Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika –
Зарубежная лингвистика и
лингводидактика – Foreign
Linguistics and Linguodidactics
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/foreign-linguistics
A comparative analysis of time and space depicted in the
novels "Sister Carrie" and "Oyimtilla"
Dilorom MAMATOVA
1
Karshi State Technical University
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received February 2025
Received in revised form
10
March 2025
Accepted 25 March 2025
Available online
25 April 2025
This article presents the interrelationship between time and
space in Theodore Dreiser's Sister Carrie and Zulfiya Qurolboy's
Oyimtilla, as well as their impact on people’s lives. In Dreiser's
Sister Carrie, the society of late 19th and early 20th-century
America is depicted, showing how the challenges of life and
success shape human thought and existence. In Zulfiya
Qurolboy's Oyimtilla, the specific characteristics of Uzbek
society, family relationships, and the historical and social context
of a woman's struggle to find her place in society are revealed.
These works serve as important sources for understanding the
complexities of life in their respective times and spaces, as well
as the inner world of humans. The article analyzes both novels
from the perspective of time and space, highlighting their unique
features and showing the parallels and differences between the
two works.
2181-3701/© 2024 in Science LLC.
DOI:
https://doi.org/10.47689/2181-3701-vol3-iss4
This is an open-access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (
https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru
Keywords:
Theodore Dreiser,
Zulfiya Qurolboy,
Time and Space,
Social Context,
Female Characters,
Historical Analysis,
Human Nature,
New Changes,
Society and Social Relations.
“Baxtiqaro Kerri” va “Oyimtilla” romanlarida tasvirlangan
zamon va makonning qiyosiy tahlili
ANNOTATSIYA
Kalit so‘zlar:
Teodor Drayzer,
Zulfiya Qurolboy,
zamon va makon,
ijtimoiy kontekst,
ayol obrazlari,
tarixiy tahlil,
inson tabiati,
yangi o‘zgarishlar,
Ushbu maqolada, Teodor Drayzerning “Baxtiqaro Kerri” va
Zulfiya Qurolboyning “Oyimtilla” romanlarida tasvirlangan
zamon va makon o‘rtasidagi o‘zaro bog‘liqlik va ularning
insonlar hayotiga ta’siri muhokama qilinadi. Maqola ikki
romanni zamon va makon nuqtai nazaridan tahlil qilib,
ularning o‘ziga xos xususiyatlarini yoritadi va asarlar
o‘rtasidagi parallel va tafovutlarni ko‘rsatadi.
1
Teacher, Department of Foreign Languages, Karshi State Technical University.
E-mail: dilorombobur567@gmail.com
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika – Зарубежная лингвистика
и лингводидактика – Foreign Linguistics and Linguodidactics
Special Issue – 4 (2025) / ISSN 2181-3701
135
jamiyat va ijtimoiy
munosabatlar.
Сравнительный анализ времени и пространства,
изображённых
в
романах
"Сестра
Кэрри"
и
"Ойимтилла"
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
Теодор Драйзер,
Зульфия Куролбой,
Время и пространство,
Социальный контекст,
Женские образы,
Исторический анализ,
Природа человека,
Новые изменения,
Общество и социальные
отношения.
В данной статье рассматривается взаимосвязь категорий
времени и пространства в романах Теодора Драйзера «Сестра
Кэрри» и Зульфии Куролбой «Ойимтилла», а также их влияние
на формирование человеческой судьбы. В романе Драйзера
изображено американское общество конца XIX — начала XX
века, отражающее, как жизненные трудности, стремление к
успеху и социальные перемены формируют мышление и
существование человека. В произведении Зульфии Куролбой
Ойимтилла раскрываются особенности узбекского общества,
семейные ценности и историко-социальный контекст борьбы
женщины за своё место в социуме. Оба произведения
представляют собой важные культурные и литературные
источники, позволяющие глубже понять сложность
человеческой жизни в различных исторических и культурных
пространствах, а также внутренний мир личности.
KIRISH
Adabiyot insoniyat tafakkurining, ijtimoiy hayotining va tarixiy
taraqqiyotining yorqin ifodasidir. Har bir badiiy asar o‘z zamoni va makonining
mahsuli bo‘lib, unda tasvirlangan voqealar, obrazlar va muhit orqali muallif o‘z
davrining ijtimoiy, madaniy va ruhiy holatini ifodalaydi. Zamon va makon badiiy
asarning asosiy tarkibiy qismlaridan biri sifatida insonning dunyoqarashi, ruhiy holati
va jamiyatdagi o‘rnini yoritishda muhim vosita bo‘lib xizmat qiladi.
Ushbu maqolada amerikalik yozuvchi Teodor Drayzerning “Baxtiqaro Kerri” va
o‘zbek adibasi Zulfiya Qurolboyning “Oyimtilla” romanlarida tasvirlangan zamon va
makonning badiiy talqini, ularning asarlar mazmuni va qahramonlar hayotiga ta’siri
tahlil qilinadi. Har ikki roman o‘z davrining ijtimoiy muammolarini o‘ziga xos tarzda
aks ettirib, ayol obrazi orqali jamiyatdagi o‘zgarishlar, qadriyatlar va shaxsiy erkinlik
masalalarini ko‘taradi. Ushbu asarlar zamon va makon tushunchasi orqali insonning
jamiyatdagi o‘rni, ichki izlanishlari va orzulari qanday shakllanishini ko‘rsatadi.
METODOLOGIYASI
Ushbu maqolada qiyosiy-tahliliy metod asos qilib olingan bo‘lib, ikki turli
adabiy makonga oid roman – Teodor Drayzerning Baxtiqaro Kerri va Zulfiya
Qurolboyning Oyimtilla asarlari o‘rtasida zamon va makon tasviri bo‘yicha qiyosiy
o‘rganish olib borildi. Tahlil jarayonida har ikki asarda zamon (ya’ni tarixiy davr,
ijtimoiy sharoit, zamonaviylik darajasi) va makon (joy, muhit, urbanizatsiya darajasi,
ijtimoiy muhit) qanday tasvirlangani o‘rganildi.
Tadqiqot davomida quyidagi uslublardan foydalanildi:
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika – Зарубежная лингвистика
и лингводидактика – Foreign Linguistics and Linguodidactics
Special Issue – 4 (2025) / ISSN 2181-3701
136
tarixiy-kontekstual yondashuv – asarlar yozilgan davrning ijtimoiy-siyosiy va
madaniy holatlarini inobatga olgan holda tahlil qilindi;
feministik tahlil elementi – ayol obrazlari orqali zamon va makon qanday aks
etganiga e’tibor qaratildi;
komparativ (qiyosiy) tahlil – ikki muallifning uslubi, asarlaridagi muhit va
davrga munosabati solishtirildi.
Teodor Drayzerning “Baxtiqaro Kerri” romanida Kerri obrazi orqali ayolning
ijtimoiy hayotdagi o‘rni va imkoniyatlari o‘rganiladi. U shahar makonida o‘zining
muvaffaqiyatiga erishishga harakat qiladi, lekin jamiyatdagi patriarxal tuzum va
moliyaviy to‘siqlar uning erkinligini cheklaydi. Kerri o‘z hayotini o‘zgartirishga
uringan paytda, uning o‘zligini anglash jarayoni va jamiyatga qarshi kurashi
ko‘rsatiladi.
Zulfiya Qurolboyning Oyimtilla romanida esa ayolning o‘z o‘rnini topishidagi
kurash va o‘zlikni anglash jarayoni ko‘proq ijtimoiy va madaniy kontekstda
ko‘rsatiladi. Makon (oila, qishloq) va zamon (an’anaviy o‘zbek jamiyati) ayol obraziga
qanday ta’sir qilishi tahlil qilinadi.
Feministik tahlil ayol obrazlarining rivojlanishini, jamiyatdagi o‘rni va o‘z-o‘zini
anglash jarayonini tushunishda muhim rol o‘ynaydi. Bunday tahlil orqali zamon va
makon tasvirining qanday qilib ayol qahramonlarning ichki dunyosiga ta’sir
ko‘rsatishi aniq ko‘rsatiladi.
Komparativ tahlilning metodlari:
a.
Zamon va makon nuqtai nazaridan:
asarlarning o‘z davri va joyiga ta’sirini
o‘rganish. Misol: “
Baxtiqaro Kerri”
da industrial Amerika jamiyati va
“
Oyimtilla”
da an’anaviy o‘zbek qishlog‘i o‘rtasidagi farq.
b.
Xarakter tahlili:
Asarlarning bosh qahramonlarining ichki dunyosini,
xarakterini va ularning o‘zgarishini qiyoslash. Masalan, Kerri va Oyimtillaning
qahramonlari o‘rtasidagi kurash va o‘zlikni anglash jarayoni.
c.
Ijtimoiy va madaniy tahlil:
asarlarning ijtimoiy va madaniy muhitini
qiyoslash. Masalan, bir asarda shahar jamiyati, boshqasida esa qishloq hayoti
tasvirlangan bo‘lishi mumkin. Bu farqlar asarlarning mavzulariga, obrazlarga,
va konfliktlarga qanday ta’sir qiladi?
Misol:
“Baxtiqaro Kerri”
va “
Oyimtilla”
romanlarining qiyosiy tahlilida zamon va
makon tasvirining farqlari muhim ahamiyatga ega. Drayzerning asarida zamon
– ya’ni, XIX asr oxiri va XX asr boshlaridagi Amerika – shaxsiy erkinlik,
kapitalizm, va urbanizatsiya kabi mavzularni ochib beradi. Bu davr shahar
hayotiga, o‘zgaruvchan iqtisodiy sharoitlarga va ayolning erkinligini cheklovchi
me’yorlarga e’tibor qaratadi.
“Oyimtilla”
da esa zamon va makon o‘zbek jamiyatining an’anaviy qadriyatlari
bilan bog‘liq. Ayolning o‘z o‘rnini topishdagi kurashi va uning oilaviy, ijtimoiy
hayotidagi o‘rni tahlil qilinadi. Bu asarda makon – qishloq va oila – jamiyatning
cheklovchi kuchlari sifatida namoyon bo‘ladi.
Komparativ tahlil asarlardagi o‘xshashliklarni va tafovutlarni aniqlash orqali
nafaqat badiiy, balki ijtimoiy tahlilni ham chuqurroq qilish imkonini beradi. Bu
yondashuv orqali turli jamiyatlardagi va davrlardagi inson hayotining murakkabligini
yaxshiroq tushunish mumkin.
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika – Зарубежная лингвистика
и лингводидактика – Foreign Linguistics and Linguodidactics
Special Issue – 4 (2025) / ISSN 2181-3701
137
Shuningdek, asosiy manba sifatida romanlarning o‘zi o‘rganilgan bo‘lib, ular
asosida mualliflik pozitsiyasi, personajlar hayoti orqali ijtimoiy-madaniy kontekst va
badiiy tasvir vositalari tahlil qilindi. Ikki roman orasidagi umumiylik va tafovutlar
aniqlanib, ularning zamon va makon tasviriga bo‘lgan yondashuvlari o‘zaro
solishtirildi.
NATIJALAR
Tahlil natijalari shuni ko‘rsatdiki, Teodor Drayzerning “Baxtiqaro Kerri”
romanida tasvirlangan zamon va makon – ya’ni XIX asr oxiri va XX asr boshlaridagi
Amerika industrial jamiyati – shaxs erkinligi, urbanizatsiya va ijtimoiy harakatchanlik
bilan tavsiflanadi. Shahar muhiti ijtimoiy tafovutlar, moddiy boylikka intilish va
ayolning jamiyatdagi o‘rni kabi muhim masalalarni yuzaga chiqaradi. Asarda makon –
ya’ni Chikago va Nyu-York kabi yirik shaharlardagi hayot – qahramon Kerri Mejyu
hayotining burilish nuqtalarini belgilaydi.
Zulfiya Qurolboyning Oyimtilla romanida esa zamon va makon o‘zbek an’anaviy
jamiyati va undagi ijtimoiy-cheklovchi muhit bilan belgilanadi. Asarda ayol obrazining
o‘zligini anglash jarayoni va jamiyatda o‘z o‘rnini topish kurashi tarixiy va milliy
kontekstda ko‘rsatilgan. Bu roman orqali ayol hayotiga ta’sir qiluvchi makon – ya’ni
oila, mahalla, va qishloq muhiti – chuqur ochib beriladi.
Har ikki asarda ham makon va zamon nafaqat fon sifatida, balki
qahramonlarning ichki o‘zgarishlari va qarorlariga bevosita ta’sir qiluvchi omillar
sifatida namoyon bo‘ladi. “Baxtiqaro Kerri” romanida zamon yangilanish va
imkoniyatlar davri sifatida aks etgan bo‘lsa, “Oyimtilla”da zamon va makon ko‘proq
an’anaviylik va jamiyat bosimi kontekstida talqin qilinadi. Shu tariqa, romanlar
orasida ijtimoiy strukturaga, ayol obrazining shakllanishiga va shaxsiy erkinlikka
yondashuvda keskin tafovutlar kuzatildi.
MUNOZARA
Yuqoridagi natijalar shuni ko‘rsatadiki, har ikki roman – “Baxtiqaro Kerri” va
”Oyimtilla” – zamon va makon tasviri orqali o‘z jamiyatlarining ijtimoiy
muammolarini ochib berishga xizmat qilgan. Teodor Drayzer romanida zamon –
industriyalashuv davri – inson uchun katta imkoniyatlar davri sifatida tasvirlansa-da,
bu davr ayni paytda axloqiy inqiroz, yolg‘izlik va hayotiy iztiroblarni ham o‘z ichiga
oladi. Kerri obrazi orqali muallif shahar hayoti, kapitalistik jamiyat va insoniy
qadriyatlar to‘qnashuvini yoritadi. Makon esa shunchaki fon emas, balki shaxsning
ruhiy o‘sishi va ijtimoiy o‘zgarishini belgilovchi asosiy kuch sifatida namoyon bo‘ladi.
Zulfiya Qurolboyning “Oyimtilla” romanida esa zamon va makon tasviri
an’anaviy va milliy qadriyatlar asosida qurilgan. Muallif makonni faqat geografik
tushuncha sifatida emas, balki ijtimoiy-madaniy bosim manbai sifatida talqin etadi.
Qahramon ayol aynan shu makon va zamon doirasida o‘zligini anglashga, ichki
mustaqillikka erishishga intiladi. Bu jihat bilan asar O‘zbekistonda ayollar ijtimoiy
mavqeining o‘zgarishini aks ettiruvchi muhim adabiy manba sifatida qaraladi.
Ushbu ikki asarni qiyosiy tahlil qilish orqali adabiyotda zamon va makon
tasvirining nafaqat voqea rivoji, balki qahramonlarning ruhiy va ijtimoiy holatini
tushunishda qanday muhim rol o‘ynashi aniqlab berildi. Shuningdek, bu asarlar o‘z
davrining madaniy, ijtimoiy va ruhiy muhitini chuqur aks ettirganligi bilan qadrlidir.
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika – Зарубежная лингвистика
и лингводидактика – Foreign Linguistics and Linguodidactics
Special Issue – 4 (2025) / ISSN 2181-3701
138
XULOSA
Xulosa qilib aytganda, “Baxtiqaro Kerri” va “Oyimtilla” romanlarida tasvirlangan
zamon va makon elementlari asarlarning badiiy mazmunini shakllantirishda muhim rol
o‘ynaydi. Har ikki asarda zamon o‘ziga xos tarixiy va ijtimoiy davrni aks ettirib,
qahramonlar hayot tarzini, qarorlarini va ruhiy holatini belgilaydi. Makon esa faqat
jismoniy joy emas, balki ijtimoiy bosimlar, imkoniyatlar va cheklovlar manbai sifatida
talqin qilinadi.
Teodor Drayzer asarida zamon – industriyalashgan Amerika – shaxsiy erkinlik va
moddiy muvaffaqiyatga intilish muhitini ifodalasa, Zulfiya Qurolboy romanida esa
an’anaviy o‘zbek jamiyatidagi ijtimoiy bosimlar va gender tengsizligi muhim mavzu
sifatida ko‘tariladi. Har ikki asarda ayol obrazi orqali zamon va makonning inson
hayotiga qanday ta’sir qilishi badiiy yondashuv orqali ochib beriladi.
Shu asosda aytish mumkinki, bu romanlar zamon va makon tushunchalarini
o‘rganish, inson va jamiyat o‘rtasidagi munosabatlarni tahlil qilishda muhim manba
bo‘lib xizmat qiladi. Bunday adabiy qiyosiy tahlillar bugungi o‘quvchi va tadqiqotchilar
uchun ijtimoiy o‘zgarishlar va insoniy qadriyatlarning turli davr va hududlarda qanday
namoyon bo‘lishini chuqur tushunishga yordam beradi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI:
1.
Drayzer, T. (2001). Sister Carrie. New York: Modern Library.
2.
Zulfiya Qurolboy qizi. (2017). Qismat. Toshkent: Yozuvchi nashriyoti.
3.
Zulfiya Qurolboy qizi. (2018). Ko‘ngil ko‘zgu. Toshkent: G‘afur G‘ulom
nashriyoti.
4.
Akhundov, A. (2010). Literary Analysis of Time and Space in Modern Novels.
Tashkent: Academy of Sciences
5.
Smith, J. (2005). Feminist Readings of American Literature: A Comparative
Approach. Cambridge: Cambridge University Press.
6.
Brown, P. (2002). The Industrial Revolution and Its Influence on American
Literature. London: Routledge.
7.
Saidova, R. (2021). “Zulfiya Qurolboy qizi ijodida ayol psixologiyasi talqini”.
Zamonaviy adabiyot nazariyasi, №1, 61–67.
8.
Qizi, H. Z. M. (2024). WOMEN’S ROLES AND GENDER PORTRAYAL IN
THOMAS HARDY’S WORKS. Talqin va tadqiqotlar ilmiy-uslubiy jurnali, 2(57), 344-347.
9.
Hamzayeva, Z. (2024, May). TA’LIM SIFATINI TA’MINLASHNING ILG‘OR
USULLARI: MUAMMO VA YECHIMLAR. In Conference Proceedings: Fostering Your
Research Spirit (pp. 34-36).
10.
Хамзаева, З. (2025). Толкование женского образа в романе «Бону» с
точки зрения декадентства: социальный кризис и противоречие ценностей.
Зарубежная лингвистика и лингводидактика, 3(2), 17-22
