Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika
–
Зарубежная
лингвистика
и
лингводидактика
–
Foreign
Linguistics and Linguodidactics
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/foreign-linguistics
The use of metaphors and similes as a result of the
determinization of terminological meanings
Khushnoza ABDUVOKHIDOVA
1
Namangan State University
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received January 2025
Received in revised form
15
January 2025
Accepted 25
February 2025
Available online
15
March 2025
This article analyzes figurative meanings in linguistics,
particularly metaphors and similes, through the lens of the
phenomenon of determinization. The author explains various
types of metaphors
—
such as simple metaphors, personification,
and synesthesia
—
using illustrative examples. Special attention
is given to the figurative use of agricultural terminology and its
role in enhancing linguistic expressiveness. The paper also
examines similarities and differences between metaphorical
expressions in Uzbek and English. It explores the expansion of
lexical meanings, their linguistic and stylistic features, and their
role in conveying meaning in literary texts.
2181-3663
/©
2024 in Science LLC.
https://doi.org/10.47689/2181-3701-vol3-iss1-pp1
This is an open-access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (
https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru
Keywords:
metaphor,
simile,
determinization,
figurative meaning,
linguistic metaphor,
personification,
synesthesia,
agricultural terminology,
stylistics,
lexical semantics,
Uzbek language,
English language.
Terminlarining determinizatsiya hodisasiga uchrashi
natijasida
metafora va o‘xshatishlarda qo‘llanilishi
ANNOTATSIYA
Kalit so‘zlar
:
metafora,
o‘xshatish,
determinatsiya,
ko‘chma ma’no,
lingvistik metafora,
personifikatsiya,
sinesteziya,
Mazkur maqolada tilshunoslikdagi ko‘chma ma’nolar,
xususan, metafora va o‘xshatishlar determinatsiyalash hodisasi
asosida tahlil qilinadi. Muallif metaforaning turli shakllarini,
jumladan, oddiy metafora, personifikatsiya va sinesteziyani
misollar yordamida sharhlaydi. Xususan, qishloq xo‘jaligi bilan
bog‘liq terminlarning ko‘chma ma’noda qo‘llanishi til
ekspressivligini kuchaytirishi ta’kidlanadi. O‘zbek va ingliz
tillaridagi metaforik birliklar o‘rtasidagi o‘xshashliklar va
1
Filologiya
fanlari bo’yicha falsafa doktori (PhD), Namangan davlat universiteti
.
E-mail: hushnoza.abduvohidova11@gmail.com
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika
–
Зарубежная лингвистика
и лингводидактика
–
Foreign Linguistics and Linguodidactics
Issue
–
3
№
2 (2025) / ISSN 2181-3701
103
qishloq xo‘jaligi terminlari,
stilistika,
leksik semantika,
o‘zbek tili,
ingliz tili.
tafovutlar tahlil etiladi. Leksik birliklarning ma’no doirasi
kengayishi, ularning lingvistik va stilistik xususiyatlari, hamda
badiiy matnda ma’no anglatishdagi roli och
ib beriladi.
Использование метафор и сравнений как результат
детерминизации терминологических значений
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
метафора,
сравнение,
детерминизация,
переносное значение,
лингвистическая
метафора,
олицетворение,
синестезия,
термины сельского
хозяйства,
стилистика,
лексическая семантика,
узбекский язык,
английский язык
.
В данной статье анализируются переносные значения в
лингвистике, в частности, метафоры и сравнения, с позиции
явления детерминизации. Автор объясняет различные
виды метафор —
такие как простая метафора,
олицетворение и синестезия —
с помощью наглядных
примеров. Особое внимание уделяется образному
использованию терминов сельского хозяйства и их роли в
усилении экспрессивности языка. Также рассматриваются
сходства и различия метафорических единиц в узбекском и
английском языках. Исследуется расширение значений
лексических единиц, их лингвистические и стилистические
особенности, а также их роль в передаче смысла в
художественных текстах
.
KIRISH
Bizga ma’lumki,
badiiy tasviriy vositalarning ifodalanishi bu berilayotgan
ma’lumotning ko‘chma ma’nolarini ochib berishga kattagina xizmat qiladi. Ko‘chimlar
deyilganda bizningcha, adabiy asarning badiiy qimmatini, ifodaliligini, ekspressivlikni
kuchaytirish uchun bir n
arsaning nomini, belgisini ikkinchisiga ko‘chirish yoki so‘zlarning
umuman ko‘chma ma’noda ishlatilishinazarda tutiladi. So‘z ma’nosining ko‘chish
jarayonlari turli ko‘rinishlarda namoyon bo’ladi. Bu jarayonlar va ularning natijalari
sifatida yuzaga keladi
gan hodisalar, bu hodisalarning turlari, o‘ziga xos xususiyatlari kabi
masalalar o‘zbek tilshunosligida ancha chuqur o‘rganilgan. Ko‘chimlar deyarli ko‘p
adabiyotlarda “troplar” atamasi ostida o‘rganilgan. B.O‘rinboyev va R.Qo‘ng‘urolar [1]
“Badiiy tekstning lingvistik tahlili qo‘llanmasida ko‘chimlar quyidagicha tasniflanganlar:
1. So‘z ma’nosining miqdoriy ko‘chishga asoslangan troplar: a) giperbola, meyozis
2. So‘z ma’nosining sifatiy ko‘chishiga asoslangan troplar: a) metafora; b)
metonimiya; v) ironiy
a. Qolgan tasviriy vositalar esa mazkur ko‘chimlarning ko‘rinishi
sifatida beriladi: “simvol, jonlantirish, epitet, apastrofa
-metaforaning; perifraza,
sinekdoxa, allegoriya, epitet-metonimiyaning; antifraza, sarkazm-ironiyaning; litota-
meyozisning ko’rinishlaridir”. Har bir matnni lingvopragmatik tahlilga tortganimizda
tasviriy vositalarning deyarli barchasi asosida o‘xshatish, chog‘ishtirishdan iborat
mantiqiy tushuncha yotganligini unutmasligimiz kerak.
Ko‘chma ma’no biror so‘z leksik ma’nosi ifoda eta
yotgani bilan obyektiv borliqdagi
narsa, voqelik, harakat, holat, belgi yoki sezgi kabilardan biri aloqador yoki munosabatda
bo‘lganligi uchun, uning nomida ifoda etilishi orqali yuzaga keladi. Ya’ni so‘z leksik ma’nosi
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika
–
Зарубежная лингвистика
и лингводидактика
–
Foreign Linguistics and Linguodidactics
Issue
–
3
№
2 (2025) / ISSN 2181-3701
104
ikkinchi bir leksik ma’noni hosil qiladi. Shu sababli keyingi leksik ma’no metafora deb
ataladi. O‘zbek tilshunoslari ko‘chma ma’no yuzaga kelishini tasnif qilishda asosan
A.A.Reformatskiy bilan hamfikrlik qilganlar. Faqat uch darslik mualliflari farqli qarash
bilan chiqqanlar. R.A.Bigayev v
a P.A.Danilovlar [2] o‘zlarining hamkorlikdagi darsliklarida
ko‘chma ma’no yuzaga keltiruvchi hodisalarning hammasini metafora deb ko‘rsatganlar.
O‘zbek tilshunosligida ko‘chma ma’nolarni o‘rganish bo‘yicha prof. M.Mirtojiyev,
I.Shukurov, Z.Tohirov, D.Xo‘j
ayeva, Sh.Rahmatullayev va R.Yunusovlar chuqur ilmiy
tadqiqot ishlarini olib bordilar. M.A.Hamroyev[3], H.Jamolxonov[4], R.Sayfullayevalar[5]
o‘zlarining o‘quv qo‘llanmalarida ma’no ko‘chishini to‘rt guruhga bo‘lganlar.
TAHLILLAR VA NATIJALAR
Ko‘chma ma’noning keng tarqalgan turi metaforadir. O‘zbek tilida metafora leksik
ma’no taraqqiyot yo‘llaridan biri sifatida qaraladi hamda ko‘chimning o‘xshashlikka
asoslangan turi sifatida baholanadi.
O‘zbek tilshunosligida M.Mirtojiyev[6] metaforani o‘xshatish belgisiga ko‘ra
guruhlarga ajratadi. O‘zbek tilidagi lingvistik metaforalar ma’no ifoda etgan obyektlarning
o‘xshatilish holatiga ko‘ra, yuqorida qayd etilganday, bir necha turga: oddiy metafora,
personifikatsiya va sinteziyaga bo‘linadi.
Oddiy metafora ma’lum so‘zning leksik ma’nosi ifoda etgan obyekt o‘ziga tog‘ridan
-
to‘g‘ri o‘xshash bo‘lgan ikkinchi bir obyektni nomdosh qilib olishi bo‘ladi. Shuning orqasida
mazkur so‘z ikkinchi obyektni ham ifoda etuvchi ko‘chma ma’no orttiradi. Bu obye
ktlar
o‘rtasidagi o‘xshashlik ularning sirtqi belgisi, harakat va holat xususiyati, vazifasi kabilarga
asoslanadi. Masalan: o
‘z oyog‘ingizga o‘zingiz bolta qo‘ymang, deyman!( A. Qodiriy,
O‘tgan kunlar).
Mana shu keltirilgan gapda ham bolta so‘zi o‘zining ma’nosida emas
ko‘chma ma’noda qo‘llanilgan bo‘lib, boltaning vaizfasini ko‘chma ma’noda ifoda etilgan,
ya’ni o’zingizga yomonlik tilamang, putur yetkizmang degan ma’no anglashiladi.
Savdo xodimi bo‘lib ishlagan vaqtida Majid Qurbonovning nafs ildiziga bol
ta
urilgan edi.
Bu jumladan ham ya’ni barham bermoq ma’nosida qo‘llanilgan.
Mening oyog‘imga bolta urgan shu bo‘ladi.
Bu yerda ham shunchaki bolta urgan
ma’nosida emas, barham bergan, tugatgan degani.
U zulm ildiziga bolta urdi.
Bunda ham batamom tugatdi, barham berdi degan
ma’nolari oddiy metafora natijasida hosil bo‘ladi. O‘ziga qiyoslanib, o‘xshatilib qaralgan
jonsiz obyektni nomdosh qilib olishi bo‘ladi. Mazkur jonli va jonsiz obyektlar o‘rtasidagi
o‘xshashlik ham sirtqi belgi, harakat va holat xusu
siyati, vazifasi kabilarga asoslanadi.
Ammo bu o‘xshashlik nomdosh bo‘lib olgan obyektga jonli holat baxsh etish orqali yuzaga
chiqadi. Sinesteziya ma’lum so‘zning leksik ma’nosi ifoda etgan obyekt boshqa sezgi orqali
his etiladigan ikkinchi bir obyekt (ki
shi subyektining umumlashtirishida o‘ziga o‘xshash
bo‘lgani uchun) nomdosh qilib olishidir. Buning orqasida mazkur so‘z ikkinchi obyektni
ham ifoda etuvchi ko‘chma ma’noga ega bo‘ladi.
Demak,
oddiy
metaforada
belgilariga
qarab
oddiy
qiyoslash,
personifikatsiyada jonlantirish natijasida qiyoslash, sinestaziyada esa subyektiv holatda
qiyoslash o‘xshatish uchun asos bo‘ladi.
Metafora ko
‘chma ma’no
hosil qilishnining eng keng tarqalgan usullaridan biridir.
Biz metaforaning yana ikki xil turini bilib olishimiz zarurdir. Bular: lingvistik metafora va
xususiy-maullif metaforalar. Birinchisi, lingvistik metaforalar til taraqqiyoti bilan bog
‘
liq
hodisa hisoblanadi. M.Mukarramov [7]
“Bunday metaforalar asosan, atash, nomlash
vazifasini bajaganligi uchun ularda uslubiy bo
‘
yoq, ekspressivlik, binobarin ular ifodalagan
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika
–
Зарубежная лингвистика
и лингводидактика
–
Foreign Linguistics and Linguodidactics
Issue
–
3
№
2 (2025) / ISSN 2181-3701
105
nutq predmetiga nisbatan subyektiv munosabat aks etmaydi”
. Bu turdagi metafora
faqatgina ma’lum bir so‘zning ma’no doirasi kengayadi hamda yangi tushunchalarni atash
uchun xizmat qiladi. Qishloq xo‘jaligi terminlari ham leksik birlik sifatida ko‘chma ma’no
ifodalab, nutq ta’sirchanligini oshirishga xizmat qilishi mumkin.
Masalan,
arqon
Arqon-
zig‘ir, kanop,nasha poyasi tolalaridan, ipdan yoki jundan eshib
tayyorlangan, bog‘lash uchun ishlatiladigan buyum; arg‘amchi.
Qil arqon, jun arqon, qanor
arqon.
Bo
‘
yniga
arqon solib olgan
.
Bu yerda aqrqon so‘zi ibora ichida kelgan bo‘lib,
oddiygina bo‘yniga arqonni solib olish emas, o‘zining aytganini qildiradigan qilib olgan
degan ma’noni ifoda etadi.
Kumush do
‘
stining kimligini bilib olish uchun
arqonni uzun tashlab qo
‘
ygan
edi.
Bu yerda ham ko
‘chma ma’noda ishlatilib no‘
jo
‘
ya harakatini darrovgina aytish emas
balkim o
‘
ziga qo
‘
yib berish degani.
Arqonni uzun tashlamoq, arg‘amchiga qil mador kabi paremalarda h
am uchraydi.
Ya’na bir misol keltirsak,
arra
so
‘
zi bilan
Ortiqcha sutdan kelgan daromad jinoyatchilar o
‘
rtasida
arra qilib kelingan.
Gazetadan.
Ro
‘
zg
‘
or arrasini barobar tortishib keladi. (Shuhrat, Umr pog
‘
onalari)
Bu ikki jumladan ham tenglik ma’nosida kelgan, ya’ni teng bo‘
lishib olishgan.
Tesha
so
‘
zi bilan ko
‘chma ma’noda ifodalangan jumlalar:
Bir necha qizimizning nomusini barbod etgan, xonadonlarni buzgan, mustahkam
oyog
‘
imizga
tesha urmoqchi bo’lgan iblisni
fosh qilib, sizni falokatdan qutqarib
qolmoqchiman. (G
‘
.G
‘
ulom, Xalq hukmiga havola)
Bu ibora
oyog‘iga bolta urmoq
shaklida ko‘p uchraydi.
Ya’ni bu gapda ham oddiygina tesha urmoq ma’nosida emas, pand bermoq
ma’nosida qo‘llanilgan.
Tesha tegmagan
gaplar.
Tesha tegmagan
yangilik.
Yusufjon qiziqning Oxunjon qiziq bilan qiladigan
tesha tegmagan
askiyalari va
latifalari zalda gulduros qarsaklarga va kulgi ko
‘
tarilishiga sababchi bo
‘
ldi. (T.Obidov,
Yusufjon qiziq)
Tikila turib, xayolida bir
tesha tegmagan
fikr uyg
‘
ondi.
Bularda tesha tegmagan jumlasida-ilgari ishlatilmagan, eshitilmagan,. butunlay
yangi so’z, gap, fikr, xabar, yangilik va shu kabilar haqida fikr ochib berilgan.
Chumchuq semirib botmon bo
‘
lmas,
Tesha o
‘
sib ketmon bo
‘
lmas.
Bunda esa imkonsizlik haqida gap borgan hisoblanadi.
Shu kungacha har ikki ishchi o
‘
z vazifasini bajarib, sodda qilib aytganda, o
‘
z
aravasini tortib kelishgan. Bu gapda esa o
‘
z ishini, tirikchiligini o
‘
zi qilmoq deganidir.
O‘roq so‘zini olsak,
O‘tganing o‘rog‘ini, ketganning ketmonini olmoq.
Bu maqolda shuni ko‘rishimiz mumkinki, o‘roq va ketmon so‘zlari ko‘chma ma’noda
qo‘llanilmoqda. Buning ma’nosi duch kelgan kishiga ozor bermoq, bezorilik qilmoq
deganidir.
O‘
sha kezlari Burgut bosar-
tusarini bilmay, medallarini jaranglatib, o‘tganning
o‘rog‘ini, ketganning ketmonini olib yurdi,
-
dedi chol. ( S.Ahmad, Cho‘l burguti)
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika
–
Зарубежная лингвистика
и лингводидактика
–
Foreign Linguistics and Linguodidactics
Issue
–
3
№
2 (2025) / ISSN 2181-3701
106
Qishloq xo‘jaligi sohasiga oid yana ko‘plab misollar ko‘rishimiz mumkin,
nafaqat
asbob-uskunalarida balki,
hayvonot olami, qishloq xo‘jaligi mahsulotlarida
ham
ko‘rishimiz mummin:
Arpa yotsa, ombor sol
–
bunda esa arpaning yotishi nazarda tutilmagan, aksincha
arpa shunchalar ko
‘
p hosil bergani nazarda tutilmoqda, shuning uchun ombor qur deb
ifoda etilgan.
Arpa ekkan arpa olar, bug‘doy ekkan bug‘doy olar –
bunda esa kim nima qilsa
shunga yarasha javob oladi. Yomonlik qilsa yomonlik qaytadi, yaxshilik qilsa yaxshilik
oladi degani.
Eshakning yuki yengil bo‘lsa, yotag‘on bo‘ladi –
bunda esa dangasa insonlarga
nisbatan ifodalangan. Ishyoqmas insonlarga ishini qancha yengil qilinsa, shuncha
ishyoqmas bo
‘
ladi.
Er- xotin
–
qo
‘
sh ho
‘
kiz.
Bu misolda uy-ro
‘
zg
‘or ishlarini barvarar oila bekasi va turmush o’rtog’ining
birgalikda qilishi nazarda tutilgan. Ho
‘
kiz so
‘zi bu yerda kochma ma’noda ak etgan.
Ingliz tilidagi qishloq xo‘jaligi asbob uskunalari bilan ishlatilgan metaforalarni
ko‘rishimiz mumkin:
Call a spade a spade
–
to call something by its right name; to speak frankly about
something , even if it is unpleasant.
Buning ma’nosi esa oqni oq, qorani qora demoqdir. Ko‘rib turganimizdek spade
ya’ni o‘z ma’nosida belkurak hisobalanadi, lekin bu joyda ko‘chma ma’noda ifoda
langan.
At the end of one’ rope and at the end of one’s tether
–
at the limits of one’s
endurance
ya’ni o‘
zbek tilida poymonasi to
‘
lmoq, sabr kosasi to
‘lmoq ma’nosiga to‘g‘
ri
keladi. Rope sozi arqon hisoblanadi, bu yerda arqonning oxiri deb tarjima qilishimiz
mumkin agar so‘zma so‘z tarjima qilsak.
Ko
‘
rganimizdek, yani hamma narsaning ham chek
chegarasi bor deb ifodalamoqda.
Have an axe to grind with
–
to have a problem to discuss or settle with someone;
to have a complaint against someone
- muammoni qiyin
yo‘l bilan hal etish. Bunda bolta
so‘zini ishlatish orqali ifoda etilgan.
Big wheel
–
an important, powerful, or influential person- muhim inson.
Bu
yerda katta g‘ildirak ishda muhim bo’lganligi uchun ishning ham katta bajaruvchisi borligi
bilan ifoda etilmoqda.
Hard/ through row to hoe- a difficult task
–
qiyin vazifa.
Bu ibora shuni
ko‘rsatadiki, qiyin ishlarni ketmon bilan bajarilanligi uchun, bu yerda uning ko‘chma
ma’nosi yoritilgan.
Axe
–
bolta so‘zi bilan ingliz tilida berilgan metaforalarni ko‘rib chiqsak,
The axe was the tool, and the rifle the weapon, of the early settlers; their
business was to kill the wild beasts, to fight the savages, and to clear the soil; and the
enthralling topics of conversation were the game and the Indians, and, as the
settlements grew, the land itself.
Ushbu parcha erta ko‘chmanchilarning asosiy vositalari va faoliyatini tavsiflaydi va
ularning kundalik
hayoti va ustuvorliklari haqida tushuncha beradi. Ma’no tahlili:
Bolta va miltiqlar asosiy vositalar sifatida:
Ushbu parcha boltani asbob sifatida belgilaydi, uning yerni tozalashdagi rolini va
turar-
joy bilan bog‘liq turli vazifalarni ta’kidlaydi.
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika
–
Зарубежная лингвистика
и лингводидактика
–
Foreign Linguistics and Linguodidactics
Issue
–
3
№
2 (2025) / ISSN 2181-3701
107
Unda omon qolishning amaliy jihatlari, jumladan ishlatiladigan asboblar va qurollar,
shuningdek, ko‘chmanchilarning yer va mahalliy xalqlar bilan o‘zaro munosabatlari
yoritilgan.
Parchada ilk ko‘chmanchilarning omon qolish uchun asosiy qurol va qurollarga
tayanis
hi, cho‘l bilan shug‘ullanishi va o‘z turar
-joylarini kengaytirgandan keyin rivojlanib
borayotgan suhbatlari tasvirlangan. U erta Amerika ko‘chmanchilarining tarixiy
voqeliklari va ustuvorliklarining qisqacha tasvirini taqdim etadi.
Red and clotted, even the handle marked with bloody spots, the axe was theirs.
Keltirilgan misolda
“Qizil va laxtalangan, hatto dastasi qonli dog‘lar bilan
belgilangan, bolta ularniki edi
”
iborasida, qonga bo‘yalgan va qotib qolgan boltaning jonli
va bezovta qiluvchi tasvirini
gavdalantiriladi, hatto dastasi ham zo‘ravonlikdan dalolat
beradi. Bu ta’rif bolta ularga tegishli ekanligini bildiradi va undan foydalanish bilan bog‘liq
shafqatsiz yoki zo‘ravonlik harakatlari tarixini ko‘rsatadi. Tasvirlangan tasvir qonli yoki
dahshatli
tarzda ishlatilgan vositani ta’kidlab, uning dahshatli va bezovta qiluvchi tabiatini
ta’kidlaydi. Ko‘rib turganimizdek bolta va uning dastasi ham yomonlik uchun xizmat qilishi
ta’kidlangan.
The red axe is left alone xviii.
Bu misoldan biz shuni anglashimiz mumkinki,
birinchi navbatda ya’ni bu bir kitob nomi yoki hikoya nomidir deb ko‘z oldimizga kelishi
mumkin. Iborani biz izolyatsiya yoki tark etish ma’nosida bo‘lishi ham mumkin. Ya’ni “
qizil
bolta yolg‘iz qoldi”
yakkalanish yoki tark etish holatini anglatishi mumkin. Balkim bu yerda
shaxsiy tanlov, sharoitlar yoki hikoyadagi burilish nuqtasi tufayli, qizil bolta tomonidan
tasvirlangan qahramon yoki shaxs yolg‘izlikni boshdan kechiradigan vaziyatni ifodalashi
aytib o‘tilgan bo‘lishi mumkin. Yana bir ma’n
osi, bu ibora hissiy izolyatsiya yoki
begonalashishni ko‘rsatishi mumkin. Qizil bolta introspektsiya, boshqalardan ajralish yoki
ichki mojarolar bilan kurashish bosqichidan o‘tishi mumkin.
Shuningdek, majoziy ma’no
yo‘qotish yoki qizil bolta bilan ifodalangan xarakterning sezilarli o‘zgarishini o‘z ichiga
olishi mumkin.
“Yolg‘iz qolish”
qandaydir vaziyatlardan yoki munosabatlardan voz
kechishni anglatishi mumkin.
Bu ibora metaforik tarzda o‘zgarish yoki mustaqillikka intilishni ifoda mumkin.
“Yolg‘iz qolish”
o‘z
-
o‘zini kashf qilish davrini yoki qizil bolta mustaqil ravishda
qiyinchiliklar yoki mas‘uliyatni o‘z zimmasiga oladigan sayohatni ifodalashi mumkin.
Bu iborani ishlatilishi asar muallifining qay holatda harakterini ochib berishiga
bog‘liqdir, ya’ni
qizil bolta deb berilishi ham bu yerda jarohatlanish, salbiy degan
ma’nolarni ochib bermoqda.
Where I crossed the Bad Axe was a the battle ground where Gen. Dodge fought
the Winnebago Indians.
Bu yerdagi misolda ham ya’ni ko‘rsatilgan joyda janjal, to‘qnashuv bo‘lganligi haqida
fikrlar keltirilgan. Yana ham to‘laroq kontekst bilan ifoda etilsa, bu yerda qanday ma’no
anglashilyotganligini osonroq anglab olishimiz mumkin.
Tahlillar davomida metafora haqida to
‘
laqonli fikrlarga ega bo
‘
ldik.
Yana bir
tushuncha metafora bilan yonma yon yuruvchi o‘xshatishga to‘xtaladigan bo‘lsak,
metafora bilan o‘xshatishni ham ko‘pincha birgalikda qo‘shib yuboramiz. O‘xshatishlar
xalq milliy mentaliteti, olamning lisoniy manzarasidagi o‘ziga xosliklarni aks e
ttiruvchi
muhim vosita, obrazli tafkkur natijasida paydo bo‘lgan nutqni boyituvchi birlik sanaladi.
O‘xshatishlarda tilshunoslikdagi, adabiyotshunoslikdagi qator izlanishlar obyekt bo‘lgan,
ammo bu tadqiq hali ham davom etmoqda. O‘xshatishda o‘zining ifodo
lovchi maxsus
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika
–
Зарубежная лингвистика
и лингводидактика
–
Foreign Linguistics and Linguodidactics
Issue
–
3
№
2 (2025) / ISSN 2181-3701
108
ko‘rsatkichlari bo‘ladi, so‘zlar esa o‘z ma’nosida ishlatiladi. Metaforada esa doimo so‘zlar
ko‘chma ma’noda ifodalaniladi.
Qishloq xo‘jaligi asbob
-
uskunalari bilan ifoda etilgan o‘xshatishlarni tahlil qilsak, “
a
s
sharp as an axe”
-
“
bolta
kabi o‘tkir ”. Bu o‘xshatishda boltaning o‘tkirligi biror bir
insonning xarakteriga yoki narsaga o‘tkirligiga o‘xshatiladi. Misol uchun, “
Uning zehni
boltadek o‘tkir edi” desak, biz uning
aql-zakovati
yoki
tez va keskin tabiatliligi
bilan
boltaning o‘tkirligini taqqoslaymiz. Bu o‘xshatish uning zukkoligi va ta’sirchanligini
boltaning o‘tkir uchi bilan bog‘lash orqali ta’kidlaydi.
“
His words fell on them like an axe, sharp and cutting
”.
—
Uning soʻzlarini boltaga
o
‘xshatish ifoda etilgan. Bu o‘xshatishda kimningdir so‘zining ta’sirchanligi, boltaning
o‘tkir va kesuvchi tabiatiga
qiyoslanadi. Bu so
‘
zlar xuddi boltaning tez zarbasi kabi kuchli
va hal qiluvchi ta
’
sirga ega ekanligini ko
‘
rsatadi.
“
Her criticism was as cutting as an axe, slicing through any semblance of
confidence
”.
-
“
Uning tanqidi, ishonchning har qanday ko'rinishini kesib tashlagan bolta
kabi edi
”.
deya ifoda etishimiz mumkin. Bu o‘xshatishda tanqidning o‘tkirligi va jiddiyligi
boltaning
kesish harakati
bilan qiyoslanadi. Unda ta
nqid keskin bo‘lgani va xuddi
boltaning hal qiluvchi kuchiga o‘xshab chuqur ta’sir o‘tkazganligi haqidagi fikrni bildiradi.
“
His determination was as relentless as an axe, hacking away at every obstacle
in his path
”.
-
Uning qat
’
iyati y
o’
lidagi har bir to
‘
siqni sindirib tashlagan bolta kabi
shafqatsiz edi. Bu yerda esa qat’iyatini boltaga qiyos etilgan.
“
The storm hit with a force as fierce as an axe, tearing through the landscape
”.
–
Bo
‘
ron boltadek shiddatli
kuch bilan urib, manzarani yorib yubordi. Ko
‘
rib
turganimizdek, bo
‘
ronning tezligi va bolta tezligi o
‘
rtasida qiyoslash ishlatilgan.
“
Her words fell on him like an axe, brutally honest and impossible to ignore
”.
–
Uning so
‘zlari uning ustiga bolta kabi tushdi, e’tiborsiz qoldirib bo‘
lmaydi. Keltirilgan
jumladan ham o
‘
z aksini ifoda etmoqda, bolta kabi o
‘
ta keskir edi so
‘
zlari deyilmoqda.
”
The news hit me like an axe, severing my connection to the comfortable
routine
”.
–
Yangilik menga boltadek urilib, qulay tartib bilan aloqamni uzdi. Bu misolda esa
boltaning tezligi va tezlik bilan ishni yakuniga yetkazish nazarda tutilgan.
”
Her criticism was as sharp as an axe, cutting through the conversation with
precision
”.
–
Uning tanqidi boltadek o
‘
tkir edi, suhbatni aniqlik bilan kesib tashladi. Bu yerda
ham o
‘
tkirlik nazarda tutilmoqda.
”
The news struck him as heavily as an axe, leaving him stunned
”.
Bu xabar unga
boltadek qattiq tegdi va uni hayratda qoldirdi. Ya’ni boltaning qanchalik qattiq jarohat
berish ifoda etilmoqda.
”
The impact of the realization hit her like an axe, causing a sudden wave of
emotion
”.
Tushunishning zarbasi unga bolta kabi urilib, to
‘
satdan hissiyot to
‘l
qinini keltirib
chiqardi. Bunda ham keltirilgan ma’no ifodalanmoqda.
“
His words were like an axe, chopping away at the foundation of their
friendship
”.
Uning so
‘
zlari do
‘s
tlik poydevorini kesib tashlagan boltaga o
‘
xshardi.
“
The teacher
’
s gaze was as stern as an axe, cutting through the classroom
’
s
chatter
”.
O‘qituvchining nigohi boltadek qattiq bo‘lib, sinfdagi gaplarni kesib o‘tdi.
”
Her disappointment hit him as forcefully as an axe, leaving him speechless
”.
Uning hafsalasi pir bo‘lganidan unga boltadek qattiq tegib, indamay qoldi.
“
The unexpected news fell on her like an axe, shattering her sense of security
”.
Kutilmagan xabar uning boshiga boltadek tushib, xavfsizlik hissini buzdi.
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika
–
Зарубежная лингвистика
и лингводидактика
–
Foreign Linguistics and Linguodidactics
Issue
–
3
№
2 (2025) / ISSN 2181-3701
109
”
The harsh reality struck him like an axe, severing his illusions of invincibility
”.
Qattiq haqiqat unga boltadek urildi, yengilmaslik haqidagi illyuziyalarini uzib tashladi.
“
The supervisor
’
s critique was as sharp as an axe, leaving no room for
complacency
”.
Nazoratchining tanqid
i boltadek o‘tkir bo‘lib, xotirjamlikka o‘rin qoldirmadi.
”
His focus was as relentless as an axe, cutting through distractions with
precision
”.
Uning diqqat markazida chalg
‘
itadigan narsalarni aniqlik bilan kesib o
‘
tuvchi
bolta kabi tinimsiz edi.
“
The truth hit her like an axe, abruptly and painfully
”.
Haqiqat unga bolta kabi,
to
‘
satdan va og
‘
riqli urildi.
“
The impact of the decision fell on the team like an axe, altering their plans
drastically
”.
Qarorning ta
’
siri jamoaga bolta kabi tushdi va ularning rejalarini keskin
o
‘
zgartirdi.
“
The judge
’s
verdict was as final as an axe, severing any hope of leniency
”.
Sudyaning hukmi muloyimlik umidini uzib tashlagan boltadek qat’iy edi.
”
Her gaze was as penetrating as an axe, cutting through the crowd with
intensity
”.
Uning nigohi olomonni shiddat bilan kesib o
‘
tuvchi bolta kabi edi.
“
The unexpected announcement struck the audience like an axe, leaving them in
stunned silence
”.
Kutilmagan e’lon tomoshabinlarga boltadek urilib, ularni hayratda
qoldirgan sukunatda qoldirdi.
”
The detective examined the crime scene like a hoe, carefully turning over each
piece of evidence
”.
-
Tergovchi jinoyat sodir bo‘lgan joyni ketmondek ko‘zdan kechirdi, har
bir dalilni diqqat bilan aylantirdi.
“
His dedication to the task was as steady as a hoe, breaking through challenges
with persistent effort
”.
-
Uning topshiriqni bajarishga sodiqligi ketmondek barqaror edi,
tinimsiz harakat bilan qiyinchiliklarni engib o
‘t
di.
”
The farmer
’
s diligence in the field was as rhythmic as a hoe, cultivating rows
with precision
”.
-
Dehqonning daladagi mehnatsevarligi ketmondek maromda edi,
qatorlarni aniq ishlov berdi.
Tahlillar natijasida shuni ko‘rishimiz mumkinki, ikki tilda ham ishlatilayotgan
o‘xshatishlar bir biriga o‘xshashligi ko‘pdir. Ifodalanay
otgan harakatlari ifodalashda
deyarli bir xil asbob-uskunalardan foydalanilgan. Hamda, ushbu idiomatik iboralar bizning
kundalik suhbatlarimizning muhim tarkibiy qismidir. Ular bizning xabarlarimizni aniq va
ravshan qiladi. Ular nutqimizni nihoyatda boyitadi.
XULOSA
Yuqorida tahlil qilingan misollardan shu xulosaga kelishimiz mumkinki, har bir
o‘xshatishda qishloq xo‘jaligi terminlarining ko‘rinishi, ularning harakatini insonlarga
qiyoslab ifoda etmoqda. Har bir misolda, bir xislati orqali ifoda etilayotgan jarayon yoki
narsani ochib berilmoqda. Bu orqali ham kitobxonnni yoki tushunarli bo‘lishini oshirib
bermoqda. Qishloq xo‘jaligi terminlari faqatgina bir o‘zining sohasini rivojlantirib
qo‘ymasdan, har bir soha rivojiga hissa qo‘shib kelmoqda. Ularni ifoda etishida albatta
uning kelib chiqishi va hayot tarzi o‘rganilib keyingina, boshqa sohalarda talqin etishimiz
mumkin deb hisoblaymiz.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI:
1. Ўринбоев Б., Қўнғуров Р., Лапасов Ж. Бадиий текстнинг лингвистик
таҳлили. –
Тошкент: Ўқитувчи, 1990. ¬¬–
Б.95.
2. Данилов П. А., Бигаев Р. И. Ввдение в языкозание. –
Ташкент, 1954. –
C. 12.
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika
–
Зарубежная лингвистика
и лингводидактика
–
Foreign Linguistics and Linguodidactics
Issue
–
3
№
2 (2025) / ISSN 2181-3701
110
3. Hamroyev M. A. O‘zbek tilidan ma’ruzalar majmuasi. –
Toshkent, 2006.
–
B. 45.
4. Jamolxonov
H. Hozirgi o‘zbek adabiy tili. –Toshkent: O‘zbekiston milliy
ensikilopediyasi, 2013.
–
B. 266-269.
5. Sayfullayeva R. Hozirgi o‘zbek adabiy tili. –
Toshkent, 2009.
–
B. 108-110
6. Миртожиев М. Лингвистик метафоралар таснифи. –Тошкент, 1973. –
Б. 34.
7.
Мукаррамов М. Ўзбек тилида ўхшатиш. –Тошкент, 1976. –
Б. 13.;
Абдураҳмонов Ш. Ўзбек бадиий нутқида кулги қўзғатувчи лисоний воситалар. ¬¬–
Тошкент, 1997. ¬¬–
Б. 96.
8. O‘zbek tilining izohli lug‘ati, “ O‘zbekiston milliy ensiklopediyasi” Davlat ilmiy
nash
iryoti. ¬¬–
Toshkent, 2006. ¬¬–
B.103.
