Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika –
Зарубежная лингвистика и
лингводидактика – Foreign
Linguistics and Linguodidactics
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/foreign-linguistics
Linguocultural specific features of the concepts of "joy" and
"sorrow" in the English and Uzbek languages
Ikromjon SAYDAMATOV
1
Uzbekistan State World Languages University
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received February 2025
Received in revised form
10
March 2025
Accepted 25 March 2025
Available online
25 April 2025
This article explores the linguocultural characteristics of the
emotional concepts “joy” and “sorrow” in English and Uzbek. It
analyzes how cross-linguistic and cross-cultural distinctions
affect the lexical-semantic representation of these emotions. The
study examines the influence of national culture, values, and
psychological
factors
on
language
structure
and
conceptualization. Positioned at the intersection of linguistics
and cultural studies, the research highlights the interrelation
between universal and culture-specific emotional concepts.
2181-3701/© 2024 in Science LLC.
DOI:
https://doi.org/10.47689/2181-3701-vol3-iss4
This is an open-access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (
https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru
Keywords:
joy,
sorrow,
linguoculture,
emotional concept,
English language,
Uzbek language,
cross-cultural difference.
Ingliz va o‘zbek tillaridagi “quvonch” va “qayg‘u”
konseptlarining lingvomadaniy jihatdan o‘ziga xosliklari
ANNOTATSIYA
Kalit so‘zlar:
quvonch,
qayg‘u,
lingvomadaniyat,
emotsional konsept,
ingliz tili,
o‘zbek tili,
madaniyatlararo farq.
Mazkur maqolada ingliz va o‘zbek tillarida “quvonch”
hamda
“qayg‘u”
kabi
emotsional
konseptlarning
lingvomadaniy xususiyatlari tahlil etiladi. Tillararo va
madaniyatlararo farqlar mazkur hissiy tushunchalarning
leksik-semantik ifodalanishiga qanday ta’sir qilishi ochib
beriladi. Tadqiqot davomida milliy madaniyat, qadriyatlar va
psixologik
omillarning
til
strukturasi
va
konseptualizatsiyadagi roli o‘rganiladi. Maqola tilshunoslik
va madaniyatshunoslik kesishmasidagi izlanishlar doirasida
olib borilib, universal va milliy emotsional konseptlar
o‘rtasidagi o‘zaro bog‘liqlikni yoritadi.
1
Uzbekistan State World Languages University.
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika – Зарубежная лингвистика
и лингводидактика – Foreign Linguistics and Linguodidactics
Special Issue – 4 (2025) / ISSN 2181-3701
110
Лингвокультурные особенности концептов «радость» и
«печаль» в английском и узбекском языках
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
радость,
печаль,
лингвокультура,
эмоциональный концепт,
английский язык,
узбекский язык,
межкультурные различия.
В данной статье рассматриваются лингвокультурные
особенности эмоциональных концептов «радость» и «печаль»
в английском и узбекском языках. Анализируется влияние
межъязыковых и межкультурных различий на лексико-
семантическое выражение этих чувств. Исследование
освещает роль национальной культуры, ценностей и
психологических факторов в языковой структуре и
концептуализации. Работа проводится на стыке лингвистики
и
культурологии,
выявляя
взаимосвязь
между
универсальными
и
национально-специфичными
эмоциональными концептами.
KIRISH
Hozirgi zamon tilshunosligida til va madaniyat o‘zaro chambarchas bog‘liq
hodisalar sifatida qaralmoqda. Ayniqsa, konseptual tahlil doirasida tilshunoslar inson
tafakkurining madaniy jihatlarini aks ettiruvchi asosiy birliklar – konseptlarga
alohida e’tibor qaratmoqda. Konseptlar insonning hissiy kechinmalari, dunyoqarashi
va madaniy qadriyatlarini ifodalovchi semantik birliklar bo‘lib, ular orqali til va
madaniyat o‘rtasidagi murakkab o‘zaro ta’sir yuzaga chiqadi. Shu nuqtai nazardan
qaralganda, “quvonch” va “qayg‘u” kabi hissiy holatlarni ifodalovchi konseptlar har
bir millat tilida o‘ziga xos leksik-semantik vositalar, iboralar, frazeologik birliklar va
madaniy tasavvurlar orqali namoyon bo‘ladi. Ingliz va o‘zbek tillarida ushbu
tushunchalarning ifodalanishi ham umumiylik, ham milliy o‘ziga xoslik jihatlari bilan
farqlanadi. Bu esa lingvomadaniy tahlilni talab etadi. Maqolada ingliz va o‘zbek
tillarida “quvonch” va “qayg‘u” konseptlarining ifoda shakllari, ularning semantik
maydoni, frazeologik va metaforik vositalar bilan ifodalanishi qiyosiy tahlil qilinadi.
Shu orqali turli madaniyatlarda emotsional holatlarning qanday tushunilishi va aks
ettirilishi aniqlanadi. Tadqiqot tilshunoslikning lingvomadaniyatshunoslik, kognitiv
va psixolingvistika sohalaridagi muhim nazariy asoslarga tayangan holda olib
boriladi. Mazkur tahlil nafaqat til vositalarini o‘rganish, balki ularning ortida turgan
madaniy qadriyatlar va xalq ongidagi emotsional dunyo tasvirini ochib berishga
xizmat qiladi. Zero, til – bu faqat aloqa vositasi emas, balki milliy tafakkur va madaniy
xotiraning ko‘zgusidir.
ADABIYOTLAR TAHLILI VA METODOLOGIYASI
So‘nggi yillarda lingvomadaniyatshunoslik va kognitiv tilshunoslik doirasida
konseptlar tahlili alohida dolzarb yo‘nalishga aylangan. G. Lakoff va M. Johnsonning
konseptual metafora nazariyasi (1980) emotsional tushunchalarning metaforik
asosda shakllanishi va idrok etilishini ilmiy asoslashda muhim manba bo‘lib xizmat
qilmoqda. Shuningdek, A. Vezhbitskaya (1996) tomonidan ilgari surilgan universal
semantiklar nazariyasi milliy tafakkurga xos bo‘lgan emotsional konseptlarni tahlil
qilishga zamin yaratdi. O‘zbek tilshunosligida esa G‘.Salomov, R. Rasulov, Z.
Mamarasulova, M. Jo‘rayev va boshqalar tomonidan lingvomadaniyat, emotsional
leksika va milliy konseptlar tahlili yuzasidan qator ilmiy tadqiqotlar olib borilgan.
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika – Зарубежная лингвистика
и лингводидактика – Foreign Linguistics and Linguodidactics
Special Issue – 4 (2025) / ISSN 2181-3701
111
Xususan, Z. Mamarasulovaning o‘zbek tilida “quvonch” va “g‘am” leksik-semantik
guruhlarining psixologik va lingvistik xususiyatlariga oid ishlari mazkur tadqiqot
uchun metodologik asos bo‘lib xizmat qiladi. Ingliz tilidagi manbalarda esa “joy” va
“sorrow” tushunchalari bo‘yicha tilshunoslik va madaniyatshunoslik yo‘nalishidagi
tadqiqotlar, jumladan, S. Niedenthal, K. Scherer va B. Mesquita kabi mualliflarning
madaniyatlararo emotsiya tahlili bo‘yicha ishlari muhim ahamiyatga ega.
Shu bois maqolada tahlil qilingan konseptlar nafaqat lingvistik, balki psixologik
va madaniy kontekstda ham o‘rganiladi.
Tadqiqotda quyidagi asosiy metodlar va yondashuvlardan foydalanildi:
Qiyosiy-tahliliy metod
– ingliz va o‘zbek tillarida “quvonch” va “qayg‘u”
konseptlarining leksik, semantik va frazeologik ifodalarini solishtirish asosida ularning
farqli va umumiy jihatlarini aniqlashda qo‘llanildi.
Deskriptiv (ta’riflovchi) metod
– konseptlarning lug‘aviy, konnotativ,
metaforik va assotsiativ xususiyatlarini aniqlash va tizimlashtirish uchun ishlatildi.
Kognitiv-lingvistik yondashuv
– konseptlar orqali milliy tafakkur va
madaniyatni aks ettirish tamoyiliga tayangan holda tushunchalarning kognitiv
modelini aniqlash uchun qo‘llandi.
Lingvomadaniy tahlil
– frazeologik birliklar, metaforalar, maqol va matallar
orqali emotsional konseptlarning madaniy xususiyatlarini ochib berish imkonini berdi.
Corpus tahlil elementlari
– ayrim hollarda ingliz va o‘zbek tilidagi matnlardan
(badiiy adabiyot, maqolalar, lug‘atlar) foydalanilib, konseptlarning ishlanish chastotasi
va kontekstdagi mazmuniy yuklamalari o‘rganildi.
Tadqiqot natijalari ushbu ikki til va madaniyatda emotsional konseptlarning
qanday shakllanishi va idrok qilinishini aniqlashga, shuningdek madaniyatlararo
kommunikatsiyada ularning roli va ahamiyatini tushunishga xizmat qiladi.
NATIJALAR VA MUHOKAMALAR
Tadqiqot davomida ingliz va o‘zbek tillarida “quvonch” va “qayg‘u”
konseptlarining leksik-semantik, frazeologik, metaforik va madaniy ifodalanish
shakllari chuqur tahlil qilindi. Quyidagi muhim natijalarga erishildi:
Leksik ifoda vositalari
jihatidan har ikkala til ham keng sinonimik qatorlarga
ega bo‘lib, “quvonch” konsepti ingliz tilida joy, delight, happiness
, bliss
kabi so‘zlar
bilan, o‘zbek tilida esa
quvonch, shodlik, mamnunlik, xursandlik
kabi so‘zlar bilan
ifodalanadi. “Qayg‘u” esa ingliz tilida sorrow, grief, sadness, mourning, o‘zbek tilida
qayg‘u, g‘am, anduh, azob
kabi birliklar orqali ifodalanadi.
Frazeologik birliklar
tahlili shuni ko‘rsatdiki, ingliz va o‘zbek tillarida quvonch
va qayg‘u holatlarini ifodalovchi iboralar madaniy va psixologik yondashuv bilan
bog‘liq. Masalan, ingliz tilida
jump for joy
(quvonchdan sakramoq) iborasi o‘zbek tilidagi
quvonchdan osmonga sapchimoq
bilan semantik jihatdan uyg‘un keladi.
Metaforik ifoda vositalari
orqali har ikkala konseptga berilgan mazmun milliy
tafakkur va madaniy kontekst bilan uzviy bog‘liq. Masalan, ingliz tilida
broken heart
iborasi keng tarqalgan bo‘lsa, o‘zbek tilida
yuragi ezildi
,
dili g‘amgin
kabi tuyg‘ular
yurak bilan bog‘lab ifodalanadi. Bu holat til va madaniyatda emotsiyalarni idrok
etishning o‘ziga xosligini ko‘rsatadi.
Kognitiv va lingvomadaniy tafovutlar
tahliliga ko‘ra, o‘zbek madaniyatida
kollektiv hissiyot, sabr-toqat, irodalilik tushunchalari “qayg‘u” konsepti bilan
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika – Зарубежная лингвистика
и лингводидактика – Foreign Linguistics and Linguodidactics
Special Issue – 4 (2025) / ISSN 2181-3701
112
chambarchas bog‘liq bo‘lsa, ingliz madaniyatida individual emotsional ifoda va ochiq
izhor etish kuchliroq aks etadi.
Milliy qadriyatlar ta’siri
o‘zbek tilidagi emotsional ifodalarda ko‘proq diniy,
axloqiy va ijtimoiy konnotatsiyalar mavjudligini ko‘rsatdi. Ingliz tilida esa bu
tushunchalar ko‘proq shaxsiy erkinlik va ichki hissiyot bilan bog‘liq tarzda ifodalanadi.
Tadqiqot shuni ko‘rsatdiki, “quvonch” konsepti ko‘proq ijobiy hodisalar bilan,
“qayg‘u” esa yo‘qotish, ayriliq va ijtimoiy bosim bilan bog‘liq bo‘lib, har ikki tilda bu
tushunchalar madaniy kod sifatida ishlaydi. Ushbu natijalar til va madaniyat o‘rtasidagi
uzviy aloqani tasdiqlaydi. Emotsional konseptlar shunchaki til birliklari emas, balki
xalqning tarixiy tajribasi, madaniy qadriyatlari, mentaliteti va psixologiyasining
natijasidir. Ingliz va o‘zbek tillaridagi bu tushunchalarning qiyosiy tahlili
lingvokulturologiya, tarjimashunoslik va madaniyatlararo kommunikatsiya sohalari
uchun muhim nazariy va amaliy ahamiyat kasb etadi. Ayniqsa, madaniyatlararo
muloqotda ushbu emotsional konseptlarning to‘g‘ri tushunilishi aloqa samaradorligini
oshiradi.
Bundan tashqari, tadqiqot davomida ingliz va o‘zbek tillarida emotsional
konseptlar bilan bog‘liq semantik maydonlar hajmi va shakllanish tamoyillari ham farq
qilishi aniqlangani e’tiborga molik. Ingliz tilida emotsiyalar ko‘pincha shaxsiy holat,
vaqtinchalik tuyg‘u sifatida qaralgan bo‘lsa, o‘zbek tilida bu tushunchalar ijtimoiy,
axloqiy va diniy qadriyatlar bilan uyg‘unlashgan holda ifodalanadi.
Shuningdek, emotsiyalarni ifodalashda erkaklar va ayollarning til vositalaridagi
farqlari ham sezilarli bo‘lib, bu ham madaniyatga xos gender stereotiplari bilan bog‘liq.
Masalan, o‘zbek tilidagi “ko‘z yosh to‘kdi”, “yuragi ezildi” kabi iboralar ko‘pincha ayol
obrazlariga nisbatan ishlatilsa, ingliz tilida bu iboralar erkak va ayol subyektlariga
nisbatan teng ishlatiladi.
Tahlil qilingan badiiy matnlar va lug‘aviy misollar asosida shuni ta’kidlash
mumkinki, quvonch va qayg‘u konseptlari har ikki tilda ham mustahkam konseptual
tuzilishga ega bo‘lib, ular orqali xalqning dunyoni idrok etish modeli, hayotga
munosabati va axloqiy mezonlari ifodalanadi.
Bundan tashqari, tahlil shuni ko‘rsatadiki, ushbu konseptlar bolalar adabiyoti,
folklor, diniy matnlar va maqol-topishmoqlarda ham keng qo‘llanilib, ularning madaniy
kod sifatida shakllanganligini tasdiqlaydi.
XULOSA
Ushbu maqolada ingliz va o‘zbek tillaridagi “quvonch” va “qayg‘u”
konseptlarining lingvomadaniy ifodalanishi qiyosiy tahlil qilinar ekan, bir qator muhim
xulosalarga kelindi:
Emotsional konseptlar – “quvonch” va “qayg‘u” – har bir xalq madaniyati va
dunyoqarashining til orqali namoyon bo‘ladigan aksidir. Ushbu tushunchalar har ikkala
tilda ham boy leksik, frazeologik va metaforik ifoda vositalari orqali ifodalanadi.
Til va madaniyat o‘rtasidagi uzviy bog‘liqlik bu konseptlarning shakllanishida va
idrok qilinishida muhim omil sifatida namoyon bo‘ladi. O‘zbek tilida kollektivizm, sabr-
toqat, axloqiy qadriyatlar ustuvorlik qilgan bo‘lsa, ingliz tilida shaxsiy his-tuyg‘ularning
ochiq va individual ifodasi ustunlik qiladi.
Tadqiqot jarayonida aniqlanishicha, emotsional konseptlar universal bo‘lishiga
qaramay, ularning semantik yuklamalari va ishlatilish kontekstlari madaniyatga xos
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika – Зарубежная лингвистика
и лингводидактика – Foreign Linguistics and Linguodidactics
Special Issue – 4 (2025) / ISSN 2181-3701
113
bo‘lgan tafovutlar bilan ajralib turadi. Bu esa til o‘rganishda, tarjimada va
madaniyatlararo muloqotda alohida e’tibor talab etadi.
Ushbu maqola lingvomadaniyatshunoslik, kognitiv tilshunoslik hamda
psixolingvistika sohalariga oid tadqiqotlarga asoslanib, tilning madaniyatni aks
ettirishdagi rolini yanada chuqurroq anglashga yordam beradi.
Shunday qilib, “quvonch” va “qayg‘u” kabi konseptlarning qiyosiy-lingvistik
tahlili orqali nafaqat tilshunoslikka, balki madaniyatshunoslikka oid muhim ilmiy va
amaliy xulosalar chiqarish mumkin. Kelgusida boshqa emotsional konseptlar, masalan,
“g‘azab”, “hayrat”, “umid” kabi tushunchalarning ham o‘zaro qiyosiy tahlili mazkur
mavzuni yanada kengaytirishga xizmat qiladi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI:
1.
Kövecses, Z. (2015). Where metaphors come from: Reconsidering context in
metaphor. Oxford University Press.
2.
Lakoff, G., & Johnson, M. (2003). Metaphors we live by (2nd ed.). University of
Chicago Press.
3.
Wierzbicka, A. (2014). Imprisoned in English: The Hazards of English as a
Default Language. Oxford University Press.
4.
Mesquita, B., & Boiger, M. (2013). Emotions in context: A sociocultural
perspective. In J. Armony & P. Vuilleumier (Eds.), The Cambridge Handbook of Human
Affective Neuroscience (pp. 747–772). Cambridge University Press.
5.
Salomov, G‘. (2016). Til va madaniyat: lingvomadaniyatshunoslik asoslari.
Toshkent: O‘zbekiston Milliy ensiklopediyasi.
6.
Rasulov, R. (2018). O‘zbek tilida emotsional leksika va uning lingvomadaniy
tahlili. Filologiya masalalari, (2), 112–117.
7.
Niedenthal, P. M., Krauth-Gruber, S., & Ric, F. (2017). Psychology of Emotion:
Interpersonal, Experiential, and Cognitive Approaches. Psychology Press.
8.
Jo‘rayev, M. (2020). Konseptlar va ularning lingvistik ifodasi. Til va adabiyot
ta’limi, (3), 85–90.
9.
Mamarasulova, Z. (2021). O‘zbek tilida “quvonch” konsepti doirasida
frazeologik birliklar. O‘zbek tili va adabiyoti, (5), 43–49.
10.
Scherer, K. R., Fontaine, J. R. J., & Soriano, C. (Eds.). (2013). Components of
emotional meaning: A sourcebook. Oxford University Press.
