Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika
–
Зарубежная
лингвистика
и
лингводидактика
–
Foreign
Linguistics and Linguodidactics
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/foreign-linguistics
Different and similar aspects of dysphemism in English
and Uzbek
Yulduzkhon KHOJAMOVA
Uzbekistan State World Languages University
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received April 2024
Received in revised form
10 May 2024
Accepted 25 May 2024
Available online
25 June 2024
This article presents an analysis of dysphemisms in the
English and Uzbek languages, with an emphasis on their
differences and similarities. The study covers theoretical
aspects of dysphemisms, their use in cultural and social
contexts, and conducts pragmatic, semantic and sociolinguistic
analyses. The article demonstrates how dysphemic expressions
are perceived and function in different linguistic environments,
identifying culturally determined features and general trends in
the treatment of dysphemisms.
2181-3701
/©
2024 in Science LLC.
DOI:
https://doi.org/10.47689/2181-3701-vol2-iss1
This is an open-access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (
https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru
Keywords:
dysphemism,
pragmatic analysis,
semantic analysis,
sociolinguistics,
English language,
Uzbek language,
cultural context,
social relations,
linguistics,
linguistics.
Ingliz va oʻzbek tillari disfemizmining farqli va oʻxshash
tomonlari
ANNOTATSIYA
Kalit
so‘zlar
:
disfemizm,
pragmatik tahlil,
semantik tahlil,
sotsiolingvistika,
ingliz tili,
oʻzbek tili,
madaniy kontekst,
ijtimoiy munosabatlar,
lingvistika,
tilshunoslik.
Ushbu maqola ingliz va oʻzbek tillarida disfemizmning farqli
va oʻxshash tomonlarini tahlil qilishga bag‘ishlangan. Maqolada
disfemizm kontseptsiyasining nazariy jihatlari, ingliz va oʻzbek
tillaridagi madaniy va ijtimoiy kontekstlarda uning qanday
ishlatilishi ko‘rib chiqiladi. Shuningdek, disfemizmning
pragmatik, semantik va sotsiolingvistik tahlillari keltirilgan.
Misollar orqali disfemik so‘zlar va iboralar har ikki tilda qanday
qabul qilinishi va ishlatilishidagi farqlar va o‘xshashliklar
aniqlanadi.
1
Teacher, Uzbekistan State World Languages University. E-mail: yulduzkhanim@gmail.com
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika
–
Зарубежная лингвистика
и лингводидактика
–
Foreign Linguistics and Linguodidactics
Special Issue
–
1 (2024) / ISSN 2181-3701
486
Разные и похожие аспекты дисфемизма в английском
и узбекском языках
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
дисфемизм,
прагматический анализ,
семантический анализ,
социолингвистика,
английский язык,
узбекский язык,
культурный контекст,
социальные отношения,
лингвистика,
лингвистика.
В данной статье представлен анализ дисфемизмов в
английском и узбекском языках, с акцентом на их различия
и сходства. Исследование охватывает теоретические
аспекты дисфемизмов, их использование в культурных и
социальных контекстах, а также проводит прагматический,
семантический и социолингвистический анализ. Статья
демонстрирует,
как
дисфемические
выражения
воспринимаются и функционируют в разных языковых
средах, выявляя культурно обусловленные особенности и
общие тенденции в обращении с дисфемизмами.
KIRISH
“
Disfemizm
–
nomaqbul, haqoratli yoki kamsituvchi iborani yoqimli yoki haqoratli
so
‘
z bilan almashtirish; shunday almashtirilgan ibora
” [2].
Disfemizm
–
bu tilshunoslikda
keng qo
‘
llaniladigan atama bo
‘
lib, u ma
’
lum bir narsani, holatni yoki shaxsni salbiy, haqoratli
yoki qo
‘
pol tarzda ifodalash uchun ishlatiladi. Bu hodisa ko
‘
pchilik tillarda mavjud bo
‘
lib,
uning ishlatilishida madaniy, ijtimoiy va pragmatik omillar muhim rol o
‘
ynaydi. Ingliz va
o
ʻ
zbek tillarida disfemizmning qanday ishlatilishi va qabul qilinishini o
‘
rganish, bu tillarning
madaniy va ijtimoiy xususiyatlarini yaxshiroq tushunishga yordam beradi.
Disfemizm konseptsiyasi ilk bor lingvistik adabiyotda XX asrda paydo bo‘lgan.
Uning asosiy tamoyili shundan iboratki, biror narsani salbiy ko‘rinishda taqdim etish
orqali nutq so‘zlovchi o‘z fikrini yanada ta’sirliroq yetkazadi. Disfemizmning ishlatilishi
pragmatik jihatdan ijtimoiy munosabatlarga bog‘liq. Bu tilshunoslikda qo‘llaniladigan
so‘z yoki iboralar konteksti va ijtimoiy holati bilan aniqlanadi. Disfemizm so‘zlari odatda
salbiy konnotatsiyaga ega bo‘lib, ularning asosiy ma’nosi ko‘pincha neytral yoki hatto
ijobiy bo‘lishi mumkin.
MATERIAL VA TADQIQOT USULLARI
Maqolada disfemizmning ingliz va oʻzbek tillarida ishlatilishini o‘rganish uchun
adabiy va lingvistik manbalar, madaniy kontekstlar va ijtimoiy vaziyatlar tahlil qilingan.
Tadqiqot usullari sifatida adabiy sharh, semantik, pragmatik, sotisolingvistik tahlil
metodlaridan foydalanildi.
NATIJALAR VA TADQIQOT USULLARI
Har bir madaniyat va tilning o‘ziga xos disfemizm shakllari mavjud. Bu madaniyat
va tilning ijtimoiy qadriyatlari va normativlarini aks ettiradi. Ingliz tilida disfemizmning
ishlatilishi ko‘p jihatdan madaniy kontekstga bog‘liq. Misol uchun, Amerikada va
Britaniyada bir xil so‘z turli darajada haqoratli bo‘lishi mumkin. Bu farq madaniyatlararo
farqlardan kelib chiqadi. Misol uchun, “bloody” so‘zi Britaniyada qo‘pol hisoblanishi
mumkin, lekin AQShda bu so‘zning qo‘llanilishi nisbatan kamroq haqoratli hisoblanadi.
Oʻzbek tilida madaniy an’analar disfemizmning qabul qilinishi va ishlatilishiga
katta ta’sir ko‘rsatadi. An’anaviy jamiyatlarda qo‘pol so‘zlarning ishlatilishi cheklangan.
Bu esa madaniy qadriyatlar va etik qoidalar bilan bog‘liq. Oʻzbek tilida qo‘pol yoki
haqoratli so‘zlar ishlatilishi qattiq nazorat qilinadi va ko‘pincha ijtimoiy qoralash bilan
kutib olinadi.
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika
–
Зарубежная лингвистика
и лингводидактика
–
Foreign Linguistics and Linguodidactics
Special Issue
–
1 (2024) / ISSN 2181-3701
487
Ingliz tilida disfemizmning ishlatilishi ijtimoiy mavqe va vaziyatga qarab o‘zgarishi
mumkin. Rasmiy uchrashuvlarda yoki professional muhitda bunday so‘zlar kamroq
ishlatiladi, holbuki norasmiy suhbatlarda ular ko‘proq uchraydi. Misol uchun, do‘stlar
orasida “jerk” so‘zi ishlatilishi mumkin, ammo ish uchrashuvida yoki rasmiy suhbatda
bunday so‘zlar qabul qilinmaydi.
O‘zbek tilining lingvistik imkoniyatlarining o‘ziga xos nutqiy hodisasi bo‘lgan
evfemizm va disfemizmlar til va madaniyat, til va ruh bog‘liqligini yaqqol namoyon
etuvchi vositalardir. Binobarin, tilshunoslik tushunchasi globallashib borayotgan hozirgi
davrda milliy madaniyatimizni ifodalovchi evfemik va disfemistik vositalarni o‘rganish
muhim ahamiyat kasb etmoqda. Oʻzbek tilida disfemizmning ishlatilishi odamlarning
ijtimoiy darajasi va yoshiga qarab o‘zgarishi mumkin. Yoshlar orasida norasmiy
holatlarda bunday so‘zlar ko‘proq ishlatiladi, lekin kattalar orasida bu holat kamroq
uchraydi. Shuningdek, oilaviy va rasmiy muhitda bunday so‘zlarning ishlatilishi juda kam
uchraydi, chunki bu jamiyatning etik qoidalariga zid hisoblanadi [13, 131]].
Disfemizmlarni o‘rganishga bag‘ishlangan ko'pgina ishlar faqat leksikografik
materiallarga asoslangan bo'lib, ular ulardan foydalanishning haqiqiy sohasiga to‘liq mos
kelmaydi [4]. Ammo so‘ngi yillarda olib borilayotgan Oʻzbekistonda disfemizm sohasidagi
tadqiqotlar asosan o‘zbek tilining madaniy va ijtimoiy kontekstlari doirasida olib boriladi.
Rahmonov [11] va Karimov [7] kabi tilshunoslar o‘zbek tilida qo‘pol yoki haqoratli
so‘zlarning qanday ishlatilishini, ularning ijtimoiy va madaniy ta’sirini o‘rganishdi. Bu
tadqiqotlar ko‘proq o‘zbek tilidagi disfemik so‘zlarning semantik va pragmatik
xususiyatlariga qaratilgan. Kulmatov [9] esa o‘zbek tilida tabo va eufemizm masalalariga
e’tibor qaratgan, bu esa disfemizmning qabul qilinishida muhim o‘rin tutadi. Ingliz tilida
disfemizm bo‘yicha ko‘plab tadqiqotlar olib borilgan. Allan va Burridgening “Euphemism
and dysphemism: language used as shield and weapon” [1] asari bu sohada muhim
manba hisoblanadi. Battistella esa “Bad language: are some words better than others?”
[2] kitobida disfemizmning lingvistik va ijtimoiy aspektlarini tahlil qiladi. Jayning
“Cursing in America” [6] tadqiqoti Amerika jamiyatida qo‘pol so‘zlarning psixolingvistik
tahlilini o‘z ichiga oladi. Hughesning “An encyclopedia of swearing” [5] asari esa ingliz
tilidagi haqoratli so‘zlarning tarixiy va sotsiolingvistik jihatlarini o‘rganadi. Shu kabi bir
nechta tadqiqotlarni ko‘rib chiqish natijasida bir necha farqli va o‘xshash hijatlarini
umumalashtirdik, jumladan ingliz va oʻzbek tillari disfemizmining farqli tomonlari deya
quyidagilarini keltiramiz:
–
madaniy xususiyatlar: ingliz tilida madaniy farqlar disfemizmning qanday qabul
qilinishiga katta ta’sir ko‘rsatadi. Misol uchun, Amerikada va Britaniyada bir xil so‘z turli
darajada haqoratli bo‘lishi mumkin. Oʻzbek tilida esa madaniy an’analar va etik qoidalar
disfemizmning ishlatilishini cheklaydi;
–
ijtimoiy o‘rin: ingliz tilida disfemizmning ishlatilishi ijtimoiy mavqe va vaziyatga
qarab o‘zgarishi mumkin. Rasmiy uchrashuvlarda yoki professional muhitda bunday
so‘zlar kamroq ishlatiladi. Oʻzbek tilida esa oilaviy va rasmiy muhitda qo‘pol yoki
haqoratli so‘zlarning ishlatilishi juda kam uchraydi;
–
so‘z tanlovi: ingliz tilida ko‘plab disfemik so‘zlar va iboralar mavjud bo‘lib,
ularning ko‘pchiligi madaniy kontekstga qarab o‘zgaradi. Oʻzbek tilida esa disfemik
so‘zlarning soni nisbatan kamroq va ularning ishlatilishi qattiqroq nazorat qilinadi.
Ingliz va oʻzbek tillari disfemizmining o‘xshash tomonlari deya quyidagilarini
topdik:
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika
–
Зарубежная лингвистика
и лингводидактика
–
Foreign Linguistics and Linguodidactics
Special Issue
–
1 (2024) / ISSN 2181-3701
488
1.
pragmatik aspekt: har ikkala tilda ham disfemizmning ishlatilishi kontekstga
qarab o‘zgaradi. So‘zlovchining maqsadi va nutq konteksti disfemizmning qanday qabul
qilinishiga ta’sir ko‘rsatadi;
2.
salbiy konnotatsiya: Har ikkala tilda ham disfemik so‘zlar odatda salbiy
konnotatsiyaga ega bo‘lib, ularning asosiy ma’nosi ko‘pincha neytral yoki hatto ijobiy
bo‘lishi mumkin;
3.
ijtimoiy reaksiyalar: Har ikkala tilda ham qo‘pol so‘zlarning ishlatilishiga
nisbatan reaksiyalar mavjud bo‘lib, bu reaksiyalar ko‘pincha ijtimoiy munosabatlarga
bog‘liq. Ingliz tilida bu reaksiyalar xilma
-
xil bo‘lishi mumkin, holbuki oʻzbek tilida bunday
so‘zlarning ishlatilishiga ko‘pincha salbiy reaksiyalar beriladi.
Til ushbu o‘xshash va farqli jihatlarini misollar orqali ko‘rib chiqamiz.
“Idiot” va “moron”
so‘zlari odamlarga nisbatan ularning aqlsizliklarini ta’kidlash
uchun ishlatiladi.”Idiot” so‘zi ko‘p hollarda yengilroq haqorat sifatida qabul qilinadi,
ammo “moron” so‘zi nisbatan kuchliroq salbiy ma’noga ega. Bu so‘zlarning ishlatilishi
ko‘pincha suhbatning matniga va tinglovchilarning ijtimoiy holatiga bog‘liq. O‘zbek
tilidagi
“ahmoq” va “tentak”
so‘zlari ularning ekvivalenti hisoblanib, bu so‘zlar odamlarga
nisbatan ularning aqlsizliklarini yoki noo‘rin xatti
-
harakatlarini ta’kidlash uchun
ishlatiladi. “Ahmoq” so‘zi odatda kuchliroq salbiy ma’noga ega bo‘lib, qattiq qoralash
maqsadida ishlatiladi. “Tentak” so‘zi esa nisbatan yumshoqroq bo‘lib, ba’zi hollarda hazil
sifatida ham ishlatilishi mumkin.
“Pig”.
Bu so‘z odamlarga nisbatan ularning xatti
-
harakatlarini yomonlash uchun
ishlatiladi. Masalan,
“He’s such a pig”
iborasi odamning yomon odatlari yoki xulqini
ta’kidlash uchun ishlatiladi. Bu so‘zning salbiy konnotatsiyasi u qaysi kontekstda
ishlatilishiga qarab o‘zgaradi. O‘zbek tilidagi ekvivalentlaridan biri sifatida
“yaramas”
so‘zi qo‘llaniladi. Masalan,
“Bu bola yaramas”
iborasi bola noto‘g‘ri xatti
-
harakatlarni
qilayotganini ta’kidlash uchun ishlatiladi. Bu so‘zning salbiy konnotatsiyasi hamma
kontekstlarda barqaror bo‘lib qoladi.
Disfemizmlar asosan uchta vazifani bajaradi. Ular ma’ruzachining odatda salbiy
bo‘lgan hissiy munosabatini va nutq mavzusi bo‘yicha baholovchi bayonotini ko‘rsatadi. Ular
nutqni yanada ifodali qiladi. Ular ta’sir qilish va manipulyatsiya qilish uchun til vositalaridir.
Umuman olganda, disfemizmlarning nutqda tez-tez uchrab turishining sabablari bir-biriga
o‘xshashdek tuyuladi. Biroq, ulardan foydalanish chastotasi, maqsadlari va ular bajaradigan
vazifalari kabi tafsilotlar ular o‘rtasida sezilarli farqlar mavjudligini ko‘rsatadi. Binobarin,
ularning bir-biriga qarama-qarshiligi mutlaq emas [8, 131].
XULOSA
Ingliz va oʻzbek tillaridagi disfemizmning farqli va o‘xshash tomonlarini o‘rganish
bu tillarning madaniy va ijtimoiy xususiyatlarini yaxshiroq tushunishga yordam beradi.
Har ikkala tilda ham disfemizmning ishlatilishi kontekstga qarab o‘zgaradi, ammo
ularning qabul qilinishi va reaksiyalari madaniy va ijtimoiy farqlarga bog‘liq. Ingliz tilida
disfemizm ko‘proq individualizmga asoslangan bo‘lsa, oʻzbek tilida ijtimoiy va oilaviy
munosabatlar ko‘proq ta’sir ko‘rsatadi. Bu tahlillar orqali ko‘rish mumkinki, disfemizm
har bir tilda va madaniyatda o‘ziga xos xususiyatlarga ega bo‘lib, uning ishlatilishi va
qabul qilinishi turli omillarga bog‘liq.
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika
–
Зарубежная лингвистика
и лингводидактика
–
Foreign Linguistics and Linguodidactics
Special Issue
–
1 (2024) / ISSN 2181-3701
489
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI:
1.
Allan, K., & Burridge, K. (1991). Euphemism and Dysphemism: Language Used as
Shield and Weapon. Oxford University Press.
2.
Battistella, E. L. (2005). Bad Language: Are Some Words Better than Others?
Oxford University Press.
3.
Crystal, D. (2003). The Cambridge Encyclopedia of the English Language.
Cambridge University Press.
4.
Faizullova M.R., Bortnikov V.I. FUNCTIONAL ASPECT OF EUPHEMISMS AND
DYSPHEMISMS
ON
THE
MATERIAL
OF
MODERN
ENGLISH
MEDIA.
https://elar.urfu.ru/bitstream/10995/72002/1/978
-
5
-
91256
-
441
-
3_2019_017.pdf
5.
Hughes, G. (2006). An Encyclopedia of Swearing: The Social History of Oaths,
Profanity, Foul Language, and Ethnic Slurs in the English
-
speaking World. M.E. Sharpe.
6.
Jay, T. (1992). Cursing in America: A Psycholinguistic Study of Dirty Language in
the Courts, in the Movies, in the Schoolyards and on the Streets. John Benjamins
Publishing.
7.
Karimov, S. (2007). O‘zbek Tilshunosligi. Fan va Texnologiya.
8.
Khujamova, Y. A. (2023). Semantics and Pragmatics of Disphemistic and
Euphemistic Units. Intersections of Faith and Culture: AMERICAN Journal of Religious
and Cultural Studies. Volume 01, Issue 03, 2023 ISSN (E): 2993
-
2599
9.
Kulmatov, K. (2015). O‘zbek Tilida Tabo va Eufemizm. O‘zbekiston Milliy
Ensiklopediyasi.
10.
Partridge, E. (2006). Shakespeare’s Bawdy. Routledge.
11.
Rahmonov, M. (2010). O‘zbek Tili va Adabiyoti. O‘zbekiston Milliy
Ensiklopediyasi.
12.
Rawson, H. (1981). Wicked Words: A Treasury of Curses, Insults, Put
-
Downs,
and Other Formerly Unprintable Terms from Anglo
-
Saxon Times to the Present. Crown
Publishers.
13.
Zuxriddinova, M. S. (2024). DYSPHEMIA AND ITS EXPRESSION IN SPEECH.
Proceedings of International Conference on Modern Science and Scientific Studies.
www.econferenceseries.com
14.
Стариченок, В.Д. Большои лингвистическии словарь. – Ростов н/Д.:
Феникс, 2008 г. – 169 с.
