Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika –
Зарубежная лингвистика и
лингводидактика – Foreign
Linguistics and Linguodidactics
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/foreign-linguistics
Problems in translating political texts from English into
Uzbek
Azizkhon ABDULLAEV
1
The University of World Economy and Diplomacy
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received November 2024
Received in revised form
10 December 2024
Accepted 25 December 2024
Available online
25 January 2024
This article explores the challenges faced in translating
political texts from English into Uzbek. It examines linguistic,
cultural, and contextual difficulties, such as the lack of
equivalent terms, differences in political systems, and cultural
nuances. The study emphasizes the importance of preserving
meaning while maintaining linguistic accuracy and cultural
relevance in translations.
2181-3701/© 2024 in Science LLC.
DOI:
https://doi.org/10.47689/2181-3701-vol2-iss1
This is an open-access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (
https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru
Keywords:
Political texts,
translation,
English,
Uzbek,
linguistic challenges,
cultural nuances,
contextual accuracy.
Ingliz tilidagi siyosiy matnlarni o‘zbek tiliga tarjima
qilishdagi muammolar
ANNOTATSIYA
Kalit so‘zlar:
siyosiy matnlar,
tarjima,
ingliz tili,
o‘zbek tili,
til qiyinchiliklari,
madaniy nozikliklar,
kontekstual aniqlik.
Ushbu maqola ingliz tilidan o‘zbek tiliga siyosiy matnlarni
tarjima qilishdagi muammolarni o‘rganadi. Til, madaniyat va
kontekst bilan bog‘liq qiyinchiliklar, masalan, ekvivalent
atamalarning yo‘qligi, siyosiy tizimlar farqlari va madaniy
nozikliklar tahlil qilinadi. Tadqiqot mazmunni saqlab qolish va
tarjimalarda tilga xos aniqlik hamda madaniy moslikni
ta’minlash muhimligini ta’kidlaydi.
1
Teacher, The University of World Economy and Diplomacy. E-mail: azizhonrustamovich@gmail.com
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika – Зарубежная лингвистика
и лингводидактика – Foreign Linguistics and Linguodidactics
Special Issue – 1 (2025) / ISSN 2181-3701
386
Проблемы
перевода
политических
текстов
с
английского языка на узбекский
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
политические тексты,
перевод,
английский,
узбекский,
языковые трудности,
культурные особенности,
контекстуальная
точность.
Данная статья рассматривает проблемы перевода
политических текстов с английского языка на узбекский.
Внимание
уделяется
языковым,
культурным
и
контекстуальным трудностям, таким как отсутствие
эквивалентных терминов, различия в политических
системах и культурные особенности. Исследование
подчеркивает
важность
сохранения
смысла
при
соблюдении
языковой
точности
и
культурной
релевантности в переводах.
KIRISH
Til – har bir xalqning madaniyati, tarixi va siyosiy hayotini aks ettiruvchi asosiy
vositadir. Siyosiy matnlarni bir tildan boshqasiga tarjima qilish jarayoni nafaqat
lingvistik, balki madaniy va kontekstual murakkabliklarni ham o‘z ichiga oladi. Ingliz
tilidagi siyosiy matnlarni o‘zbek tiliga tarjima qilishda yuzaga keladigan muammolar
ilmiy va amaliy ahamiyatga ega masala hisoblanadi. Ushbu maqolada ingliz tilidagi
siyosiy matnlarni o‘zbek tiliga tarjima qilishdagi asosiy muammolar va ularning
yechimlari haqida so‘z boradi.
Siyosiy matnlar, odatda, quyidagi xususiyatlarga ega:
Rasmiy va aniq uslub
– Siyosiy matnlar rasmiy xususiyatga ega bo‘lib, so‘zlarning
aniq ma’nosini talab qiladi.
Madaniy kontekstga bog‘liqlik
– Siyosiy nutq yoki matnlar ko‘pincha milliy yoki
mintaqaviy madaniyat va tarix bilan chambarchas bog‘liq bo‘ladi.
Idioma va frazeologik birikmalar
– Siyosiy matnlarda ko‘pincha turli idioma va
metaforalardan foydalaniladi.
Terminologiyaning ko‘pligi
– Siyosiy matnlar ko‘p sonli maxsus terminlar va
atamalarni o‘z ichiga oladi.
Tarjima jarayonida yuqoridagi xususiyatlarni hisobga olmaslik matn mazmunini
buzilishiga yoki noto‘g‘ri talqin qilinishiga olib kelishi mumkin.
Ingliz va o‘zbek tillari o‘rtasidagi madaniy va tarixiy tafovutlar siyosiy matnlarni
tarjima qilishda muhim ahamiyatga ega. Masalan, ingliz tilidagi “power” so‘zi siyosiy
kontekstda “hokimiyat”, “kuch” yoki “mavqe” sifatida tarjima qilinishi mumkin. Ammo
qaysi variantni tanlash kerakligi kontekstga bog‘liq.Siyosiy matnlarda ishlatiladigan
maxsus terminlar ko‘pincha o‘zbek tilida ekvivalentga ega bo‘lmaydi. Masalan,
“filibustering”, “gerrymandering” kabi terminlarni o‘zbek tiliga to‘g‘ri va aniq tarjima
qilish qiyin bo‘lishi mumkin. Bunday hollarda, tarjimon tushuntirish yoki izoh orqali
tarjimani boyitishi kerak. Ingliz tilidagi siyosiy matnlarda ko‘pincha idioma va
metaforalar ishlatiladi, masalan, “The ball is in your court” iborasi. Bunday ifodalarni
o‘zbek tiliga so‘zma-so‘z tarjima qilish mumkin emas, aks holda ularning ma’nosi
yo‘qoladi. Buning o‘rniga, o‘zbek tilidagi ekvivalent yoki mazmuniga mos keladigan
iboralarni topish lozim.Tarjimon siyosiy matnni tarjima qilayotganda o‘zining shaxsiy
qarashlarini qo‘shmasligi kerak. Ammo ba’zan ba’zi so‘zlar yoki jumlalar siyosiy jihatdan
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika – Зарубежная лингвистика
и лингводидактика – Foreign Linguistics and Linguodidactics
Special Issue – 1 (2025) / ISSN 2181-3701
387
neytral bo‘lmagan ma’noga ega bo‘lishi mumkin, bu esa tarjimon uchun qiyinchilik
tug‘diradi. Ingliz tilidagi siyosiy matnlarning uslubi o‘zbek tiliga tarjima qilinganda
o‘zgarib ketishi mumkin. Masalan, rasmiy va obyektiv uslubning saqlanishi muhim, lekin
ba’zan o‘zbek tilidagi ifodalar bunday talabni qondirishda qiyinchilik tug‘diradi. Tarjimon
madaniy va tarixiy kontekstni yaxshi tushunishi kerak. Bu, ayniqsa, tarixiy voqealar yoki
madaniy fenomenlar bilan bog‘liq bo‘lgan siyosiy matnlarni tarjima qilishda muhimdir.
Siyosiy terminlar uchun maxsus lug‘at yaratish tarjimon ishini osonlashtiradi. Bunday
lug‘atlar doimiy ravishda yangilanib borilishi lozim. Idioma va metaforalarni tarjima
qilishda ularning mazmunini saqlagan holda, o‘zbek tiliga mos ifodalarni topish lozim.
Bu usul matnni tushunish osonroq bo‘lishiga yordam beradi. Ba’zi terminlar va iboralarni
tushuntirish orqali tarjima qilish muammoni hal qiladi. Masalan, “gerrymandering”
terminini “saylov okruglarini manipulyatsiya qilish amaliyoti” deb tushuntirish mumkin.
Siyosiy matnlarni tarjima qilgandan so‘ng, uni tajribali muharrir tomonidan qayta ko‘rib
chiqish kerak. Bu matndagi stilistik va semantik muammolarni bartaraf etishga yordam
beradi.
ADABIYOTLAR TAHLILI VA METODOLOGIYA
Ingliz tilidagi siyosiy matnlarni o‘zbek tiliga tarjima qilishdagi muammolarni
o‘rganish sohasida mavjud ilmiy manbalar va adabiyotlarni tahlil qilish ushbu mavzuning
dolzarbligini hamda yechimini topishdagi muhim qadam hisoblanadi. Avvalo, siyosiy
matnlarning o‘ziga xosligi va ularni tarjima qilishda duch kelinadigan qiyinchiliklarni
yoritgan mahalliy va xalqaro tadqiqotlar tanlanadi.
Xalqaro
miqyosda
tarjimashunoslikning
nazariy
asoslarini
yorituvchi
L.S. Barkhudarov, P. Newmark, va E. Nida kabi olimlarning ishlari alohida ahamiyatga
ega. Ushbu manbalarda tarjima jarayonida mazmunni va kommunikativ maqsadni saqlab
qolish tamoyillari tahlil qilingan. Ayniqsa, siyosiy matnlarning lingvistik va pragmatik
o‘ziga xosliklari, ular tarjima jarayonida qanday talqin qilinishi kerakligi borasidagi ilmiy
qarashlar keltiriladi.
O‘zbekistonlik olimlar orasida tarjima nazariyasi va amaliyotiga bag‘ishlangan
ilmiy ishlarda siyosiy matnlar muammolariga nisbatan nisbatan kam e’tibor qaratilgan.
Biroq, G‘. Salomov, M. Qosimov kabi tadqiqotchilarning ishlari milliy tarjimashunoslikka
oid ma’lumotlar bazasini boyitadi. Ushbu manbalarda o‘zbek tiliga xos bo‘lgan til
birliklari, ularning tarjimada qo‘llanilishi va milliy identifikatsiya muammolari tahlil
qilingan.
Siyosiy matnlarning tarjimasida duch kelinadigan asosiy qiyinchiliklardan biri
terminologiyaning moslashuvi va ideologik xolislikni ta’minlashdir. Shuningdek, matn
kontekstidagi pragmatik signallarni saqlash masalasi ham muhim ahamiyat kasb etadi.
Bu borada tarjima jarayonining lisoniy va pragmatik jihatlariga bag‘ishlangan tadqiqotlar
mazkur muammolarni hal etishda ilmiy asos bo‘lib xizmat qiladi.Mazkur maqolada
tadqiqot usuli sifatida quyidagi metodologik yondashuvlar qo‘llanildi:
Adabiyotlarni tahlil qilish usuli:
Tarjima nazariyasiga oid ilmiy ishlardagi asosiy
tushunchalar va yondashuvlar tahlil qilindi. Xususan, siyosiy matnlarni tarjima qilishda
qo‘llaniladigan lingvistik va pragmatik tamoyillar o‘rganildi.
Solishtiruv usuli:
Ingliz va o‘zbek tillaridagi siyosiy matnlar o‘rtasida strukturaviy,
semantik va pragmatik farqlarni aniqlash maqsadida matnlar solishtirildi.
Empirik usul:
Amaliy tajribaga asoslangan holda, siyosiy matnlarning ingliz tilidan
o‘zbek tiliga tarjima jarayonida duch kelinadigan qiyinchiliklar kuzatildi va
umumlashtirildi.
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika – Зарубежная лингвистика
и лингводидактика – Foreign Linguistics and Linguodidactics
Special Issue – 1 (2025) / ISSN 2181-3701
388
Tahliliy yondashuv:
Tanlangan siyosiy matnlar tarjimasi misolida lingvistik
xatoliklar, pragmatik o‘zgarishlar va ideologik neytrallikka oid muammolar o‘rganildi.
Har bir muammo uchun aniq misollar keltirilib, ularni bartaraf etish usullari taklif qilindi.
Amaliy tavsiyalar ishlab chiqish:
Tadqiqot natijalariga asoslanib, tarjimonlar
uchun siyosiy matnlarni tarjima qilishda e’tiborga olish lozim bo‘lgan metodik ko‘rsatmalar
ishlab chiqildi.
Mazkur metodologik yondashuvlar orqali siyosiy matnlarni tarjima qilishdagi
lingvistik, pragmatik va ideologik muammolarni aniqlash va ularni hal qilish bo‘yicha
ilmiy asoslangan tavsiyalar berildi. Shuningdek, ushbu maqola tarjimonlarga nazariy va
amaliy jihatdan yordam berishni maqsad qilgan.
XULOSA
Ingliz tilidagi siyosiy matnlarni o‘zbek tiliga tarjima qilish jarayoni murakkab va
ko‘p qirrali jarayon bo‘lib, lingvistik, madaniy va kontekstual omillarni hisobga olishni
talab etadi. Madaniy va tarixiy farqlar, terminologik muammolar, idioma va metaforalar
bilan bog‘liq qiyinchiliklar ushbu jarayonning asosiy muammolari hisoblanadi. Ushbu
muammolarni hal qilish uchun tarjimonlar madaniy kontekstni chuqur o‘rganishi,
maxsus terminologik lug‘atlardan foydalanishi va matnni lokalizatsiya qilish usullarini
qo‘llashi zarur. Shuningdek, muharrirlik va tahrir jarayoniga e’tibor qaratish ham tarjima
sifatini oshirishda muhim rol o‘ynaydi.Mazkur maqolada keltirilgan fikrlar tarjima
amaliyotida duch kelinadigan muammolarni yanada chuqurroq o‘rganish va ularni
bartaraf etish bo‘yicha istiqbolli yo‘nalishlarni belgilab beradi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI:
1.
Nida Kalyoncu (2017) – "Political Discourse Translation: Challenges and Strategies"
2.
Mona Baker (1992) – "In Other Words: A Coursebook on Translation"
3.
Lawrence Venuti (1995) – "The Translator's Invisibility: A History of Translation"
4.
Alisher Navoiy nomidagi Toshkent davlat o‘zbek tili va adabiyoti universiteti
nashrlari
5.
"Tarjima san’ati" jurnali
6.
Rustamov Sh. (2021) – "O‘zbek tiliga tarjima qilishda siyosiy terminologiya
muammolari
7.
Sattorova N. (2019) – "Siyosiy matnlarni tarjima qilishda kontekstual
yondashuvning ahamiyati"
