Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika
–
Зарубежная
лингвистика
и
лингводидактика
–
Foreign
Linguistics and Linguodidactics
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/foreign-linguistics
The use of Latin in medical legislation and documents
Sadokat TURSUNALIEVA
1
Central Asian Medical University
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received November 2024
Received in revised form
10 December 2024
Accepted 25 December 2024
Available online
25 January 2025
This article examines the use of Latin in medical laws and
documents, exploring its historical roots, practical significance,
and role in modern medico-legal practice. Latin continues to
play an essential role in medicine, providing precise, concise,
and clear communication within legal documents and
legislation. The article offers examples of Latin terminology
used in legal norms and medical documentation. Additionally, it
includes the perspectives of Uzbek linguists regarding the
significance of Latin in medical and legal fields and its influence
on the Uzbek language.
2181-3701
/©
2024 in Science LLC.
https://doi.org/10.47689/2181-3701-vol3-iss1
This is an open-access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (
https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru
Keywords:
Latin language,
medical law,
medical documents,
terminology,
legal documents,
Uzbek linguistics.
Tibbiy qonun va hujjatlarda lotin tilining qo
‘
llanilishi
ANNOTATSIYA
Kalit so‘zlar
:
lotin tili,
tibbiy qonun,
tibbiy hujjatlar,
terminologiya,
huquqiy hujjatlar,
o‘zbek tilshunosligi.
Ushbu maqolada tibbiy qonun va hujjatlarda lotin tilining
qo‘llanilishi,
uning tarixiy ildizlari, amaliy ahamiyati va
zamonaviy tibbiy-
huquqiy amaliyotdagi o‘rni tahlil qilinadi.
Lotin tili bugungi kunda ham tibbiyot sohasida muhim rol
o‘ynab, hujjatlar va qonun hujjatlarida aniq, qisqa va tushunarli
muloqot vositasi sifatida saqlanib kelmoqda. Maqolada lotin
tilining tibbiy huquq normalaridagi o‘ziga xos jihatlari va
hujjatlarda uning qo‘llanilishiga oid amaliy misollar keltirilgan.
Shuningdek, O‘zbekiston tilshunoslari tomonidan tibbiyot va
huquq sohalarida lotin tilining aham
iyati va uning o‘zbek tiliga
ta’siri to‘g‘risida fikrlar keltirilgan.
1
Central Asian Medical University. E-mail: sadoqattursunaliyeva@gmail.com
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika
–
Зарубежная лингвистика
и лингводидактика
–
Foreign Linguistics and Linguodidactics
Special Issue
–
1 (2025) / ISSN 2181-3701
364
Использование латинского языка в медицинских
законах и документах
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
латинский язык,
медицинское право,
медицинские документы,
терминология,
юридические документы,
узбекская лингвистика.
В статье рассматривается использование латинского
языка в медицинских законах и документах, его
исторические корни, практическое значение и роль
в современной медико
-
правовой практике. Латинский
язык по
-
прежнему играет важную роль в медицине,
обеспечивая точное, краткое и понятное общение в
документах и законодательстве. В статье приводятся
примеры применения латинской терминологии в правовых
нормах и медицинских документах, а также обсуждается
влияние латинского языка на
узбекский язык в
медицинской и правовой областях.
KIRISH
Tibbiyot va huquq
–
bu o‘zaro chambarchas bog‘liq va bir
-
birini to‘ldiruvchi
sohalardir. Tibbiyot salomatlikni ta’minlashda, huquq esa inson huquqlarini himoya
qilishda o‘zgarmas vazifani bajaradi. Ushbu ikki soha o‘rtasidagi muloqotda ishlatiladigan
til juda muhim o‘rin tutadi, chunki noaniq yoki tushunarsiz muloqot nafaqat
tushunmovchiliklarga olib kelishi, balki inson hayotiga xavf solishi mumkin. Tibbiyot va
huquq sohalarida ishlatiladigan til, ayniqsa, ilmiy va huquqiy atamalarni aniqlik va aniq
ifodalashga qaratilgan bo‘lishi kerak
[1].
Lotin tili qadimdan tibbiyot va huquq sohalarida ishlatilgan va hozirda ham
amaliyotda o‘zining ahamiyatini yo‘qotmagan. Buning sababi shundaki, lotin tili qis
qa,
aniq va o‘ziga xos tushunchalar yaratishda samarali bo‘lib, ilmiy va huquqiy aloqada eng
yuqori darajadagi aniqlikni ta’minlaydi
[2]. Ushbu maqolada lotin tilining tibbiy huquq
normalaridagi qo‘llanilishi, uning tarixiy asoslari va hozirgi kungacha dav
om etayotgan
ahamiyati tahlil qilinadi. O‘zbekistonlik tilshunoslar tomonidan ta’kidlanganidek, lotin
tilining huquq va tibbiyot sohalaridagi o‘rni haqida so‘z boradi, shuningdek, lotin tili
o‘zbek tiliga qanday ta’sir ko‘rsatgani haqida ham fikrlar keltir
iladi [3].
LOTIN TILINING TARIXIY ILDIZLARI VA RIVOJLANISHI
Lotin tili, qadimgi Rim imperiyasining rasmiy va ilmiy tili sifatida qadimdan
xalqaro muloqot vositasi bo‘lib kelgan. Rim davrida lotin tili tibbiyot va huquq sohalarida
muhim rol o‘ynagan. Rimning mashhur tabiblari, masalan, Gippokrat va Galen, o‘z
asarlarini lotin tilida yozishgan va bu tilni ilmiy sohada keng qo‘llanilgan
[4]. Rim davrida
tibbiyot va huquqning asosiy qonunlari, masalan, "Lex artis" (tibbiy amaliyot qonunlari)
va "Vis maior" (yen
gib bo‘lmas kuch) kabi atamalar lotin tilida shakllangan
[5].
O‘rta asrlarda, xususan, Yevropada ilmiy jamoalar lotin tilini keng qo‘llab, barcha
ilmiy asarlar va hujjatlar faqat lotin tilida yozilgan. Bu esa lotin tilini nafaqat ilmiy, balki
huquqiy sohad
a ham eng muhim tilga aylantirdi. O‘zbekiston tilshunoslari, masalan,
A. Xodjayev va N.
Tursunov, lotin tilining tibbiyot va huquqda qo‘llanilishining
ahamiyatini yuqori baholaydilar [2].
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika
–
Зарубежная лингвистика
и лингводидактика
–
Foreign Linguistics and Linguodidactics
Special Issue
–
1 (2025) / ISSN 2181-3701
365
TIBBIY QONUN VA HUJJATLARDA LOTIN TILINING AMALIY AHAMIYATI
Lotin
tilining tibbiy qonun va hujjatlarda qo‘llanilishi uning aniq va tushunarli
bo‘lishiga yordam beradi. Hujjatlarda lotin tilidan foydalanish quyidagi afzalliklarga ega:
1. Aniqlik va qisqalik
: Lotin tilining qisqa va aniq atamalari murakkab tibbiy va
huquqiy tushunchalarni sodda tarzda ifodalashga imkon beradi. Shuningdek, bu
tushunchalar bir xil talqin qilinadi, bu esa xalqaro huquq va tibbiyot sohasidagi
mutaxassislar uchun muhimdir [6].
2. Universallik
: Lotin tili dunyoning barcha mamlakatlarida tushunarl
i bo‘lib,
tibbiyot va huquq sohalarida yagona til sifatida ishlatiladi. Bu esa huquqiy va tibbiy
hujjatlarning xalqaro miqyosda tan olinishi va tushunilishi uchun muhimdir.
3. Tarixiy uzviylik
: Lotin tili o‘zining tarixiy ildizlari orqali tibbiyot va huquq
sohalarida uzoq yillar davomida ishlatilgan va amaliyotda muvaffaqiyatli qo‘llanilgan
[7].
Misollar:
"Informed consent"
(lotincha: consensus ad idem)
–
bu bemorning xabardor
roziligini olishni ifodalaydi va tibbiy amaliyotlarda keng qo‘llaniladi.
"Primum non nocere"
–
bu atama tibbiyotda bemorga zarar yetkazmaslikni
anglatadi.
Zamonaviy tibbiy-
huquqiy amaliyotda lotin tilining qo‘llanilishi
Bugungi kunda tibbiyot va huquq sohalarida lotin tili quyidagi sohalarda
qo‘llaniladi:
1-jadval
Soha
Lotin
tili qo‘llanilishi
Tibbiyot
Tibbiy terminologiya: kasalliklar, simptomlar, jarrohlik amaliyotlari va boshqa
tibbiy tushunchalar lotinda beriladi.
Retseptlar: dorilarni yozishda ko‘pincha lotin tili ishlatiladi, masalan, "Rx"
(recepta)
–
"retsept" degan ma
’
noda.
Anatomiya: organlar va tizimlar nomlari lotinda, masalan, "cor" (yurak),
"pulmo" (o
‘
pka).
Huquq
Yuridik terminlar: huquqiy tushunchalar lotin tilida, masalan, "actus reus"
(jinoyatning amal qilish yo'li), "habeas corpus" (tanib olish huquqi).
Shartnomalar va hujjatlar: lotin tili ko'plab yuridik hujjatlarda,
shartnomalarda va qarorlar tuzishda ishlatiladi.
Tibbiy huquq
Tibbiy huquqiy til: bemor huquqlari, etika, jinoyat jarayonlari va boshqa
huquqiy masalalarda lotin tili ishlatiladi.
"In vitro" (laboratoriya sharoitida), "in vivo" (organizmda o
‘
zida) kabi
iboralar tibbiy huquqda qo‘llaniladi.
Ilmiy
tadqiqotlar
Tibbiy ilmiy maqolalarda, konferensiyalarda va tadqiqotlarda lotin tili keng
qo‘llaniladi.
Tibbiy etika va deontologiya:
Lotin tilidan foydalanish shifokorlar uchun etik
me’yorlarni belgilashda yordam beradi. Tibbiy etikada lotin tilining qo‘llanilishi, masalan,
"Primum non nocere" (Birinchi navbatda zarar yetkazma) kabi asosiy qonunlarni
ifodalashda yordam beradi [8].
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika
–
Зарубежная лингвистика
и лингводидактика
–
Foreign Linguistics and Linguodidactics
Special Issue
–
1 (2025) / ISSN 2181-3701
366
Sud-tibbiy ekspertizalar:
Tibbiy sud ekspertizalarida lotin tilidagi atamalar,
masalan, "Vis maior" (yengib bo‘lmas kuch), tibbiy hodisalar va jarayonlarni ifodalashda
keng qo‘llaniladi.
XULOSA
Lotin tilining tibbiy qonun va hujjatlarda qo‘
llanilishi, nafaqat tarixiy, balki amaliy
jihatdan ham muhim ahamiyatga ega. Tibbiyot va huquq sohalarida aniq va tushunarli
muloqot o‘rnatish, bemorlar va huquqiy sub’ektlar bilan muloqotda xatoliklar va
tushunmovchiliklarni oldini olish uchun lotin tilidan foydalanish zarurdir. Tibbiyot va
huquq sohalarida qo‘llaniladigan atamalar va terminlar ko‘pincha qiyin va murakkab
bo‘lib, bu atamalarni aniq va qisqa shaklda ifodalash zarur. Lotin tili o‘zining qisqalik,
aniq ifodalash va o‘zgarmas tushunchalar yara
tishda samaradorligi bilan tibbiyot va
huquq sohalarida beqiyos ahamiyatga ega.
Lotin tili tibbiyotda, ayniqsa, tibbiy amaliyotda, etikaga oid hujjatlarda va sud-
tibbiy ekspertizalarda qo‘llaniladi. Misol uchun, "primum non nocere" (birinchi navbatda
zarar
yetkazma) kabi tibbiy etikada muhim bo‘lgan atamalar tibbiyot amaliyotida
bemorlarga zarar yetkazmaslikni ta’minlashda xizmat qiladi. Shuningdek, lotin tilining
"informed consent" (xabardor rozilik) kabi atamalari tibbiy qonunlarga bo‘ysunadigan
hujjatlarda va bemorlar bilan muloqotda ishlatiladi.
Bugungi kunda tibbiyot va huquq sohalarida lotin tili keng qo‘llanilsa
-da, uning
o‘zbek tiliga ta’siri va zaruriyati ham o‘rganilishi zarur. O‘zbekiston tilshunoslari
tomonidan lotin tilining tibbiyot va huquq so
halaridagi o‘rni va uning o‘zbek tiliga ta’siri
to‘g‘risida olib borilgan tadqiqotlar, ushbu tilning bugungi kundagi ahamiyatini
yuksaltiradi. Lotin tili nafaqat tibbiyot va huquq mutaxassislari, balki butun jamiyat
uchun ham muhim vosita sifatida qoladi.
Shunday qilib, lotin tilining tibbiy qonunlar va hujjatlardagi o‘rni va uning
ahamiyati doimo yuqori bo‘lib qolmoqda. Tibbiyot va huquq sohalarida aniq, qisqa va
tushunarli muloqot uchun lotin tilining o‘rni o‘zgarmasdir. Ushbu tilning zamonaviy
tibbiy-huquqiy amaliyotdagi roli, xalqaro miqyosda ham uning davomiy ravishda
ishlatilishi, uning zamonaga moslashuvchanligini va o‘zining xalqaro ahamiyatini yanada
kuchaytiradi. Shuningdek, lotin tili o‘zbek tibbiyot va huquq tiliga ham katta ta’sir
ko‘rsatgan va bu ta’sirni yanada chuqurroq o‘rganish zarur.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
RO‘YXATI
:
1.
Xodjayev, A. "Lotin tili va tibbiyotda uning ahamiyati". Toshkent, 2018.
2.
Tursunov, N. "Tibbiyot va huquqda lotin tilining roli". Samarqand, 2020.
3.
Taylor, R. "The Role of Latin in Modern Medicine". Medical History Review, 2021.
4.
O‘zbekiston Respublikasi Sog‘liqni saqlash vazirligi hujjatlari.
5.
Nasirov, H. "Lotin tili va tibbiy hujjatlar". Toshkent, 2019.
6.
Harrison, L. "History of Medical Terminology". Oxford University Press, 2017.
7.
Jones, P. "Latin Terminology in Forensic Medicine". Cambridge University Press, 2018.
8.
Miller, D. "Ethical Standards in Healthcare Law". Routledge, 2019.
