo‘lyzomasida chestrac biya termini voyaga yetgan urg‘ochi ot chipor

ot

–

ola-bula, olachipor

rangli ot deya izohlangan. Mazkur qo‘lyozmalarda kelgan har ikki

termin bugungi kunda o‘z ma’nosini yo‘qotgan holda arxaik so‘zga aylanganiga guvoh
bo‘lishimiz mumkin. Ushbu zoonimning adekvat usuldagi inglizcha tarjimasi

dappled

horse

[daep(a)ld h

ɔːs].

T

arjumon turkiy qo‘lyozmasida

ə

чки

–

umuman echki demakdir, k

ичи

tarzida ham

aytiladi deya ta’rif berilgan. “Kodeks kumanikus” qo‘lyozmasida esa Eȝchi

–

eschki

–

quvur

shoxlilar oilasiga mansub, kavsh qaytaruvchi juft tuyoqli sut emizuvchi hayvon deb izohlab

ketiladi. Clauson etimologik lug‘atida ushbu zoonim eçkü tarzida uchraydi va shunday
ta’rif beriladi:

“

eçkü

means goat according to hak. XI”

. Yuqoridagi ta’riflardan kelib chiqqan

holda shuni aytish mumkinki, qo‘lyozmalarda kelgan

əчки, eçkü

so‘zlari bir

oz fonetik

o‘zgarishga uchragan holda hozirgi kunda ham shakli va ‘ma’nosini saqlab qolgan. Bugungi
zamonaviy ingliz tiliga eng to‘g‘ri tarjimasi goat [

g

əʊ

t].

Tarjumon turkiy qo‘lyozmasida

t

иши

əчки

so‘zi

urg‘ochi echki

deb tarjimalanadi

va shunday ta’rif

beriladi: c

амғалы

–

sog‘im qo‘y yoki echki, uni

сағлық

deb ham aytiladi.

“Kodeks kumanikus” qo‘lyozmasida esa mazkur termin tisi eȝchi shaklida uchraydi va
echki hayvonining urg‘ochisi deb tarjima qilinadi. Clauson etimologik lug‘atida esa

shunday izoh keladi: elik survives only in several NE languages including Khakas and Tuva,

meaning a female goat. Milliy ensiklopedik lug‘atda ushbu zoonimga shunday ta’rif

beriladi: echki

–

quvur shoxlilar oilasiga mansub. Kavsh qaytaruvchi juft tuyoqli

sutemizuvchi h

ayvon [14]. Yuqoridagi izohlardan ko‘rinib turibdiki, aksariyat hayvon

Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika

–

Зарубежная лингвистика

и лингводидактика

–

Foreign Linguistics and Linguodidactics

Special Issue

–

1 (2025) / ISSN 2181-3701

152

nomlari oldida kelgan

tişi

so‘zi deyarli aksariyat qadimgi qo‘lyozmalarda ushbu

hayvonlarning urg‘ochi turini ifodalash uchun ishlatilgan. Qo‘lyozmalarda urg‘ochi echki
ma’nosini ifodal

ab kelgan t

иши

ə

чки

, c

амғалы, tisi eȝchi, elik kabi terminlarning ayrimlari

bugungi kunga kelib qisman o‘z ma’nosini yo‘qotib, arxaik so‘zga aylangan va hozirgi

zamonaviy ingliz tiliga

female goat

[

fiːmeɪ

l g

əʊ

t

] deb tarjima qilish maqsadga muvofiq

bo‘ladi.

XULOSA

Yuqoridagi qiyosiy tahlillar, fikr-

mulohazalar hamda chog‘ishtirishlardan kelib

chiqqan holda umumiy xulosa chiqargan shuni aytish mumkinki, XI

–

XIV asrlardagi

qo‘lyozmalar va lug‘atlar tarkibida kelgan tuyoqlilar turkumiga kiruvchi sutemizuvchi

zoonimlar leksik qatlami, shuningdek ularning hozirgi kundagi zamonaviy ingliz tiliga

qilingan eng to‘g‘ri variantdagi tarjimalari shunchaki lug‘atlar to‘plami emas, balki o‘sha

davr turkiy qabilalardagi hayot tarzi, urf-odatlar, madaniy-

ma’rifiy, axloqiy tushunchalarni

ifodalab beruvchi o‘ziga xos faktor vazifasini bajarib berganiga guvoh bo‘lishimiz mumkin.
“Tarjumon turkiy”, “Kodeks kumanikus” qo‘lyozmalarida va “Clauson” etimologik lug‘atida
berilgan mazkur zoonimlar bir qancha adabiy janrlar orqali, masalan, maqol, masal, she’riy
parchalar tarkibida va asosan yaxlit lug‘at shaklida berilgan bo‘lib, lug‘aviy ma’nolari to‘liq

aks ettirib berilganini va ayr

im zoonimlarni batafsil izohlab ketilganini ko‘rishimiz

mumkin. Ayniqsa, she’riy parcha va yana bir qancha adabiy janrlar tarkibida kelgan
zoonimlar bevosita o‘ziga xos ahamiyat kasb etadi. Bunga misol tariqasida: Maxmud
Qoshg‘ariyning “Devonu lug‘otit turk” qo‘lyozmasida

қочнар

so‘zi qo‘chqor deb

tarjimalangan va maqolda shunday kelgan:

iкi қoчнар башї бїр ашїчта пїшмаз

ya’ni

ikki qo‘chqorning boshi bir qozonda pishmaydi. Bu maqol bir shaharda ikki bek, ikki

boshliq bir-biri bilan chiqisha olmasligi, birining u yerdan chiqib ketishi kerakligi haqida
aytiladi va bu bevosita didaktik ahamiyat kasb etadi. Mazkur terminlarni semantik
jihatdan chuqur tahlil qilishda, ingliz tiliga adekvat usulda tarjima qilishda Gerard Clauson
tomonidan tuzilgan XIII asrgacha bo

‘lgan turkiy terminlarning etimologik lug‘ati

shuningdek hozirgi kunda eng ommabop hisoblangan “Merriam Webster” lug‘atlari ham
muhim manba bo‘lib xizmat qiladi [15]. Qadimgi turkiy tillarga oid aksariyat zoonim

komponentli terminlarni mazkur manba orqali topish, ularning qiyosiy tahlili va
etimologiyasini aniqlashda hamda boshqa turkiy

qo‘lyozmalardagi zoonimlar bilan

qiyoslashda nihoyatda qimmatli manba ekanligi aniqlandi. Ushbu manbalarning o‘ziga xos
jihati shundaki, qo‘lyozmalarda berilgan aksariyat zo

onimlar yuqoridagi nomlari

keltirilgan lug‘atlar tarkibida sinonimlari bilan birga berilgan. Zoonimiya sohasidagi
izlanishlar, tadqiqot va tahlillar onomastika yo‘nalishi rivojiga katta hissa qo‘shadi. Bunday

izlanish va tahlillar keyingi tadqiqot ishlari

uchun ham asos bo‘lib xizmat qiladi.

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI:

1.

D.Ismoilova, “Tilshunoslikda zoonimlar tadqiqi” (scientific article) Research and

Education scientific journal Impact factor 2023: 5.789 ISSN: 2181-3191
https://t.me/ResearchEdu_Journal 67. p.

2.

Abdushukurov. B, “XI

-

XIV asrlar turkiy yozma manbalar tilidagi zoonimlar” nomli

diss. Ozbekiston Respublikas

i Fanlar akademiyasi X.S.Sulaymonov nomidagi qo‘lyozmalar

instituti.

–

1998, Toshkent. 7 b

3.

Mуталлибов. С, (таржимон ва нашрга та нашрга тайёрловчи) Маҳмуд

Қошғарийнинг “Девону луғотит турк (Туркий сўзлар девони)” қўлёзмаси,

Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika

–

Зарубежная лингвистика

и лингводидактика

–

Foreign Linguistics and Linguodidactics

Special Issue

–

1 (2025) / ISSN 2181-3701

153

Ўзбекистон ССР Фанлар академияси

A.С. Пушкин номидаги тил ва адабиёт

институти ва Абу Райҳон Беруний номидаги Шарқшунослик институти, Ўзбекистон
ССР Фанлар академияси нашриёти, II том, №: 81. Тошкент. 1963. 6 b.

4.

Jafarov, B. “Kodeks Kumanikus –

turkiy xalqlar mushtarak yodgorligi”.

Tashkent:

Bayoz. (2017)

5.

Ergasheva. X, “Zoologiya” fanidan o‘quv

-uslubiy majmua, Namangan: 2023. 107 b.

6.

Зохидова Т.З. Зоология энциклопедияси. Қушлар. –

Тошкент, 1957; Базарова

Д.Х. Народно

-

этимологическом осмысления некоторых звукоподражательных

названий птиц в

узбекском языке// Сов.Тюркология, –Ташкент, 1975. –

№5;

Базарова Д.Х. История формирования и развитие зоологических терминологии
узбекского языка (на материале птиц) –

Ташкент: Фан, 1978; Абдурахмонов H.

Парранда номларини билдирадиган қўшма сўзлар ва уларнинг маъноси, стилистик
хусусиятлари // Ўзбек тили грамматик қурилиши ва стилистикаси масалалари
(илмий мақолалар тўплами). –

Самарқанд: СамДУ нашри, 1993; Абдушукуров Б. ХI

-

ХIV аср туркий ёзма обидалар тилидаги зоонимлар: Филол. фан. номз... дисс.
автореф. –

Тошкент, 1998; Йўлдашева Д.Б. Ўзбек тилида орнитонимларнинг

лисоний тадқиқи: Филол. фан. бўйича фалсафа д

-

ри... (PhD) дисс. автореф. –

Самарқанд,

2019;

Тошева

Д.А.

Зооним

компонентли

мақолларнинг

лингвокультурологик хусусиятлари: Филол. фан. бўйича фалсафа д

-

ри... (PhD) дисс.

автореф. –

Тошкент, 2017; Азамов О.Б. Немис ва ўзбек тилларида зоонимик

компонентли фразеологик бирликларнинг структурал

-

семантик чоғиштирма

таҳлили (ўқув луғат тамойиллари): Филол. фан. бўйича фалсафа д

-

ри... (PhD) дисс.

автореф.

–

Андижон, 2022.

7.

Mуталлибов. С, (таржимон ва нашрга тайёрловчи) Маҳмуд Қошғарийнинг

“Девону луғотит турк (Туркий сўзлар девони)” қўлёзмаси, Ўзбекистон ССР Фанлар
академияси A.С. Пушкин номидаги тил ва адабиёт институти ва Абу Райҳон Беруний
номидаги Шарқшунослик институти, Ўзбекистон ССР Фанлар академияси
нашриёти, III том, №: 81. Тошкент. 1960. 157 –

b.

8.

Jafarov. B. ““Kodeks Kumanicus” qo‘lyozmasining elektron ilmiy izohli matni va

izohli lug‘atini yaratish” loyihasi asosida tayyorlangan” lug‘at, Toshkent:

2022.

9.

G.Clauson, “An Etymological Dictionary of Pre

-Thirteenth-

Century Turkish”,

1972. Oxford at the Clarendon press, Glasgow. 930, 183, 200, 776, 763, 356, 192, 238, 368

–

pp. ISBN 109634812686

10.

Mayor. M, “The Longman Dictionary of Contemporary English” (

LDOCE5),

Pearson Education Limited, the fifth edition. England, 2009. ISBN 9781408215333

11.

M.W.Cornog, A.K.Harris & A.West, “Merriam Webster’s Dictionary and

Thesaurus”, Massachusetts, 2014.

- Revised and updated edition ISBN: 978-0-87779-863-7

12.

Мадвалиев. A ва бошқалар, “Ўзбек тилининг изоҳли луғати”, Ўзбекистон

Республикаси Фанлар академияси, Алишер Навоий номидаги тил ва адабиёт
институти, “Ўзбекистон миллий энсиклопедияси” давлат илмий нашриёти,
Тошкент. 2021. 197, 100, 559, 99, 44, 416, 496, 550, 278, 510,

563, 334, 472

–

bb.

13.

Юнусов. A, (нашрга тайёрловчи) “Таржумон” XIV аср ёзма обидаси,

Ўзбекистон ССР Фанлар академияси A.С. Пушкин номидаги тил ва адабиёт
институти. Ўзбекистон “ФАН” нашриёти. 1980.

14.

Ўзбекистон

Миллий

Энциклопедияси,

«Ўзбекистон

миллий

энциклопедияси» Давлат илмий нашриёти Тошкент. 2005. “Э” харфи. 269 b.

Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika

–

Зарубежная лингвистика

и лингводидактика

–

Foreign Linguistics and Linguodidactics

Special Issue

–

1 (2025) / ISSN 2181-3701

154

15.

Sobitov. A, “MAHMUD QOSHG‘ARIYNING “DEVONU LUG‘OTIT TURK” ASARIDA

KELGAN YOVVOYI HAYVONLAR KLASSIFIKATSIYASI VA ULARNING SEMANTIK TAHLILI”.

NamDU axborotnomasi maxsus soni.

–

2024. Namangan. 2-b.

16.

https://www.ajhuman.uz/article/405791065877/abstract

17.

https://kh-davron.uz/kutubxona/multimedia/mahmud-koshgariy-va-uning-

devoni-lugatit-turk-asari-videodars-devoni-lugatit-turk-3-jildlik.html

18.

https://researchedu.org/index.php/iclt/article/view/2734

19.

https://researchedu.org/index.php/iclt/article/view/2734/3223

20.

https://journal.fdu.uz/index.php/sjfsu/article/view/5017

21.

www.Merriam-Webster.com

22.

www.goldenscripts.navoiy-uni.uz

23.

https://codex-cumanicus.uz/2022/10/17/hayvonlar/

24.

https://uz.wikipedia.org/wiki/Toq_tuyoqlilar