Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika –
Зарубежная лингвистика и
лингводидактика – Foreign
Linguistics and Linguodidactics
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/foreign-linguistics
Issues of Translation Studies in Lexicography
Odinakhon ISMANOVA
1
Andijan State Institute of Foreign Languages
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received February 2025
Received in revised form
10
March 2025
Accepted 25 March 2025
Available online
25 April 2025
This article explores the intersection of lexicography and
translation studies, focusing on lexical-semantic challenges
encountered during translation. Key issues such as polysemy,
synonym selection, cultural concept translation, and the
importance of context are analyzed. The study employs
descriptive and comparative methods using English–Uzbek and
Russian–Uzbek dictionaries. The article outlines potential
directions for improving translation practices and dictionary
compilation.
2181-3701/© 2024 in Science LLC.
DOI:
https://doi.org/10.47689/2181-3701-vol3-iss4
This is an open-access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (
https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru
Keywords:
lexicography,
translation studies,
polysemy,
context,
synonyms,
cultural differences,
term translation.
Lug‘atshunoslikda tarjimashunoslik masalalari
ANNOTATSIYA
Kalit so‘zlar:
lug‘atshunoslik,
tarjimashunoslik,
ko‘p ma’nolilik,
kontekst,
sinonimlar,
madaniy tafovut,
termin tarjimasi.
Ushbu maqolada lug‘atshunoslik va tarjimashunoslikning
tutashgan nuqtalari, ayniqsa tarjima jarayonida yuzaga
keladigan leksik-semantik muammolar tahlil qilinadi. Ko‘p
ma’nolilik, sinonimlarning to‘g‘ri tanlanishi, madaniy
tushunchalarning tarjimasi va kontekst muhimligi asosiy
diqqat markazida turadi. Tadqiqotda deskriptiv va
taqqoslash metodlari asosida inglizcha-o‘zbekcha, ruscha-
o‘zbekcha lug‘atlardagi tarjimalar o‘rganiladi va tarjima
jarayonining takomillashtirish yo‘nalishlari ko‘rsatiladi.
Вопросы переводоведения в лексикографии
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
Лексикография,
переводоведение,
многозначность, контекст,
В статье рассматриваются пересечения лексикографии и
переводоведения,
уделяется
внимание
лексико-
семантическим трудностям, возникающим при переводе.
1
PhD student, Andijan State Institute of Foreign Languages.
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika – Зарубежная лингвистика
и лингводидактика – Foreign Linguistics and Linguodidactics
Special Issue – 4 (2025) / ISSN 2181-3701
314
синонимы, культурные
различия, перевод
терминов.
Основное внимание уделяется многозначности слов, выбору
синонимов, переводу культурно-специфических понятий и
важности
контекста.
Исследование
основано
на
дескриптивном и сравнительном анализе англо-узбекских и
русско-узбекских словарей. Предлагаются направления для
совершенствования переводческой практики.
KIRISH
Globalizatsiya va axborot texnologiyalarining rivojlanishi natijasida til va
tarjima muammolari dolzarb mavzulardan biriga aylandi. Ayniqsa, lug‘atshunoslik va
tarjimashunoslikning tutashgan nuqtalarida yuzaga keladigan ilmiy masalalar
e’tiborni tortmoqda. Har bir til o‘ziga xos madaniyat va tafakkur mahsuli bo‘lgani
sababli, tarjima jarayoni faqatgina so‘zdan-so‘zga o‘girish emas, balki ma’no,
konnotatsiya va uslubni saqlab qolish vazifasini ham bajaradi. Bu ayniqsa lug‘at
yaratishda va ikki til orasidagi terminlarni izchil muvofiqlashtirishda muhim
ahamiyatga ega.
Mazkur maqolada lug‘atshunoslik doirasida tarjimashunoslik bilan bog‘liq
muammolar, metodlar, va yondashuvlar tahlil qilinadi. Ayniqsa, atamalar,
frazeologik birliklar va ko‘p ma’noli so‘zlarning tarjimasi jarayonida yuzaga
keladigan noaniqliklar va ularning yechimiga e’tibor qaratiladi
METODOLOGIYA
Ushbu tadqiqot quyidagi metodlarga asoslanadi:
Taqqoslash tahlili
– inglizcha-o‘zbekcha, ruscha-o‘zbekcha lug‘atlardagi
tarjimalar solishtirildi.
Deskriptiv metod
– tarjima variantlari asosida semantik tafovutlar
tasvirlandi.
Komponent tahlil
– so‘zning asosiy va ikkilamchi ma’nolari qismlarga
ajratilib baholandi.
Korpus tahlili
– matn korpuslari orqali so‘zlar real kontekstda qanday tarjima
qilinayotganiga oid misollar yig‘ildi.
Tadqiqot uchun
Oxford English Dictionary
,
Multitran
,
Glosbe
, va
O‘zbek
tilining izohli lug‘ati
asosiy manba sifatida tanlandi. Shuningdek, tarjima qilingan
adabiy matnlar (roman, maqola, hujjat) tahlil qilindi.
NATIJALAR
Tadqiqot natijasida quyidagilar aniqlandi:
Sinonimlarning tarjimasida
turlicha yondashuvlar mavjud. Masalan,
accurate so‘zi ba’zan “aniq”, ba’zan “to‘g‘ri”, ba’zan esa “puxta” deb tarjima
qilinmoqda, lekin bu so‘zlar o‘zbek tilida o‘zaro to‘liq sinonim emas.
Ko‘p ma’nolilik
tarjimada asosiy muammo hisoblanadi. Masalan, ingliz tilidagi
charge so‘zining o‘zbekchaga “to‘lov”, “ayblov”, “zaryad” kabi tarjimalari mavjud
bo‘lib, bu kontekstga qarab farqlanadi.
Madaniy tushunchalarning tarjimasi
yetarli darajada aniqlik kasb etmaydi.
Masalan, ingliz tilidagi Thanksgiving yoki pub so‘zlari o‘zbek tilida to‘laqonli
muqobilga ega emas.
Lug‘atlardagi kamchiliklar
– ko‘plab lug‘atlar izohsiz yoki kontekstsiz
tarjimalarni taqdim etadi, bu esa tarjimonni chalkashtiradi. Ayniqsa, texnik, yuridik
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika – Зарубежная лингвистика
и лингводидактика – Foreign Linguistics and Linguodidactics
Special Issue – 4 (2025) / ISSN 2181-3701
315
yoki tibbiyot sohalarida bu jiddiy muammo tug‘diradi. Bu ayniqsa quyidagilarda
yaqqol ko‘rinadi.
Ko‘p ma’nolilikning to‘liq ochilmasligi
– So‘zning faqat bitta yoki asosiy ma’nosi berilib, kontekstda ishlatiladigan
boshqa ma’nolari keltirilmaydi.
Madaniy komponentlarning e’tiborga olinmasligi
– So‘z yoki iboraning madaniy yoki konnotativ (majoziy) ma’nosi
tushuntirilmaydi.
Tarjimadagi noto‘g‘riliklar yoki soddalashtirish
– Lug‘atlar ba’zan so‘zlarning tarjimasini noto‘g‘ri beradi yoki uni haddan
tashqari soddalashtiradi.
Terminologiyaning izchil bo‘lmasligi
– Ilmiy yoki texnik sohalardagi atamalar turli lug‘atlarda har xil tarjima
qilingan bo‘ladi.
Sinonimlarning yetarlicha ko‘rsatilmasligi
– Bir so‘zga mos tushuvchi barcha mumkin bo‘lgan sinonimlar to‘liq
berilmaydi.
Qisqacha yoki kontekstsiz misollar
– So‘zlar real matn yoki vaziyatda qanday ishlatilishini ko‘rsatadigan
kontekstli misollar keltirilmaydi.
Yangi so‘zlar va zamonaviy iboralarning yo‘qligi
– Lug‘atlar yangilanmagan bo‘lsa, yangi paydo bo‘lgan so‘zlar va iboralarni o‘z
ichiga olmaydi.
Fonetik yoki grammatik ma’lumotlarning yetishmasligi
– So‘zning talaffuzi yoki grammatik toifasi (masalan, fe’l, ot) ko‘rsatilmagan
bo‘lishi mumkin.
MUHOKAMA
Ushbu natijalar lug‘atshunoslikdagi tarjima faoliyatining chuqur ilmiy tahlilga
muhtoj ekanligini ko‘rsatadi. Lug‘atlar nafaqat so‘zlar ro‘yxati, balki ularning
konnotatsiyasi, uslubi, grammatik roli bilan ham ta’minlanishi kerak. Bu esa
zamonaviy lug‘atlar tuzishda korpus lingvistikasi, terminologik bazalar hamda sun’iy
intellekt asosida ishlovchi vositalardan foydalanish zarurligini ko‘rsatadi.
Bundan tashqari, tarjima jarayonida
ekvivalentlik
,
adekvatlik
, va
sifat
tushunchalari qayta ko‘rib chiqilishi kerak. Bir so‘zning bir necha tarjimasi bo‘lishi
mumkin, ammo har biri kontekstga mos emas. Shu bois, tarjima lug‘atlari
kontekstli
misollar
bilan boyitilishi lozim.
Tarjimonlar uchun maxsus lug‘atlar – masalan, “tarjimonlar korpusi” yoki
“interaktiv lug‘atlar” ishlab chiqilishi dolzarbdir. Bunday lug‘atlar tarjimonlarga
semantik aniqlik, uslubiy muvofiqlik va kontekstual to‘g‘rilikni ta’minlaydi.
XULOSA
Lug‘atshunoslikda tarjimashunoslik alohida yo‘nalish sifatida shakllanmoqda.
Har bir tarjima lug‘atining sifatini oshirish uchun ilmiy asos, tajriba va texnologik
yondashuv zarur. Tarjimadagi muammolar faqatgina lingvistik bilim bilan emas,
balki madaniy tafakkur, sohaviy bilimlar va kontekstni tahlil qilish qobiliyati bilan
hal etiladi. Ushbu maqola lug‘atshunoslar, tarjimonlar va tilshunoslar uchun muhim
ilmiy asos bo‘lib xizmat qilishi mumkin. Lug‘atshunoslik va tarjimashunoslik o‘zaro
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika – Зарубежная лингвистика
и лингводидактика – Foreign Linguistics and Linguodidactics
Special Issue – 4 (2025) / ISSN 2181-3701
316
chambachas bog‘liq fanlar bo‘lib, hujjat integratsiya zamonaviy tarjima
jarayonlarining sifatini o‘zgartirishda muhim rol o‘ynaydi. Barcha, lug‘aviy
birliklarning to‘g‘ri va kontekstga mos tarjimasi, ikki tildagi semantik, stilistik va
madaniy tafovutlarni vizual olish, tarjimaning aniqligi va tabiiyligiga xizmat qiladi.
Lug‘atshunoslikdagi nazariy bilimlar - sinonimiya, omonimiya, polisemiya,
frazeologiya, terminologiya - tarjima jarayonida muhim tahlil obyekti sifatida
namoyon bo‘ladi.
Yana shuni alohida ta’kidlash joizki, lug‘atshunoslikda yutuqlarni samarali
yo‘naltirish, nafaqat nazariy, balki amaliy ham tarjima sifatini yangi bosqichga olib
chiqadi. Kelajakda kompyuter lingvistikasi va korpus lingvistikasiga samarali
avtomatik tarjima tizimlarini rivojlantirishda ham bu yo‘nalish muhim ahamiyat
kasb etadi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI:
1. Alimov, Sh. (2014). Tilshunoslikka kirish. Toshkent: Fan nashriyoti.
2. G‘aybullayev, X. (2020). “Tarjimada kontekst va ma’no uyg‘unligi muammolari”.
Filologiya masalalari, №2, 33–37-betlar.
3. Baker, M. (2018). In Other Words: A Coursebook on Translation. Routledge.
4. O‘zbek tilining izohli lug‘ati (2020). Toshkent: O‘zbekiston Milliy
ensiklopediyasi.
5. Multitran lug‘at portali – https://www.multitran.com
6. Oxford English Dictionary – https://www.oed.com
7. Nida, E.A. & Taber, C.R. (2003). The Theory and Practice of Translation. Brill.
8. Saidova, M. (2021). “Lug‘atshunoslik va tarjima muammolari: Nazariya va
amaliyot”. O‘zbek tili va adabiyoti, №4, 25–31-betlar.
