Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika –
Зарубежная лингвистика и
лингводидактика – Foreign
Linguistics and Linguodidactics
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/foreign-linguistics
Representation of the female image and gender roles in
English and Uzbek literature: an analysis of the works of
Jane Austen and O‘tkir Hoshimov
Dilafruz MADAMINOVA
1
Urgench RANCH Technological University
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received February 2025
Received in revised form
10
March 2025
Accepted 25 March 2025
Available online
25 April 2025
This article analyzes the representation of the female image
and gender roles in the works of the renowned English author
Jane Austen and the prominent Uzbek writer O‘tkir Hoshimov. It
explores how both authors depict women’s roles in society, their
struggles, social pressures, and relationships with men through
different literary approaches. The study highlights the
connection between literary images and the social contexts of
both historical and contemporary periods.
2181-3701/© 2024 in Science LLC.
DOI:
https://doi.org/10.47689/2181-3701-vol3-iss4
This is an open-access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (
https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru
Keywords:
female image,
gender roles,
English literature,
Uzbek literature,
Jane Austen,
O‘tkir Hoshimov,
social context,
literary analysis.
Ayol obrazi va gender rollarining ingliz va o‘zbek
adabiyotida aks etishi: Jane Austen va O‘tkir Hoshimov
asarlari tahlili
ANNOTATSIYA
Kalit so‘zlar:
ayol obrazi,
gender rollari,
ingliz adabiyoti,
o‘zbek adabiyoti,
Jane Austen,
O‘tkir Hoshimov,
ijtimoiy kontekst,
adabiy tahlil.
Mazkur maqolada ingliz adabiyotining taniqli vakili Jane
Austen va o‘zbek adabiyotining atoqli namoyandasi O‘tkir
Hoshimov asarlari asosida ayol obrazi va gender rollarining
aks etish holatlari tahlil qilinadi. Ikkala muallifning
asarlarida ayollarning jamiyatdagi o‘rni, ular duch keladigan
muammolar, ijtimoiy bosimlar va erkak-ayol munosabatlari
turli badiiy uslublarda yoritilgan. Tadqiqotda ushbu obrazlar
orqali zamonaviy va tarixiy ijtimoiy kontekstlar orasidagi
bog‘liqlik ko‘rsatib beriladi.
1
Urgench RANCH Technological University.
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika – Зарубежная лингвистика
и лингводидактика – Foreign Linguistics and Linguodidactics
Special Issue – 4 (2025) / ISSN 2181-3701
153
Отражение образа женщины и гендерных ролей в
английской
и
узбекской
литературе:
анализ
произведений Джейн Остин и Уткира Хашимова
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
образ женщины,
гендерные роли,
английская литература,
узбекская литература,
Джейн Остин,
Уткир Хашимов,
социальный контекст,
литературный анализ.
В данной статье проводится анализ отражения образа
женщины и гендерных ролей в произведениях известной
английской писательницы Джейн Остин и выдающегося
узбекского писателя Уткира Хашимова. Исследование
раскрывает, как оба автора изображают положение женщин в
обществе, их трудности, социальное давление и отношения с
мужчинами с помощью различных литературных приемов.
Подчеркивается
взаимосвязь
между
литературными
образами и социальным контекстом как прошлого, так и
настоящего времени.
KIRISH
Adabiyot har qanday jamiyatning ijtimoiy, madaniy va ruhiy holatini aks
ettiruvchi muhim san’at turi sifatida insoniyat hayotining turli jabhalarini o‘zida
mujassam etadi. Ayniqsa, ayol obrazi va gender rollarining adabiy asarlardagi ifodasi
jamiyatdagi ayollar mavqeining tarixiy va madaniy jihatdan qanday shakllanganini
ko‘rsatishda muhim o‘rin tutadi. Adabiy matnlar orqali ayollarning hayoti, ularning
jamiyatdagi o‘rni, erkaklar bilan munosabatlari hamda gender tengligi masalalari
keng va chuqur yoritiladi. So‘nggi yillarda gender masalalariga bo‘lgan qiziqish ortib
borayotgan bir paytda, adabiyotda ayol obrazining qanday tasvirlangani muhim ilmiy
tadqiqot mavzusiga aylangan. Ayol obrazlari faqatgina badiiy tasvir vositasi emas,
balki jamiyatdagi gender stereotiplarini mustahkamlovchi yoki ular bilan kurashuvchi
kuch sifatida ham talqin etilmoqda. Ayniqsa, turli davr va madaniyat vakillari ijodini
qiyoslash orqali ushbu stereotiplar va gender rollarining o‘zgarish dinamikasini
kuzatish mumkin. Mazkur maqolada ingliz adabiyotining yorqin vakili Jane Austen va
o‘zbek adabiyotining atoqli namoyandasi O‘tkir Hoshimov ijodidagi ayol obrazlari va
gender rollari tahlil qilinadi. Jane Austenning romanlarida XVIII–XIX asrlardagi
Angliya jamiyatidagi ayollarning turmush tarzi, ularning ijtimoiy bosimlarga qanday
munosabatda bo‘lgani, oila va nikohga oid qarashlar tasvirlangan bo‘lsa, O‘tkir
Hoshimov asarlarida XX asr oxiri va XXI asr boshidagi o‘zbek ayollarining jamiyatdagi
roli, ularning hayotga, oilaga, or-nomusga bo‘lgan munosabati tasvirlanadi. Har ikki
muallif o‘z asarlarida ayol obrazlarini chuqur psixologik, axloqiy va ijtimoiy jihatdan
yoritishga intilgan. Tadqiqotda adabiy asarlardagi ayol obrazlari orqali mualliflarning
ijtimoiy qarashlari, zamonaviylik va an’anaviylik o‘rtasidagi kurash, shuningdek,
gender rollarining o‘zgarish tendensiyalari tahlil qilinadi. Ingliz va o‘zbek
adabiyotlaridagi madaniy tafovutlar va umumiyliklar asosida ayol obrazining qanday
shakllangani o‘rganiladi. Mazkur qiyosiy yondashuv orqali adabiyotda ayol
mavzusining naqadar dolzarb va zamonlararo ahamiyatga ega ekani, shuningdek,
gender masalalarining badiiy ijodda qanday ifoda topayotgani aniqlanadi.
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika – Зарубежная лингвистика
и лингводидактика – Foreign Linguistics and Linguodidactics
Special Issue – 4 (2025) / ISSN 2181-3701
154
ADABIYOTLAR TAHLILI VA METODOLOGIYASI
So‘nggi yillarda ayol obrazi va gender masalalarining adabiyotdagi
ifodalanishiga doir ko‘plab ilmiy ishlar amalga oshirildi. G‘arb adabiyotshunosligida
Jane Austen asarlari gender nazariyasi nuqtayi nazaridan keng tahlil etilib, u o‘z
davrida patriarxal ijtimoiy tizimga qarshi turuvchi kuchli ayol obrazlarini yaratgan
yozuvchi sifatida e’tirof etilgan. Ayniqsa, Sandra Gilbert va Susan Gubar kabi
feministik adabiyotshunoslar Austen romanlarida yashirin qarshilik va ayollarning
ichki mustaqilligi kabi jihatlarni ta’kidlaganlar.
O‘zbek adabiyotshunosligida esa O‘tkir Hoshimovning asarlaridagi ayol
obrazlari ko‘proq milliy qadriyatlar, oila, or-nomus, fidoyilik va sabr-matonat
kontekstida tahlil qilingan. Jumladan, Mahmudov (2018), Yoqubova (2020) kabi
olimlar Hoshimov ijodida ayol qahramonlar hayotiy tajribasi, ijtimoiy pozitsiyasi va
ruhiy holatlarini tahlil qilib, ularni milliy ma’naviyat ifodasi sifatida ko‘rsatadilar.
Shuningdek, qiyosiy adabiyotshunoslik doirasida ingliz va o‘zbek adabiyoti o‘rtasidagi
madaniy farqlar va umumiyliklarni o‘rganishga bag‘ishlangan ishlarda gender
rollarining adabiy ifodasi orqali madaniy identitet va ijtimoiy transformatsiyalar aks
ettirilgani kuzatiladi. Bu tahlillar shuni ko‘rsatadiki, Jane Austen va O‘tkir Hoshimov
o‘z milliy adabiyotlarining turli davr va ijtimoiy muhitlarida yashagan bo‘lsalar-da,
har ikkisi ham ayolning ichki dunyosi, orzulari va ijtimoiy o‘rniga oid chuqur
mazmunlarni o‘z asarlarida badiiy mahorat bilan yoritgan.
Mazkur tadqiqotda sifatli tahliliy metoddan foydalanildi. Asosiy manbalar
sifatida Jane Austenning "Pride and Prejudice" (Mag‘rurlik va xurofot) romani hamda
O‘tkir Hoshimovning "Dunyoning ishlari" va "Ikki eshik orasi" kabi asarlari tanlab
olindi. Har bir asarda ayol obrazlarining psixologik, ijtimoiy va madaniy jihatdan
qanday tasvirlangani tahlil qilindi.
Tadqiqotda quyidagi metodlar qo‘llanildi:
Qiyosiy-tahliliy metod:
ingliz va o‘zbek adabiyotidagi ayol obrazlarining
o‘xshash va farqli jihatlari aniqlash uchun;
Kontekstual yondashuv:
mualliflar ijodidagi ayol obrazlarini ularning
yashagan davri va jamiyat konteksti bilan bog‘liq holda tahlil qilish;
Diskursiv tahlil:
matnlardagi genderga oid fikrlar va ijtimoiy tushunchalarni
aniqlash va talqin etish.
Shuningdek, tadqiqotda gender nazariyasi asosida ayol obrazlari va rollarining
ideologik va estetik ko‘rinishlari ham yoritildi. Austen va Hoshimov asarlari gender
dinamikasi nuqtayi nazaridan solishtirilib, turli madaniyatlarda ayolga bo‘lgan
yondashuvdagi umumiylik va tafovutlar ochib berildi.
NATIJALAR VA MUHOKAMALAR
Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatadiki, Jane Austen va O‘tkir Hoshimov
asarlarida ayol obrazlari jamiyatdagi ijtimoiy va madaniy sharoitlar bilan
chambarchas bog‘liq holda shakllangan. Har ikki adib ayolning o‘ziga xos
dunyoqarashi, ichki kurashlari va tashqi ijtimoiy bosimlar bilan kurashish
jarayonlarini yuksak badiiy mahorat bilan tasvirlaydi.
Ayol obrazining shakllanishi
Jane Austen asarlarida ayol obrazlari mustaqil fikrlovchi, aql-zakovatli, o‘ziga
xos shaxslar sifatida namoyon bo‘ladi. Ularning hayotiy tanlovlari, ayniqsa turmush
qurishdagi qarorlari, erkaklarga emas, o‘z ongli qarorlariga tayangan holda amalga
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika – Зарубежная лингвистика
и лингводидактика – Foreign Linguistics and Linguodidactics
Special Issue – 4 (2025) / ISSN 2181-3701
155
oshiriladi. Bu holat Austen qahramonlarining an’anaviy gender rollarini inkor qilmay,
balki ularni yangicha talqin qilishga urinayotganini ko‘rsatadi. O‘tkir Hoshimov esa o‘z
asarlarida o‘zbek ayollarining sabr-toqati, mehr-oqibati, ma’naviy chidamliligi va
oilaviy mas’uliyatini asosiy jihatlar sifatida ko‘rsatadi. Aynan shu jihatlar orqali u o‘z
qahramonlarini jamiyatning axloqiy va ma’naviy asoslari deb talqin qiladi. Shu bilan
birga, uning ayrim asarlarida ayollar o‘z qadr-qimmatini anglab, ijtimoiy faol shaxs
sifatida namoyon bo‘ladilar.
Gender rollarning madaniy talqini
O‘rganilgan asarlarda gender rollari turli madaniy va tarixiy kontekstlarda
tasvirlangan bo‘lsa-da, har ikki muallif ularni faqat ijtimoiy vazifalar sifatida emas,
balki shaxsiy tanlov, erkinlik va o‘zligini anglash bilan bog‘liq holatlarda yoritadi.
Austen qahramonlari asosan patriarxal tuzum ichida erkinlik izlaydi, Hoshimov
qahramonlari esa ko‘proq ma’naviy barqarorlik, sabr va oilaparvarlik timsolidir.
Shuni alohida ta’kidlash kerakki, Austen asarlaridagi ayollar muayyan darajada
g‘arbcha feministik yondashuvga yaqinlashgan bo‘lsa, Hoshimov asarlaridagi ayollar
sharqona sabr-toqat, halollik va iymonli yashash g‘oyalari bilan uyg‘unlashgan. Biroq
har ikki adib ayolning ijtimoiy mavqeini va ichki olamini chuqur tahlil qilgan.
O‘xshashlik va farqlar
Tahlil jarayonida o‘xshashliklar sifatida quyidagilar aniqlangan:
Har ikki adib ham ayol obraziga jiddiy e’tibor qaratgan.
Ayollar ijtimoiy bosimlarga qarshi kurashuvchi yoki ularni sabr bilan yenguvchi
kuchli shaxslar sifatida tasvirlangan.
Gender tengligi bevosita tilga olinmasa-da, asarlarda ayollarning o‘z fikrini
himoya qilishga intilishi kuzatiladi.
Farqlarga kelsak:
Jane Austen ayollarni ko‘proq ijtimoiy ong va aql orqali erkin tanlov qiluvchi
obraz sifatida yoritadi.
O‘tkir Hoshimov ayollarni ko‘proq an’anaviy, oilaviy qadriyatlar doirasida
bardoshli, sabrli timsol sifatida tasvirlaydi.
XULOSA
Mazkur maqolada ingliz yozuvchisi Jane Austen hamda o‘zbek yozuvchisi O‘tkir
Hoshimov ijodida ayol obrazlari va gender rollarining badiiy aks etishi qiyosiy tahlil
qilindi. Tadqiqot shuni ko‘rsatdiki, har ikkala adib o‘z asarlarida ayol shaxsiyatini chuqur
tahlil qilgan, uni turli ijtimoiy va madaniy sharoitlarda yoritgan. Jane Austen asarlarida
ayollar erkin fikrlaydigan, mustaqillik sari intiluvchi shaxslar sifatida tasvirlansa, O‘tkir
Hoshimov asarlarida ayol obrazlari milliy qadriyatlarga sodiq, fidokor, mehribon va sabrli
insonlar timsolida ifodalangan. Tadqiqot davomida ayol obrazlari orqali mualliflarning
ijtimoiy qarashlari, davrning genderga oid talqinlari va madaniy stereotiplari tahlil etildi.
Qiyosiy yondashuv asosida aniqlanishicha, har ikki adib ayollar hayoti va ruhiyatini
yoritishda o‘ziga xos uslub va yondashuvlarga ega. Ular orqali jamiyatdagi gender tengligi,
ijtimoiy adolat va insoniylik kabi muhim masalalarga e’tibor qaratilgan. Shuningdek,
adabiy matnlar gender masalalarini nafaqat aks ettiruvchi, balki ularni shakllantiruvchi
kuch sifatida ham namoyon bo‘lishi mumkinligi aniqlandi. Demakki, adabiyot ijtimoiy
ongni shakllantirishda, ayolning jamiyatdagi o‘rnini belgilashda va gender tengligi
g‘oyalarini targ‘ib qilishda kuchli vosita bo‘lib xizmat qiladi. Mazkur tadqiqot o‘zbek va
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika – Зарубежная лингвистика
и лингводидактика – Foreign Linguistics and Linguodidactics
Special Issue – 4 (2025) / ISSN 2181-3701
156
ingliz adabiyotlari kontekstida ayol obrazining estetik va ijtimoiy tahliliga hissa qo‘shib,
kelgusidagi gender va qiyosiy adabiyot tadqiqotlari uchun poydevor yaratadi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI:
1.
Gilbert, S. M., & Gubar, S. (2020). The Madwoman in the Attic: The Woman
Writer and the Nineteenth-Century Literary Imagination. Yale University Press.
2.
Johnson, C. (2017). Jane Austen: Women, Politics, and the Novel. University of
Chicago Press.
3.
Yoqubova, D. (2020). O‘zbekiston adabiyotida ayol obrazining zamonaviy
talqini. Adabiyot va san’at ilmiy jurnali, 3(2), 45–52.
4.
Mahmudov, B. (2018). O‘tkir Hoshimov ijodida ijtimoiy ong va ruhiyat tasviri.
O‘zbek tili va adabiyoti, 4(1), 37–42.
5.
Butler, J. (2018). Gender Trouble: Feminism and the Subversion of Identity.
Routledge.
6.
Karimova, M. (2019). Ayol obrazlarining tahlili: O‘zbek romanchiligida gender
yondashuv. Filologik tadqiqotlar, 2(4), 61–68.
7.
Brown, L. (2021). Revisiting Austen: Feminism, Identity, and Class. English
Literary Review, 15(1), 22–38.
8.
Tursunova, Z. (2022). Ayol va erkak munosabatlari o‘zbek prozasida:
zamonaviy yondashuv. Til va Adabiyot, 5(3), 49–55.
9.
Miller, D. A. (2019). Jane Austen and the Secret of Style. Princeton University
Press.
10.
Saidova, N. (2023). Gender va adabiyot: madaniy tahlil yondashuvi. Adabiy
tanqid nazariyalari, 1(1), 19–26.
