Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika –
Зарубежная лингвистика и
лингводидактика – Foreign
Linguistics and Linguodidactics
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/foreign-linguistics
Theoretical and scientific approaches to terminology and
terms in world linguistics
Umida ABDULLAEVA
1
Uzbekistan State World Languages University
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received February 2025
Received in revised form
10
March 2025
Accepted 25 March 2025
Available online
25 April 2025
This article explores the theoretical and scientific approaches
to the concepts of "term" and "terminology" within the scope of
world linguistics. The focus is placed on the role of terms in
scientific thinking, principles of their formation, and linguistic
foundations for organizing terminological systems. The views of
prominent scholars such as G. Reynbek, E. Wüster, and V.M.
Leitch are analyzed. Comparative insights are offered across
disciplines to draw broader conclusions about the development
and use of terminology.
2181-3701/© 2024 in Science LLC.
DOI:
https://doi.org/10.47689/2181-3701-vol3-iss4
This is an open-access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (
https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru
Keywords:
linguistics,
term,
terminology,
theoretical approach,
scientific thinking,
term system,
lexical-semantic analysis.
Jahon tilshunosligida terminologiya va terminlarga
nazariy-ilmiy yondashuv
ANNOTATSIYA
Kalit so‘zlar:
tilshunoslik,
termin,
terminologiya,
nazariy yondashuv,
ilmiy tafakkur,
termin tizimi,
leksik-semantik tahlil.
Mazkur maqolada jahon tilshunosligi doirasida “termin”
va “terminologiya” tushunchalariga nisbatan shakllangan
nazariy va ilmiy yondashuvlar o‘rganiladi. Asosiy e’tibor
tilshunoslikda terminlarning ilmiy tafakkurdagi o‘rni,
ularning shakllanish tamoyillari hamda terminologik
tizimlarni tashkil etishning lingvistik asoslariga qaratiladi.
Maqolada G. Raynbek, E. Wüster, V.M. Leych va boshqa
olimlarning yondashuvlari tahlil qilinadi, turli fanlar
kesimida terminologik yondashuvlar solishtirilib, umumiy
xulosalar chiqariladi.
1
Uzbekistan State World Languages University.
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika – Зарубежная лингвистика
и лингводидактика – Foreign Linguistics and Linguodidactics
Special Issue – 4 (2025) / ISSN 2181-3701
88
Теоретико-научный подход к терминологии и термину
в мировой лингвистике
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
лингвистика,
термин,
терминология,
теоретический подход,
научное мышление,
терминологическая
система,
лексико-семантический
анализ.
В статье рассматриваются теоретические и научные
подходы к понятиям «термин» и «терминология» в рамках
мировой лингвистики. Особое внимание уделяется роли
терминов в научном мышлении, принципам их формирования
и лингвистическим основам построения терминологических
систем. Анализируются подходы таких учёных, как Г. Райнбек,
Э. Вюстер, В.М. Лейч, а также проводится сопоставление
терминологических концепций в различных отраслях науки.
KIRISH
So‘nggi o‘n yilliklarda tilshunoslik fanining alohida bo‘limi sifatida
terminologiya chuqur va tizimli tadqiqot obyekti sifatida shakllandi. Ilmiy va
texnikaviy taraqqiyotning jadal sur’atlarda rivojlanishi, fanlararo integratsiyaning
kuchayishi natijasida har bir soha o‘z terminologik tizimiga ega bo‘lish zaruratini
tug‘dirdi. Aynan shu jarayon tilshunos olimlar e’tiborini terminlar mohiyatiga,
ularning tuzilishiga, semantik qamroviga va qo‘llanish doirasiga qaratdi. Termin va
terminologiya tushunchalari faqatgina so‘z boyligining bir qismi sifatida emas, balki
ilmiy tafakkurning mantiqiy va konseptual vositalari sifatida ham qaralmoqda. Jahon
miqyosidagi tadqiqotlarda, xususan G. Raynbek, E. Vüster, S. A. Shcherba, V. M. Leych
kabi olimlarning ilmiy ishlanmalarida terminologiyaning nazariy asoslari chuqur
o‘rganilgan. Ushbu yondashuvlar orqali terminlarning strukturaviy, funksional va
semantik xususiyatlari aniqlanib, ularni tizimlashtirish va standartsiyalash
tamoyillari ishlab chiqilgan. Shu munosabat bilan, mazkur maqolada jahon
tilshunosligida termin va terminologiyaga nisbatan shakllangan nazariy-ilmiy
yondashuvlar tahlil qilinadi. Maqolada terminlarning asosiy belgilari, ularni oddiy
so‘zlardan ajratib turuvchi jihatlar, turli fan sohalarida qo‘llanish holatlari,
shuningdek, zamonaviy termin yaratuvchanligi jarayonlari ko‘rib chiqiladi. Bu orqali
nafaqat terminlarning tilshunoslikdagi o‘rni, balki ularning ijtimoiy va ilmiy-
kommunikativ ahamiyati ham yoritiladi.
ADABIYOTLAR TAHLILI VA METODOLOGIYASI
Terminologiya sohasiga oid ilmiy izlanishlar XX asrning ikkinchi yarmidan
boshlab mustaqil yo‘nalish sifatida shakllana boshladi. Bu boradagi dastlabki nazariy
asoslar G. Raynbek, E. Vüster, S.A. Shcherba, V.M. Leich, K. Klayn, J. Sager kabi
olimlarning tadqiqotlarida o‘z aksini topgan. Jumladan, E. Vüsterning "Allgemeine
Terminologielehre"
(Umumiy
terminologiya
ilmi)
asari
terminologiyani
standartlashtirishga asoslangan yondashuvning ilmiy bazasini yaratdi. G‘arb
terminologiya maktabi vakillari til birliklari sifatida terminlarning aniq va bir
ma’nolilik tamoyiliga asoslangan shakllanishini ta’kidlagan bo‘lsa, slavyan
tilshunoslari, xususan, S.A. Shcherba va R.A. Budagovlar esa terminlarning
kontekstual o‘zgaruvchanligini va ularning semantik moslashuvchanligini alohida
e’tiborga olgan. So‘nggi yillarda terminologiyani kognitiv, funksional, sotsiolingvistik
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika – Зарубежная лингвистика
и лингводидактика – Foreign Linguistics and Linguodidactics
Special Issue – 4 (2025) / ISSN 2181-3701
89
va tarjimashunoslik nuqtayi nazaridan ham tahlil qilish tendensiyasi kuchaymoqda.
Xususan, zamonaviy ilmiy maqolalarda terminlarning konseptual maydoni, termin
tarmog‘ining ontologik tuzilishi, madaniy jihatlari ham chuqur o‘rganilmoqda. Bu esa,
terminologiyani nafaqat tilshunoslik, balki sun’iy intellekt, axborot texnologiyalari,
huquqshunoslik kabi fanlar bilan uzviy bog‘laydi. Maqola metodologiyasi sifatida
qiyosiy-tahliliy, sistematik yondashuv, kontent-tahlil, hamda tavsifiy usullar
qo‘llaniladi. Avvalo, termin va terminologiya tushunchalari bo‘yicha ilgari surilgan
yondashuvlar tahlil qilinadi. So‘ngra, ular o‘zaro solishtirilib, umumiy va farqli
jihatlari ajratib ko‘rsatiladi. Tadqiqotda mavjud nazariy qarashlar zamonaviy
tilshunoslik tendensiyalari bilan bog‘lab ko‘rib chiqiladi. Shu bilan birga, turli fan
sohalarida shakllangan terminologik tizimlarning tahlili orqali nazariy
yondashuvlarning amaliy tatbiqi o‘rganiladi. Terminologik tadqiqotlarning
metodologik asoslarini yanada boyituvchi yondashuvlardan biri bu korpus
lingvistikasi asosida termin tahlilini amalga oshirishdir. Korpus lingvistikasi uslubi
zamonaviy ilmiy matnlar, texnik hujjatlar va akademik maqolalardagi terminlarning
real qo‘llanish chastotasini, kontekstual o‘zgaruvchanligini aniqlashda keng
imkoniyatlar yaratadi. Masalan, ingliz va nemis tillarida yaratilgan ijtimoiy fanlar
terminlari ko‘pincha korpus asosida shakllantirilgan ma’lumotlar yordamida
standartlashtirilmoqda. Bu yondashuv o‘zbek tilshunosligida ham terminlarning
qo‘llanish modelini empirik asosda aniqlashda muhim manba bo‘la oladi. Shuningdek,
kognitiv lingvistika asosida olib borilgan adabiy manbalar tahlili terminlarni oddiy
leksik birlikdan ko‘ra, tushunchaviy (konseptual) birlik sifatida ko‘rishni taklif qiladi.
Bu yondashuv terminlarni faqat lingvistik struktura emas, balki tafakkur mahsuli,
konseptual maydon va ilmiy dunyoqarashning refleksi sifatida baholashga olib keladi.
Ayniqsa, P. Faber, M.-C. L'Homme va R. Temmermanlarning ishlari bu yo‘nalishda
nazariy va metodologik asos bo‘lib xizmat qiladi. Metodologik jihatdan, ushbu
tadqiqotda yana diskursiv tahlil, interdisiplinar yondashuv, hamda modellashtirish
usullari ham qo‘llanilishi mumkin. Bu usullar orqali terminlarning faqat lug‘aviy
shakli emas, balki ular qatnashayotgan muloqot konteksti, funksional roli va kognitiv
yuklamasi aniqlanadi. Jumladan, ijtimoiy, texnologik va siyosiy diskurslarda
terminlarning qanday tus olishi, ularning ideologik yoki pragmatik yuklanishi
bo‘yicha ham kuzatuv olib borish imkoniyati yaratiladi. Shunday qilib, adabiy
manbalarni chuqur o‘rganish va turli metodik yondashuvlarni uyg‘unlashtirish orqali
terminologiya fanining nazariy va amaliy masalalarini tahlil qilish yanada ishonchli,
empirik asoslangan va zamonaviy talablarga mos bo‘ladi.
NATIJALAR VA MUHOKAMALAR
Tadqiqot davomida olib borilgan nazariy va qiyosiy tahlillar shuni ko‘rsatadiki,
termin va terminologiyaga oid yondashuvlar jahon tilshunosligida bir necha asosiy
yo‘nalishlarga ajraladi. G‘arb terminologiya maktabi, xususan, E. Vüster va uning
izdoshlari tomonidan ishlab chiqilgan klassik modelda terminlar qat’iy, aniq va
barqaror semantik tuzilishga ega, deb qaraladi. Bu yondashuv texnik va tabiiy fanlar
terminologiyasi uchun eng maqbul shaklda namoyon bo‘ladi. Aksincha, slavyan
maktabiga mansub olimlar – S.A. Shcherba, L.P. Krysin va boshqalar – terminlarning
kontekstga nisbatan o‘zgaruvchanligini, ularning kommunikativ jarayonda harakatdagi
holatini alohida ta’kidlaydilar. Ularning fikriga ko‘ra, terminlar faqat leksik birlik
sifatida emas, balki ijtimoiy va ilmiy muhitda faol ishlatiladigan muloqot vositasi
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika – Зарубежная лингвистика
и лингводидактика – Foreign Linguistics and Linguodidactics
Special Issue – 4 (2025) / ISSN 2181-3701
90
sifatida ham tahlil qilinishi lozim. Uchinchi, zamonaviy yondashuv – bu kognitiv va
funksional-lingvistik model bo‘lib, u terminlarni inson tafakkurining in’ikosi sifatida
ko‘radi. Bu yondashuv doirasida terminlar konseptual maydonning qismlari sifatida
tahlil qilinadi. Terminologik birliklar nafaqat ma’nodosh atamalar bilan, balki
tushunchalar tarmog‘i orqali o‘zaro bog‘langan bo‘ladi. Amaliy jihatdan qaralganda,
fanlararo terminologik tizimlar o‘rtasida sezilarli farqlar mavjud bo‘lib, bu ularning
shakllanishi, rivojlanishi va qo‘llanishida namoyon bo‘ladi. Masalan, tabiiy fanlar
terminlari ko‘proq ob’ektivlik va barqarorlik bilan ajralib turadi, ijtimoiy-gumanitar
fanlarda esa ko‘p ma’nolilik, tafsirga ochiqlik, va madaniy konnotatsiyalar keng
tarqalgan. Terminologiya tizimlarining o‘ziga xosligi, ularning milliy til muhitiga
qanday darajada moslashgani bilan ham bog‘liqdir. Har bir tilning leksik, morfologik va
fonetik imkoniyatlari terminlar shakllanishi va moslashtirilishida muhim rol o‘ynaydi.
Masalan, ingliz tilida qisqartmalar va murakkab so‘zlar asosida yangi terminlar tez-tez
paydo bo‘lsa, o‘zbek tilida terminlar ko‘proq tarjima asosida yoki so‘z yasalishi orqali
shakllanadi. Bu esa terminlarni milliy tilga moslashtirishda turli yondashuvlarning
muhimligini ko‘rsatadi.
Yana bir muhim jihat shundaki, zamonaviy terminologik o‘zgarishlar nafaqat
fanlararo tafovutlar, balki texnologik taraqqiyot ta’sirida ham yuzaga kelmoqda.
Raqamli texnologiyalar, sun’iy intellekt va global tarmoqlanish jarayonlari yangi
terminlarning paydo bo‘lishi, ularning tezkor tarqalishi va xalqaro miqyosda
standartlashuvini jadallashtirdi. Bunday sharoitda har bir til o‘z terminologik
resurslarini qayta ko‘rib chiqishga majbur bo‘lmoqda.
Shuningdek, bugungi kunda terminologiyani o‘qitish, uni amaliy faoliyatga joriy
qilish va tarjimada to‘g‘ri qo‘llash masalalari ham dolzarb ahamiyat kasb etmoqda.
Terminlarning noto‘g‘ri qo‘llanilishi yoki umumtil birliklari bilan chalkashib ketishi
ilmiy muloqotda noaniqlik va tushunmovchiliklarga sabab bo‘ladi. Shu bois terminlarni
tizimlashtirish, elektron terminologik bazalarni yaratish, hamda mutaxassislar
o‘rtasida yagona terminologik madaniyatni shakllantirish zarurati kundan-kunga ortib
bormoqda. Muhokamalardan kelib chiqib, shuni ta’kidlash lozimki, terminologiyani
o‘rganishda bir tomonlama yondashuv yetarli emas. Aksincha, nazariy, funksional va
sotsiolingvistik tamoyillar uyg‘unligi terminologik tahlilni to‘laqonli amalga oshirishga
xizmat qiladi. Bu esa ilmiy aloqa, tarjimashunoslik, axborot texnologiyalari, hamda
fanlararo muloqot samaradorligini oshiradi.
XULOSA
Yuqoridagi tahlillar va muhokamalar asosida quyidagi xulosalarga kelish
mumkin:
Termin va terminologiyaga bo‘lgan nazariy yondashuvlar
jahon
tilshunosligida turli ilmiy maktablar doirasida shakllangan bo‘lib, ularning har biri til
birliklariga o‘ziga xos nuqtai nazardan yondashadi. G‘arb modeli aniq, barqaror va
standartlashgan terminlarga urg‘u berar ekan, slavyan maktabi terminlarning
kontekstual moslashuvchanligini alohida belgilaydi.
Zamonaviy yondashuvlar
, ayniqsa kognitiv va funksional-lingvistik modellar,
terminlarni inson tafakkurining in’ikosi sifatida talqin etib, ularni chuqur konseptual
tahlil qilishga yo‘naltirilgan.
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika – Зарубежная лингвистика
и лингводидактика – Foreign Linguistics and Linguodidactics
Special Issue – 4 (2025) / ISSN 2181-3701
91
Terminlar nafaqat ilmiy-texnik sohalarda, balki ijtimoiy va madaniy muhitda ham
muhim kommunikativ vosita sifatida namoyon bo‘lmoqda. Shu bois,
terminologik
tizimlarni tahlil qilishda multidissiplinar va fanlararo yondashuv zarur
.
Maqolada ko‘rib chiqilgan nazariy asoslar va amaliy kuzatishlar shuni ko‘rsatdiki,
terminologiyaning samarali rivoji uchun uni lingvistik, sotsiokultural va texnologik
omillar bilan bog‘liq holda o‘rganish lozim. Shu asosda, tilshunoslikda terminologik
tadqiqotlarni chuqurlashtirish, mavjud tizimlarni qayta ko‘rib chiqish va ularni
amaliyotga moslashtirish zamonaviy ilm-fanning dolzarb vazifalaridan biri hisoblanadi.
Bu esa nafaqat ilmiy muloqotni takomillashtiradi, balki til siyosati va ta’lim sohasida
ham muhim o‘rin egallaydi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI:
1.
Cabré, M. T. (2017). Terminology: Theory, methods and applications. John
Benjamins Publishing Company.
2.
Faber, P. (2019). The dynamics of terminology: Lexical semantics and
knowledge organization. Cambridge University Press.
3.
Temmerman, R. (2015). Towards new ways of terminology description: The
sociocognitive approach. In Handbook of terminology (Vol. 1, pp. 259–274). John
Benjamins.
4.
Kageura, K. (2020). The quantitative analysis of the dynamics and structure
of terminologies. Springer.
5.
L'Homme, M.-C. (2019). Lexical semantics for terminology: An introduction.
John Benjamins Publishing Company.
6.
Bowker, L., & Pearson, J. (2020). Working with specialized language: A
practical guide to using corpora. Routledge.
7.
Ahmad, K. (2016). Terminology and knowledge engineering: Recent
developments and future directions. Terminology, 22(2), 135–155.
8.
Sager, J. C. (2018). Essays on definition and methodology. In Essays on
terminology (pp. 13–34). John Benjamins Publishing.
9.
Wüster, E. (2016). The foundations of terminology. (Reprinted edition).
Vienna: Infoterm.
10.
Diki-Kidiri, M. (2021). Terminology in the service of multilingualism and
cultural diversity. UNESCO Publishing.
