Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika
–
Зарубежная
лингвистика
и
лингводидактика
–
Foreign
Linguistics and Linguodidactics
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/foreign-linguistics
The role of authentic materials in improving the
sociolinguistic competence of future English teachers
Abbos Ermirzaev
1
Namangan State Institute of Foreign Languages
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received January 2025
Received in revised form
15
January 2025
Accepted 25
February 2025
Available online
15
March 2025
Modern educational institutions recognize the effectiveness
of using authentic materials in the process of improving
students' sociolinguistic competence. This article examines the
types of authentic materials that contribute to the development
of sociolinguistic competence, as well as the pedagogical
technologies for their teaching.
2181-3663
/©
2024 in Science LLC.
https://doi.org/10.47689/2181-3701-vol3-iss1-pp1
This is an open-access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (
https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru
Keywords:
sociolinguistic,
competence,
authentic,
material,
visual.
Bo‘lajak ingliz tili o‘qituvchilarining sotsiolingvistik
kompetensiyasini
takomillashtirishda
autentik
materiallarning roli
ANNOTATSIYA
Kalit so‘zlar
:
sotsiolingvistik,
kompetensiya,
autentik,
material,
vizual.
Zamonaviy ta’lim m
uassasalari tomonidan talabalarning
sotsiolingvistik kompetensiyasini takomillashtirishda autentik
materiallardan foydalanish samarali ekanligi e’tirof etilmoqda.
Ushbu
maqolada
sotsiolingvistik
kompetensiyani
takomillashtiruvchi autentik material turlari va ularni
o‘qitishdagi pedagogik texnologiyalar haqida so‘z yuritiladi.
1
Associate Professor, Namangan State Institute of Foreign Languages.
E-mail: nasirdinovayorkinoy@gmal.com
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika
–
Зарубежная лингвистика
и лингводидактика
–
Foreign Linguistics and Linguodidactics
Issue
–
3
№
2 (2025) / ISSN 2181-3701
112
Роль аутентичных материалов в совершенствовании
социолингвистической
компетенции
будущих
преподавателей английского языка
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
социолингвистический,
компетенция,
аутентичный,
материал,
визуальный
.
Современные образовательные учреждения признают
эффективность использования аутентичных материалов в
процессе
совершенствования
социолингвистической
компетенции студентов. В данной статье рассматриваются
виды аутентичных материалов, способствующих развитию
социолингвистической
компетенции,
а
также
педагогические технологии их преподавания
.
KIRISH
Dunyoda talabalarning sotsiolingvistik kompetensiyasini takomillashtirish orqali
kasbiy yetuklikni rivojlantirish, kompetensiyaviy yondashuvga asoslangan ta’lim asosida
talabalar orasida millatlararo bag‘rikenglikni tarbiyalashga doir qato
r ilmiy izlanishlar olib
borilmoqda. Sarbon deklaratsiyasi (Sorbonne Declaration), Taʼlim barcha uchun
(Education For All(EFA)), Ming yillik rivojlanish maqsadlari (Millennium Development
Goals (MDGs)), Jahon taʼlim forumi (World Education Forum) va Lissab
on
Konvensiyalarida kompetentli yondashuv asosida malakali kadrlarni tayyorlash
yoʻnalishlari belgilab berilgan. Ayniqsa, talabalarda insonparvarlik, millatlararo muloqot
madaniyatini rivojlantirish, turli madaniyat vakillari o‘rtasidagi o‘zaro munosabat v
a bir-
birini tushunish muammosini hal etishda innovatsion izlanishlar, jamiyatni
modernizatsiya qilish jarayonlarini takomillashtirish hamda lingvomadaniyatshunoslik
yondashuvi asosida talabalarning sotsiolingvistik kompetensiyasini takomillashtirishning
p
edagogik imkoniyatlarini yaxshilash, o‘quv materiallarini tanlashda madaniyat bilan
uyg‘unlik yo‘nalishidagi tadqiqotlar alohida ahamiyat kasb etmoqda.
ADABIYOTLAR TAHLILI
Talabalarning sotsiolingvistik kompetensiyasini takomillashtirishda autentik
materiallarning ahamiyati beqiyosdir. Autentik material
—
bu asl (original) va tabiiy
kontekstda yaratilgan material bo‘lib, u til o‘rganish yoki o‘qitish maqsadida maxsus
moslashtirilmagan. Bunday materi
allar aslida tilni qo‘llaydigan kishilar tomonidan, o‘z
ehtiyojlari va muloqot maqsadlarida yaratiladi.
Gebhard (1996) EFL/ESL o‘qituvchilari foydalangan autentik materiallarning yana
bir qancha misollarini keltiradi. Quyida uning dars rejalashtirish uchun
manba bo‘lib
xizmat qilishi mumkin bo‘lgan ba’zi misollari keltirilgan: a) matnli materiallar: gazeta va
jurnal maqolalari, kitoblar, blog postlar, reklama matnlari, e’lonlar; b) audio va video
materiallar: intervyular, radio eshittirishlari, podkastlar, filmlar, seriallar, YouTube
videolari; c) vizual materiallar: Infografikalar, posterlar, diagrammalar, billboard
reklamalari; d) kunlik hayotda ishlatiladigan hujjatlar: Chiptalar, menyular, xarita va
yo‘riqnomalar, kvitansiyalar, rasmiy hujjatlar.[2]
Dars
lar samarali bo‘lishi uchun o‘qituvchilarning autentik materiallardan
foydalanishi muhim hisoblanadi. Aslida, autentik materiallardan foydalanish bir qancha
afzalliklarga ega. Brinton (1991) ga ko‘ra, autentik materiallar va ommaviy axborot
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika
–
Зарубежная лингвистика
и лингводидактика
–
Foreign Linguistics and Linguodidactics
Issue
–
3
№
2 (2025) / ISSN 2181-3701
113
vositalari tala
balarga auditoriyada til o‘rganish muhiti va tashqi dunyo o‘rtasidagi bevosita
bog‘liqlikni mustahkamlashga yordam beradi. Gebhard (1996) autentik materiallarni til
o‘rganishni kontekstga joylashtirish usuli sifatida ko‘radi. Darslar televideniyedagi ob
-
ha
vo hisobotini tushunishga asoslangan bo‘lsa, talabalar tilning o‘ziga emas, balki mazmun
va ma’noga e’tibor qaratadilar. Bu esa talabalar uchun muhim til manbai bo‘lib xizmat
qiladi, shunda ular faqat darslik va o‘qituvchi tomonidan taqdim etilgan material
lardan
tashqari qo‘shimcha til bilishni mustahkamlovchi til sohiblarining madaniyatiga xos
nutqiy etikasini o‘rganadi va amalda qo‘llashga harakat qiladilar. [2]
Bundan tashqari, Melvin va Stout talabalarda autentik materiallardan foydalangan
holda madani
yatni o‘rganish jarayonida umumiy o‘rganish motivatsiyasining oshishi va
fanga bo‘lgan qiziqishning yangilanishini kuzatganlar. Ular dars davomida talabalarni
tayyorlangan topshiriqlar orqali maqsadli madaniyatga mansub shaharga (masalan, Nyu-
York shahrida
dam olish kunlarini o‘tkazish) “yuborib”, autentik materiallardan
foydalanganlar. Talabalar autentik materiallar bilan bevosita ishlashga ko‘nikkan sari, tilni
real hayotiy sharoitlarda qo‘llashning amaliy foydasini yaxshiroq tushuna
boshlaganliklarini bi
ldirganlar. Ular darsdan tashqarida kerak bo‘ladigan ko‘nikmalarni
mashq qilish va o‘z madaniyatidan tashqaridagi madaniyatlar haqida bilish foydali
ekanligini ta’kidlashgan.[3]
Shuningdek, ba’zi tadqiqotchilar sinfda ko‘proq autentik materiallar bo‘lishi
kerakligini ta’kidlaydilar, chunki ingliz tilini o‘rgatish uchun maxsus ishlab chiqilgan
materiallar va haqiqiy suhbatlar o‘rtasida katta farq bor. Porter va Roberts autentik va
noautentik materiallar o‘rtasidagi farqlarni tahlil qilib, o‘quv materiallari
uchun yozilgan
suhbatlar odatda sekin sur’atda bo‘lishini, muayyan tuzilmalarning juda tez
-tez
takrorlanishini va nutqning ravon o‘tishini ta’kidlaydilar. Shuningdek, ikkilanmalar (“uh”
va “mm”) ko‘pincha yo‘qolib ketadi va gaplar mukammal shakllantiriladi
, deyarli xatolarsiz
bo‘ladi.[4] Boshqacha aytganda, talabalar auditoriyada eshitadigan til real dunyodagi
tildan farq qiladi. Ko‘pgina hollarda, auditoriyada eshitiladigan til sun’iylashgan bo‘lib, bu
autentiklikni yo‘qotadi, chunki ayrim o‘qituvchilar mu
ayyan til jihatlarini tushunarliroq
shaklda o‘rgatish zarur deb hisoblaydilar.
TADQIQOT METODOLOGIYASI
Bo‘lajak
ingliz
tili
o‘qituvchilarining
sotsiolingvistik
kompetensiyani
takomillashtirishda autentik materiallar bilan ishlash muhokama qilindi. Ingliz tilidagi
autentik materiallar tahlil qilindi va til sohiblariga xos tarzda muloqot jarayonini amalga
oshirish ya’ni sotsiolingvistik kompetensiyani takomillashtiruvchi yondashuvlar va
pedagogik texnologiyalar o‘rganildi.
TAHLILLAR VA NATIJALAR
Autentik til materialning guruhda ishlatilishining ahamiyati quyidagicha:
Til tabiiydir. Agar biz tilni o‘rgatish maqsadida soddalashtirsak yoki o‘zgartirsak
(struktura
ni cheklash, lug‘at tarkibini nazorat qilish va hokazo), vazifani yanada
murakkablashtirishimiz mumkin. Aslida biz ma’no topishda yordam beradigan ishoralarni
olib tashlashimiz mumkin.
Autentik til materiallari talabalar uchun kichik hajmdagi material bilan ishlash
imkoniyatini yaratadi, lekin shu bilan birga u to‘liq va mazmunli xabarlarni o‘z ichiga oladi.
Autentik bosma materiallar talabalar uchun til bo‘lmagan belgilarni (maket,
rasmlar, ranglar, ramzlar, u joylashgan muhit) ishlatish imkoniyatini yaratadi, bu esa
ularga ma’noni osonroq tushunishda yordam beradi.
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika
–
Зарубежная лингвистика
и лингводидактика
–
Foreign Linguistics and Linguodidactics
Issue
–
3
№
2 (2025) / ISSN 2181-3701
114
Talabalar o‘rganayotgan narsalarining tashqi dunyoda kerak bo‘lishini darhol
tushunishlari kerak. Real hayotiy materiallarning realistik tarzda ishlatilishi bu bog‘liqlikni
yaqqol ko‘rsatib bera
di.
Nunan (1999:27) ta’kidlaganidek, talabalar iloji boricha turli xil autentik
materiallarni tinglashi va o‘qishi muhimligini aytadi. Bu esa talabalarning motivatsiyasini
oshirib, o‘quv jarayoniga jon baxsh etadi va ular uchun auditoriyadagi bilimlar bila
n real
hayotdagi bilimlar o‘rtasida muhim bog‘liqlikni shakllantirishga yordam beradi.[1]
Bugungi kunda ko‘plab yetakchi til tadqiqotchilari muhim deb hisoblaydigan yana
bir jihat
–
o‘quv materiallari Task
-
Based Language Teachingni qo‘llash muhimdir.
Task-Based Language Teaching
–
til o‘rganishning umumiy yondashuvi bo‘lib,
o‘quvchilarning bajaradigan “vazifalari”ni ta’lim jarayonining markaziy qismi sifatida
ko‘radi. Bu yondashuvda ta’lim jarayoni o‘quv dasturi maqsadlari bilan bevosita bog‘liq
bo‘lgan kommunikativ vazifalar to‘plami sifatida tasvirlanadi.
Nunan (1991:279) vazifaga asoslangan yondashuvning besh asosiy xususiyatini
keltirib o‘tadi:
Chet tilida muloqot qilishni o‘rganishga urg‘u berish, o‘quv jarayoniga autentik
matnlarni (o‘quv materiallarini) kiritish, talabalarga faqat tilga emas, balki o‘rganish
jarayoniga ham e’tibor qaratish imkoniyatini yaratish, talabalarning shaxsiy tajribalarini
sinfxonadagi ta’lim jarayonining muhim qismi sifatida ko‘rib chiqish, sinfxonada
o‘rganilgan tilni sinfdan tashqarida qo‘llash imkoniyatini yaratishga harakat qilish.
Uning fikricha, vazifa
–
mazmunni tushunish, til birliklarini o‘zlashtirish, tilni ishlab
chiqarish va o‘rganilayotgan tilda muloqot qilishga yo‘naltirilgan topshiriqdir.
Talabalarga autentik materiallardan foydalanib, aniq vazifalarni bajarayotgan va
real dunyo til maqsadlariga erishayotgan auditoriya mashg‘ulotlarining ba’zi misollari
keltirilgan:
Madaniy obyektlardan foydalanish orqali mashg‘ulotlar
Madaniyat sohasiga doir materiallardan (masalan, fotosuratlar, ramzlar va
qo‘shiqlardagi tasvirlar) to‘g‘ridan
-
to‘g‘ri foydalanish va ularni qo‘llash sinfda juda
samarali bo‘lishi mumkin. Tomalin va Stempleski (1998) tomonidan ishlab chiqilgan
“Madaniy kompozitsiya” deb nomlangan mashg‘ulot ingliz tilida yozish ko‘nikmalarini
rivojlantirishga xizmat qilgan.
O‘qituvchi ingliz tilida so‘zlashuvchi mamlakatlarga qilgan sayohatlaridan yig‘ilgan
turli realiya (masalan, avtobus yoki samolyot chiptalari, kvitansiyalar, kuponlar, pullar va
fotosuratlar)ni tarqatadi. Ushbu narsalar aralashtiriladi va tartibsiz holda beriladi.
O‘quvchilar ikki yoki uch kishilik guruhlarga bo‘linadi. Ular har bir narsani aniqlaydilar va
o‘z to‘plamiga asoslangan hikoya yaratadilar.
Keyin guruhlar o‘z hikoyalarini guruh oldid
a taqdim etadilar, har bir ishtirokchi
hikoyaning bir qismini gapirib beradi. Hikoyada eslatib o‘tilgan har bir element guruhga
ko‘rsatiladi va stol ustiga qo‘yiladi. Barcha guruhlar tugatgandan so‘ng, har bir o‘quvchi o‘z
hikoyasining individual variantini yozadi.
Bunday madaniyat o‘rgatuvchi faoliyatlar uchun vazifa yo‘nalishli yondashuv
tavsiya etiladi. O‘quvchilar kichik guruhlarda yoki juftliklarda ishlab, aniq ma’lumotlarni
ishlab chiqadilar, o‘z kashfiyotlarini baham ko‘rib, ularni maqsadli madaniyat
kontekstida
hamda o‘z madaniyatlari bilan solishtirib talqin qiladilar.
Eshitish mashg‘ulotlari
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika
–
Зарубежная лингвистика
и лингводидактика
–
Foreign Linguistics and Linguodidactics
Issue
–
3
№
2 (2025) / ISSN 2181-3701
115
O‘quvchilarning real dunyoda eshitish ko‘nikmalarini rivojlantirishga e’tibor
qaratishning bir usuli eshitish mashg‘ulotlaridan foydalanishdir. “Tinglab tushunish”
nomli mashg‘ulot tinglash strategiyalarini o‘rgatish uchun ishlab chiqilgan.
O‘quvchilarga ular mehmon sifatida kechaga borganliklari va suhbatlarni pinhona
eshitish (eavesdropping) mumkinligi aytiladi. Ular real hayotdagi kecha suhbatlarining
qisqa b
o‘laklarini tinglaydilar va maxsus topshiriq varag‘iga odamlar qanday mavzuda
gaplashayotganini yozib qo‘yadilar. Shuningdek, ushbu mavzu ularga qiziqmi yoki
yo‘qligini ham belgilaydilar.
Keyingi bosqich sifatida o‘quvchilar ingliz tilida suhbatlar olib bo
riladigan haqiqiy
muhitlarda (yoki televizordagi inglizcha suhbatlarni kuzatib) yana shunday kuzatuvlar
qilishlari, eshitganlari bo‘yicha qaydlar olib, sinfga hisobot berishlari mumkin.
Eshitish/tomosha qilish mashg‘ulotlari. Jim tomosha qilish: o‘quvchila
r video
lavhani ovozsiz tomosha qilib, unda nima sodir bo‘layotganini taxmin qilishlari va
gapirayotgan odamlar nima deyayotganini oldindan tasavvur qilishlari kerak. Oldindan
taxmin qilish: o‘quvchilar videoning faqat boshini tomosha qiladilar, so‘ngra vo
qealar
qanday davom etishini taxmin qiladilar. Bo‘lingan tomosha qilish (Split Viewing): guruh
ikki kichik guruhga bo‘linadi: yarim guruh ekranga qarab o‘tiradi, qolganlari esa ekranga
qaray olmaydi va faqat ovozni eshitadi. Keyin juftliklar bo‘lib ishlash
adi va videoda nima
bo‘lgani haqida hikoya tuzadilar.
Bunday mashg‘ulotlar uchun mashqqa asoslangan yondashuv tavsiya etiladi.
O‘qituvchi: qaysi til birliklari avvaldan o‘rgatilishi kerakligini aniqlab olishi;
o‘quvchilarning diqqatini aniq tomosha qilish
vazifalariga qaratishi; ushbu jarayonda
qaysi til jihatlari o‘rgatilishini belgilab olishi; mashg‘ulot uchun maxsus topshiriq
varaqalari tayyorlashi kerak. Agar imkon bo‘lsa, videodagi suhbat matni yozib olinib,
keyinchalik o‘quvchilar bilan tahlil qilish
uchun ishlatilishi mumkin.
Autentik materiallar talabalarga real kommunikativ tajriba taqdim etadi. Masalan,
filmlar, intervyular, gazeta maqolalari, podkastlar va ijtimoiy tarmoqlardagi muloqotlar
sotsiolingvistik tafovutlarni o‘rganishga yordam beradi.
XULOSA
Xulosa qilib aytganda, autentik materiallar bo‘lajak ingliz tili o‘qituvchilarining
sotsiolingvistik kompetensiyasini takomillashtirishda muhim ahamiyat kasb etadi. Ular
yordamida talabalar tilning nafaqat grammatik tomonini, balki uning turli madaniy va
kommunikativ jihatlarini ham chuqur anglash imkoniga ega bo‘ladilar.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI:
1.
Nunan, D. Second Language Teaching and Learning. Boston: Heinle and Heinle
Publishers.
–
1999.
2.
Gebhard J. Teaching English as a Foreign Language: A Teacher Self-Development
and Methodology Guide. Ann Arbor: The University of Michigan Press.
–
1996.
3.
Melvin B.S. and Stout D.S. Motivating language learners through authentic materials.
In W. Rivers (ed.) Interactive Language Teaching. New York: Cambridge University
Press, 44-56.
–
2007.
4.
Porter D. and Roberts J. Authentic listening activities. In M. L. Long (ed.)
Methodologyin TESOL. Rowley, Mass.: Newbury House.
–
2001.
