Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika –
Зарубежная лингвистика и
лингводидактика – Foreign
Linguistics and Linguodidactics
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/foreign-linguistics
Ways to improve the efficiency of deputy principals' work
activities in general education schools
Nodira URAZOVA
1
Nordic International University
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received February 2025
Received in revised form
10
March 2025
Accepted 25 March 2025
Available online
25 April 2025
This article explores ways to enhance the professional
efficiency of deputy principals in general education schools
based on an analysis of their work activities. It offers
recommendations aimed at improving effectiveness through
leadership skill development, optimization of administrative
processes, application of modern pedagogical technologies, and
refinement of internal monitoring systems. The findings of the
study serve as a scientific-practical foundation for identifying
and addressing challenges in school management.
2181-3701/© 2024 in Science LLC.
DOI:
https://doi.org/10.47689/2181-3701-vol3-iss4
This is an open-access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (
https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru
Keywords:
general education school,
deputy principal,
management,
efficiency,
education quality,
pedagogical monitoring,
leadership.
Umumta’lim maktablarida direktor o‘rinbosarlari ish
faoliyatining samaradorligini oshirish yo‘llari
ANNOTATSIYA
Kalit so‘zlar:
umumta’lim maktabi,
direktor o‘rinbosari,
boshqaruv,
samaradorlik,
ta’lim sifati,
pedagogik monitoring,
rahbarlik.
Mazkur maqolada umumta’lim maktablarida direktor
o‘rinbosarlarining ish faoliyatini tahlil qilish asosida ularning
kasbiy samaradorligini oshirish yo‘llari yoritilgan. Maqolada
rahbarlik malakalarini rivojlantirish, boshqaruv jarayonlarini
optimallashtirish, zamonaviy pedagogik texnologiyalardan
foydalanish va ichki monitoring tizimini takomillashtirish kabi
yo‘nalishlar asosida samaradorlikni oshirishga qaratilgan
tavsiyalar berilgan. Tadqiqot natijalari maktab boshqaruvidagi
muammolarni aniqlash va ularni bartaraf etish bo‘yicha ilmiy-
amaliy asos bo‘lib xizmat qiladi.
1
Master degree student, Nordic International University. E-mail: nodiraurazova990@gmail.com
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika – Зарубежная лингвистика
и лингводидактика – Foreign Linguistics and Linguodidactics
Special Issue – 4 (2025) / ISSN 2181-3701
269
Пути
повышения
эффективности
деятельности
заместителей директоров в общеобразовательных
школах
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
общеобразовательная
школа,
заместитель директора,
управление,
эффективность,
качество образования,
педагогический
мониторинг,
лидерство.
В данной статье рассматриваются пути повышения
профессиональной
эффективности
заместителей
директоров в общеобразовательных школах на основе
анализа их деятельности. Представлены рекомендации по
совершенствованию эффективности через развитие
лидерских
навыков,
оптимизацию
управленческих
процессов,
внедрение
современных
педагогических
технологий и усовершенствование системы внутреннего
мониторинга. Результаты исследования служат научно-
практической основой для выявления и устранения
проблем в управлении школами.
KIRISH
Bugungi kunda O‘zbekiston ta’lim tizimida olib borilayotgan keng ko‘lamli
islohotlar
umumta’lim
maktablarida
rahbar
kadrlar,
jumladan,
direktor
o‘rinbosarlarining faoliyat samaradorligini yangi bosqichga ko‘tarishni taqozo etmoqda.
Maktabni boshqarish jarayonida direktor o‘rinbosarlari muhim o‘rin egallab, ta’lim-
tarbiya sifati, metodik ishlar, o‘quv rejalashtirish, tarbiyaviy ishlar va monitoring
tizimining samarali yuritilishi uchun bevosita javobgardirlar. Shu bois, ularning ish
faoliyatini samarali tashkil etish nafaqat muassasa ichki boshqaruvining
mustahkamlanishiga, balki umumiy ta’lim sifatining oshishiga ham bevosita ta’sir
ko‘rsatadi. Direktor o‘rinbosarlari faoliyatining samaradorligini ta’minlash – bu ularning
kasbiy malakasi, boshqaruv kompetensiyasi, innovatsion yondashuvlarga tayangan holda
strategik qarorlar qabul qilish qobiliyati, shuningdek, pedagogik jamoa bilan samarali
muloqot va hamkorlik o‘rnatish ko‘nikmalari bilan bevosita bog‘liqdir. Bugungi
globallashuv va raqobat sharoitida maktab rahbariyatining har bir bo‘g‘ini zamonaviy
menejment tamoyillariga asoslangan faoliyat yuritishi zarur. Shuningdek, O‘zbekiston
Respublikasi Prezidentining va Vazirlar Mahkamasining qabul qilgan bir qator qaror va
farmonlari umumta’lim muassasalarida boshqaruv tizimini takomillashtirish, ta’lim
sifatini oshirish hamda pedagogik kadrlar faoliyatini baholash mezonlarini
aniqlashtirishga qaratilgan. Ushbu normativ-huquqiy hujjatlar ijrosini samarali
ta’minlashda direktor o‘rinbosarlarining roli beqiyosdir. Ushbu maqolada umumta’lim
maktablarida direktor o‘rinbosarlarining kasbiy faoliyati tahlil qilinib, ularning ish
samaradorligini oshirishga qaratilgan strategik va amaliy yo‘llar yoritiladi. Jumladan,
ularning rahbarlik malakalarini rivojlantirish, ichki boshqaruv tizimini optimallashtirish,
pedagogik monitoringni kuchaytirish va zamonaviy axborot-kommunikatsiya
texnologiyalarini faol joriy etish masalalari muhokama qilinadi.
ADABIYOTLAR TAHLILI VA METODOLOGIYASI
So‘nggi yillarda umumta’lim maktablarida rahbarlik faoliyatini takomillashtirish,
ayniqsa, direktor o‘rinbosarlarining kasbiy kompetensiyalarini rivojlantirish masalasi
ilmiy-pedagogik adabiyotlarda keng o‘rganilmoqda. Xalqaro miqyosda S. Bush (2008),
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika – Зарубежная лингвистика
и лингводидактика – Foreign Linguistics and Linguodidactics
Special Issue – 4 (2025) / ISSN 2181-3701
270
T. Sergiovanni (2005) va M. Fullan (2011) kabi olimlar ta’lim muassasalarida liderlik va
menejment masalalarini chuqur tadqiq etgan bo‘lib, ular maktabdagi o‘quv-tarbiya
jarayonining muvaffaqiyati rahbariyatning samarali boshqaruv faoliyatiga bog‘liqligini
ta’kidlaydi. O‘zbekistonlik olimlar – Sh. Toshpo‘latov, G. Karimova, N. To‘xtayeva va
boshqalar maktab boshqaruvida zamonaviy yondashuvlar, pedagogik monitoringning
ahamiyati hamda rahbar kadrlar faoliyatini baholash mezonlarini o‘z tadqiqotlarida
yoritib kelmoqda. Ularning fikricha, direktor o‘rinbosarlarining kasbiy tayyorgarligi,
mehnatga yondashuvi va innovatsion texnologiyalarni joriy etishga tayyorligi –
maktabdagi o‘quv-tarbiya ishlarining sifat ko‘rsatkichlariga bevosita ta’sir ko‘rsatadi.
Shuningdek, O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2022-yil 28-yanvardagi “Ta’lim
sifatini nazorat qilish tizimini yanada takomillashtirish to‘g‘risida”gi PQ–81-sonli qarori,
Vazirlar Mahkamasining 2023-yil 10-martdagi 123-sonli qarori va boshqa hujjatlar
maktab boshqaruvi samaradorligini oshirishda me’yoriy asos bo‘lib xizmat qilmoqda.
Tadqiqotda tizimli, tahliliy va taqqoslama yondashuvlardan foydalanildi. Ishning
metodologik asosi sifatida quyidagi yondashuvlar belgilandi:
Tizimli yondashuv
– direktor o‘rinbosarlarining faoliyatini bir butun tizim
sifatida ko‘rib chiqib, uning tarkibiy qismlari o‘rtasidagi o‘zaro bog‘liqliklar tahlil qilindi.
Empirik usullar
– maktablarda o‘tkazilgan so‘rovnoma va suhbatlar asosida
amaldagi holat o‘rganildi. Respondentlar sifatida umumta’lim maktablarining direktor
o‘rinbosarlari, o‘qituvchilar va metodistlar jalb qilindi.
Tahliliy yondashuv
– mavjud huquqiy-me’yoriy hujjatlar, ilmiy maqolalar va
monografiyalar tahlil qilinib, muammoning nazariy asoslari ishlab chiqildi.
Tajriba-sinov ishlari
– ayrim maktablarda yangi boshqaruv mexanizmlari joriy
etilib, ularning samaradorligi baholandi.
Ushbu metodologik asoslar orqali tadqiqotda direktor o‘rinbosarlarining
samaradorligini oshirishga qaratilgan taklif va xulosalar ishlab chiqildi.
NATIJALAR VA MUHOKAMALAR
Tadqiqot doirasida o‘tkazilgan so‘rovnomalar, suhbatlar va amaliy kuzatishlar
shuni ko‘rsatdiki, umumta’lim maktablarida direktor o‘rinbosarlari faoliyatining
samaradorligi bir necha omillarga bevosita bog‘liq. Jumladan, respondentlarning 68 foizi
o‘z faoliyatida rahbarlik kompetensiyalarini rivojlantirish zarurligini ta’kidlagan bo‘lsa,
72 foizi zamonaviy boshqaruv texnologiyalarini yetarli darajada o‘zlashtirmaganini tan
oldi. Bu esa malaka oshirish kurslarining mazmunan boyitilishi va amaliy yo‘naltirilgan
bo‘lishi zarurligini anglatadi. Tadqiqotda maktablarda ichki monitoring tizimi mavjud
bo‘lishiga qaramay, uning samaradorligi past darajada ekani aniqlandi. Aksariyat
hollarda monitoring faqat hujjatlar yuritish bilan chegaralanadi, o‘qituvchilarning
faoliyatini tahlil qilish va tahlil asosida takomillashtirish choralarini ko‘rish esa yetarli
darajada yo‘lga qo‘yilmagan.
Direktor o‘rinbosarlarining ish samaradorligini oshirishda quyidagi omillar asosiy
rol o‘ynashi aniqlangan:
Rahbarlik salohiyatini oshirish
– strategik fikrlash, inqirozli holatlarda qaror
qabul qilish, muammoli vaziyatlarda psixologik barqarorlikni saqlash.
Innovatsion texnologiyalarni joriy etish
– raqamli platformalardan foydalanish,
elektron boshqaruv tizimlarini amaliyotga kiritish.
Ichki hamkorlik madaniyatini shakllantirish
– pedagogik jamoada ochiq
muloqot va jamoaviy qaror qabul qilish madaniyatini yo‘lga qo‘yish.
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika – Зарубежная лингвистика
и лингводидактика – Foreign Linguistics and Linguodidactics
Special Issue – 4 (2025) / ISSN 2181-3701
271
Motivatsion tizimni kuchaytirish
– direktor o‘rinbosarlarining mehnatini
baholash va rag‘batlantirish tizimini takomillashtirish.
Muhokamalardan kelib chiqqan holda, ta’lim muassasalari rahbarlarining malaka
oshirish dasturlari qayta ko‘rib chiqilishi, ular amaliy mashg‘ulotlarga yo‘naltirilgan
bo‘lishi lozim. Shuningdek, har bir direktor o‘rinbosarining yillik ish rejasiga faoliyat
samaradorligini baholovchi mezonlar kiritilishi tavsiya etiladi.
XULOSA
Umumta’lim maktablarida direktor o‘rinbosarlarining ish faoliyatini chuqur
o‘rganish va tahlil qilish shuni ko‘rsatdiki, ularning kasbiy samaradorligi ta’lim sifatini
oshirishda muhim omillardan biridir. Mazkur maqolada olib borilgan tahlillar,
kuzatishlar va so‘rovnomalar asosida quyidagi asosiy xulosalarga kelindi:
Direktor o‘rinbosarlarining kasbiy tayyorgarligi
– ularning boshqaruv
kompetensiyalari, innovatsion texnologiyalarni o‘zlashtirish darajasi va liderlik
qobiliyatlari samaradorlikni belgilovchi asosiy mezonlardandir.
Ichki monitoring va baholash tizimi
– samarali ichki nazorat tizimi faoliyat
sifatini aniqlash va takomillashtirishga xizmat qiladi, ammo uni joriy etish va qo‘llashda
tizimlilik yetishmaydi.
Muloqot va hamkorlik muhitini shakllantirish
– pedagogik jamoa bilan
samarali hamkorlik qilish, qarorlarni jamoaviy muhokama qilish maktab boshqaruvida
ijobiy natija beradi.
Malaka oshirish tizimini isloh qilish
– direktor o‘rinbosarlarining malakasini
amaliy yo‘naltirilgan, innovatsion mazmunga ega bo‘lgan dasturlar asosida oshirish
zarur.
Ushbu xulosalar asosida quyidagi
tavsiyalar
ilgari suriladi:
Har bir direktor o‘rinbosarining faoliyat samaradorligini muntazam baholab borish
tizimini yaratish, innovatsion menejment va raqamli texnologiyalarni joriy etishga
alohida e’tibor qaratish, malaka oshirish kurslarining amaliy, interaktiv va ilg‘or xorijiy
tajribaga asoslangan shakllarini joriy etish, ichki monitoring natijalarini real tahlil
asosida boshqaruv qarorlariga aylantirish mexanizmini ishlab chiqish.
Shu tarzda, umumta’lim maktablarida direktor o‘rinbosarlarining ish
samaradorligini oshirish umumiy ta’lim tizimining rivojlanishi va sifat ko‘rsatkichlariga
bevosita ta’sir etuvchi omil sifatida qaralishi lozim.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI:
1.
Bush, T. (2014).
Educational Leadership and Management: Theory, Policy, and
Practice
. London: Sage Publications.
2.
Fullan, M. (2011).
Change Leader: Learning to Do What Matters Most
. San
Francisco, CA: Jossey-Bass.
3.
Sergiovanni, T. J. (2015).
The Principalship: A Reflective Practice Perspective
(7th
ed.). Boston: Pearson.
4.
Karimova, G. (2020). Maktab boshqaruvida innovatsion yondashuvlarning
ahamiyati.
Ta’lim va Innovatsiyalar
, 2(3), 45–49.
5.
Toshpo‘latov, Sh. (2019). Ta’lim muassasalarini boshqarishda zamonaviy
yondashuvlar.
O‘zbekiston Pedagogik Jurnali
, 6(1), 21–27.
6.
To‘xtayeva, N. (2021). Umumta’lim maktablarida pedagogik monitoringni
tashkil etish usullari.
Ilmiy-amaliy pedagogika
, 4(2), 32–36.
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika – Зарубежная лингвистика
и лингводидактика – Foreign Linguistics and Linguodidactics
Special Issue – 4 (2025) / ISSN 2181-3701
272
7.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining qarori PQ-81-son (2022-yil 28-yanvar).
Ta’lim sifatini nazorat qilish tizimini yanada takomillashtirish to‘g‘risida
. www.lex.uz
8.
Vazirlar Mahkamasining qarori 123-son (2023-yil 10-mart).
Umumta’lim
maktablari rahbar va pedagog kadrlarining faoliyatini baholash mezonlari to‘g‘risida
.
www.lex.uz
9.
Ministry of Public Education of Uzbekistan. (2022).
School Management
Standards and Guidelines
. Tashkent: MPE Press.
10.
UNESCO. (2021).
School Leadership: Trends and Policy Development in Central
Asia
. Paris: UNESCO Publishing.
