118
7.1
2
10
O‘ZBEK VA RUS TILLARIDA BELGI DARAJASI MIKROMAYDONINING
QIYOSIY TADQIQI
Shomuratova Orzigul Xusan qizi
Axborot texnologiyalari va menejment
universiteti, Filologiya kafedrasi assistant
o‘qituvchisi
Annotasiya:
Hozirgi kunda ko’pgina tillar o’zlarining xalqaro, milliy yoki ta’lim
korporatsiyalariga ega. Bu esa, o‘z navbatida, tilga e’tibor kuchayib borayotganidan dalolat
beradi. Ma’lumki, ilk milliy korpus tarkibiga badiiy qimmatli, lingvodidaktik ahamiyatga ega
(tarjima qilinmagan) badiiy adabiyot namunalari kiritilgan. Keyinchalik turli maqsadlarda
yaratilgan til korpuslari, jumladan, rus tilining xalqaro korpusi va Amerika milliy korpusi boshqa
ba’zi turdagi korpuslarning paydo bo’lishiga olib keldi. Shuningdek, o‘zbek korpus tilshunosligi
bo‘yicha hali uzoq tarixga ega bo‘lmagan o‘ndan ortiq tadqiqotlar olib borilib, qisqa vaqt ichida
Alisher Navoiy nomidagi Toshkent davlat universitetida o‘zbek tili korpusi tashkil etildi.
Kalit soʻzlar:
tilshunoslik, qiyosiy tahlil, so’zlar tasnifi, o’zaro ta’siri, sintetik tahlil, qarama-
qarshiliklari.
Kirish:
Turlari bo’yicha flektiv bo’lgan tillar tuzilishi jihatidan, aglutinativ
bo’lib, sun’iy ravishda ajratilgan bitta sarlavhaga kiradi. Shu bilan birga E.Sepir
tillarning o’zaro ta’sir qiluvchi bir xil darajadagi tasniflarining rolini tan oldi.
J.Grinberg tomonidan tillarning tipologik tasnifi tubdan yangi yondashuv bilan
ifodalanadi.
E.Sepirning tasnifidan kelib chiqqan holda, J.Grinberg lingvistik
tipologik belgilarga miqdoriy parametrlarni izchil qo’llagan. Uning tasnifi
Sepirdagidek uchta xususiyatga emas, balki besh xususiyatga asoslanadi. Bir qator
miqdoriy ko’rsatkichlar ajralib turadi: sintez ko’rsatkichi (sintetiklik), fleksiyon,
prefiksatsiya, qo’shimcha, yarashuv.
Lingvistik determinant nuqtai nazaridan
I.I.Meschaninov kontseptsiyasi asosida ishlab chiqilgan tillarni tasniflashda kontensiv
yondashuv istiqbolli hisoblanadi. I.I.Meschaninovning tasnifi chuqur sintaksis
toifalariga asoslanadi, chunki u “predmet”, “ob’ekt”, “atribut” va tadqiqot
usullarining o’zaro bog’liqligiga asoslanadi, ularning yangi ilmiy-amaliy ahamiyati
va ishonchliligini va ularni yuzaki shakllantirish usullarini ochib beradi. Predmet
orqali ifodalash, predikat, ta’rif va ular orasidagi bog‘lanishlar barcha til sathlari
belgilari.
“Lingvistik
determinant”
tushunchasi
tipologiyaning
asosiy
tushunchalaridan
biridir.
S.M.Lamb,
janob
P.Melnikov,
M.I.Rasulova
va
boshqalarning ishlarida ko’rib chiqilgan. Aniqlovchi tilning barcha bo‘g‘inlarini –
fonologikdan sintaktikgacha bog‘lab, so‘z shakllarining uzunligi, leksemalarning
o‘zgaruvchanligi/o‘zgarmasligi, grammatik kategoriyalar majmui, grammatik usullar,
so‘z tartibi, matndagi leksema kelishigi, kelishik turi ekanligini ko‘rsatadi. Va
hokazolar har bir tilda oʻzaro bogʻliq, deterministik. Tasniflash istiqbolli, chunki u
ko’p faktorli va qatlamlararo bo’lib, barcha lingvistik bo’g’inlarni, fonetik tuzilmani,
dunyo tillarining juda lingvistik determinantining tuzilishini bog’laydigan etakchi
119
7.1
2
10
tipologik determinantga taalluqlidir. Har qanday rasmiy turdagi munosabatlar. Til
determinantlari nazariyasining substantiv xususiyatlarini tillarga ta’kidlash kerak.
Til determinanti nazariyasining rivojlanishi G.P.Melnikov tomonidan davom
ettirilmoqda. Shu bilan birga, uning tuzilmalari affiks sistemalarining funksional
xususiyatlariga – birikmalarning tejamkor ifodalanishi, ko‘p qiymatli affikslarning
qo‘llanishi va hokazo tamoyillariga asoslanadi.Murakkab ma’noli xizmat monemasi
polisemantik fleksiya, hosila birikmadir. Monema lotin shakllantiruvchi hisoblanadi.
Xizmat monemalarining koʻpligi va ularning aksariyatida bir qancha maʼnolarning
mavjudligi G.P.Melnikov tomonidan flektiv tillarga xos xususiyat sifatida qayd
etilgan. Tadqiqotchi shunday ta’kidlaydi: “Olib boruvchi ma’nolarning munosabat
bilan bog‘lanishi leksema va bo‘lajak gaplarning ma’lum bir joyiga olib keladi,
buning natijasida lug‘at aniq hosila ma’nosiga ega bo‘lgan so‘z turkumlariga aylanib
boradi”. Rus va oʻzbek tillarida soʻz yasalish tizimi rivojlangan boʻlib, bular turli
tipdagi tizimlardir. Oʻzbek tili turkiy tillar oilasiga kiradi (chagʻatoy, yoki sharq
kichik guruhi); bu aglutinativ tipdagi tildir. Bizning fikrimizcha, bu tillarda
determinantni “aniq ma’noli affikslarning tejamkor qo‘llanishi”, qisqacha aytganda
“affikslarning tejamkorligi” sifatida shakllantirish mumkin.
Xuddi shu muammo bilan shug’ullangan A.A.Abduazizov G.P.Melnikov va
boshqa tadqiqotchilar bilan hamkorlikda o’zbek va rus tillaridagi so’zlarning
individual xususiyatini ko’rib chiqadi. Masalan, o‘zbek tilida so‘z semantika jihatidan
turg‘un o‘zak morfemadan va asosan, o‘zakdan keyingi affikslardan yasaladi.
Affikslarning o‘zak o‘zaklarga moslashishining alohida holatlariga qaramay,
morfonologik hodisalar o‘zbek tilidagi so‘z yasalishi va fleksiyasiga xos emas. Rus
tilidagi so’zga yana bir narsa xos bo’lib, u leksik, derivativ monolitni qayd etganda
o’zgaradi, grammatik ma’nolarni sintez qiladi, so’zning tuzilishini yashiradigan turli
morfonologik hodisalar, morfemik tikuvlarni “eriydi”.
N.A.Baskakovning taʼkidlashicha, oʻzbek tilida har qanday soʻz tarkibi va affiks
sonidan qatʼi nazar, hech qanday kuch sarflamay qismlarga boʻlinadi va mohiyatan
oʻzgarmas ildizni aniq ajratib turadi.
Keng tarqalgan gap tarkibida har xil soz shakllari va ularning birikmalari bolishi
mumkinligi korsatilgan, ular gapning biror azosiga qaram bolmagan va mustaqil til
birligidir. Funksional xususiyatga ega bo'lgan bunday lisoniy konstruktsiyalar
gapning ikkinchi darajali a'zolari bilan ifodalanadi. Ularning o'ziga xos xususiyati -
mustaqillik, o'ziga ishonish, boshqa so'zlar bilan rasmiy va semantik aloqasiz.
Bunday soz shakllarining gap tarkibida shunday alohida orin tutishi unda muayyan
sintaktik munosabatlarning paydo bolishiga yordam beradi. Tadqiqotning navbatdagi
o'ta dolzarb muammosi qarama-qarshi tilshunoslik bilan bog'liq. Hozirgi vaqtda
120
7.1
2
10
R.Lado, Di Pyetro, A.A.Reformatskiy, V.N.Artseva, E.M.Xunzyanov, V.G.Gak va
boshqalarning asarlarida rivojlangan.
Kontrastiv tilshunoslik 1950-yillardan boshlab jadal rivojlanayotgan umumiy
tilshunoslikning tadqiqot yoʻnalishidir. Ikki, ba'zan bir nechta tillarni qiyosiy
o'rganishni, umumiylik va farqlarni aniqlash maqsadida umumiy tadqiqot yo'nalishini
belgilashni o'z ichiga olgan holda, qarama-qarshi tilshunoslik tilning sinxron tilidagi
materiallar bilan ishlaydi.
Bizning fikrimizcha, qiyosiy tilshunoslik kengroq va umumiy yo‘nalish bo‘lib,
qarama-qarshi tilshunoslik uning bo‘limi sifatida qaralib, bunda tillarning o‘xshash
va farqli tomonlarigagina emas, balki ularning tipologik qarama-qarshiliklariga ham
e’tibor qaratilgan.
Tipologik tadqiqotning etalon modelida rus, o‘zbek va ingliz tillarini qiyoslash
boshlang‘ich birlik sifatida qabul qilinadi – yo o‘zbek, rus yoki ingliz tillari.
Tipologik tadqiqotning mos yozuvlar modelini amalga oshirishda, masalan, tillarni
taqqoslashda, taqqoslanadigan tillarning ikkilik (juftlik) ko’rinishi kuzatiladi.
Til determinantini amalga oshirishning o’ta muhim natijasi ma’lum bir tilni
tavsiflovchi grammatik kategoriyalar (GK) “murakkab” dir. Muayyan grammatik
kategoriyalarning mavjudligi yoki yo’qligi ma’lum bir tilning yorqin tipologik
xarakteristikasi bo’lib, ko’p jihatdan uning leksik tarkibi va so’z yasalish darajasining
o’ziga xosligini belgilaydi. Grammatika “to’plami” toifalarining tilda amalga
oshirilishining muhim “natijasi” so’z yasalish kategoriyalarining o’ziga xosligidir.
Masalan, rus va o‘zbek tillarining so‘z yasalish tizimlari, bizningcha, grammatik
qarama-qarshiliklarni
aniqlash,
tizimlarning
qarama-qarshiligini
aniqlashdan
boshlanishi kerak.
Rus tilidagi fleksiyalar nafaqat grammatik funktsiyaga ega, balki ular so’z
yasalish jarayonlarida ham katta rol o’ynaydi, chunki ular qo’shimcha
shakllantiruvchining majburiy tarkibiy qismidir yoki asoslovchi va nol qo’shimchasi
uchun mustaqil shakllantiruvchi vazifasini bajaradi. O‘zbek tilida bu sinfning
morfemasi yo‘q; flektiv va hosila morfemalarni aniq ajratib turadi. O‘zbek tilida
o‘zak va fleksiya o‘rtasida oraliq morfema sifatida qo‘shimchalar mavjud emas.
O‘zbek tilining morfemalarini qo‘shimchalar deb atash terminologik jihatdan noaniq;
buning uchun “postfiks” atamasini qo’llash yaxshiroqdir. Bu atama rus tilshunosligi
tomonidan V.V.Lopatin taklifi bilan tasdiqlangan: affiks – te (poydite, poluchite,
kinte), bu fleckdan farqli o’laroq, nafaqat grammatik ildizdan keyingi hosilalikni
bajaradi va ildizga bog’lanadi. Buni oʻzbek tilidagi koʻplik maʼnosi bilan bir xil,
121
7.1
2
10
lekin funksional doirasi torroq boʻlgan affiks – lar affiksining oʻxshashi deb hisoblash
mumkin: koʻplik sonning feʼlning buyruq maylidagi ifodasi.
Xulosa.
Tilshunoslik
nisbiylik
nazariyasi
ham
qarama-qarshi
tilshunoslikning
shakllanishi bilan bog’liq. Aynan o’ziga xos, dunyo tillari uchun qarama-qarshi
bo’lgan narsani B. Whorf ham o’z tadqiqotlarida ochib beradi. “Qarshi”
tilshunoslikka oid qiyosiy bilimlar bilan bir qatorda zarurat g‘oyasi ham bejiz paydo
bo‘lmagan. “Nutq boʻlagi morfologiyaning markaziy tushunchalaridan biri boʻlib,
lugʻaviy tarkibning tasnifi va hosila hosil qilish jarayonlari bilan bevosita bogʻliqdir.
Turli lingvistik tushunchalarda ular soʻzlarning grammatik sinflari, leksik va
grammatik sinflar yoki kategoriyalar, asosiy soʻz turkumlari sifatida tavsiflanadi.
Leksik kategoriyalar, kategoriyalar I.U.Masoliyev nutq qismlarini tilshunoslikning
anʼanaviy obʼyektiga taalluqli qilib, umumiy tildagi va xususan, turli tuzilmali
tillardagi semantika, tizimlilik, matn imkoniyatlarining toʻliq aniqlanmaganligini
koʻrsatadi , u gap bo`laklarining turli tomonlariga qiziqishni qayd etadi va misol
tariqasida E.S.Kubryakova kategoriyalarini keltiradi, o`zgarmasligi, sintagmatikasi
hosila turkumlarining shakllanishiga ta`sir qiladi.
Foydalanilgan adabiyotlar roʻyxati:
1.
EA Zemeskaya “Zamonaviy rus tili” M.: maʼrifat”, 1973 yil.
2.
ISUluxanov. So’z birliklari – rus tilining qurilish tizimi va ularning leksik
realizatsiyasi / ISUluxanov. – Moskva: Rossiya Fanlar akademiyasi, 1999. – 222-
bet.
3.
Sh.D.Abdullaeva. / So’z yasalish kategoriyalari hozirgi rus tilida og’zaki
lug’atning izchillik omili sifatida : filologiya fanlari nomzodi dissertatsiya ishi/
Sh.D.Abdullaeva. – Toshkent, 2011 yil, - 153-bet.
4.
V.V.Vinogradov. Rus tilshunosligi tarixi / V.V.Vinogradov. – Moskva: O’rta
maktab, 1978, - 368-bet.
5.
ISUluxanov. So’z birliklari – rus tilining qurilish tizimi va ularning leksik
realizatsiyasi / ISUluxanov. – Moskva: Rossiya Fanlar akademiyasi, 1999. – 222-
bet.
