148
TADBIRKORLIK FAOLIYATIDA SOLIQ TUSHUMI
Atabayeva Zebuniso
Urganch davlat universiteti Ijtimoiy-
iqtisodiy
fanlar
fakulteti
Buxgalteriya
hisobi
va
audit
yo’nalishi 201-guruh talabasi
Ilmiy rahbar:
Fayzullayev Nurilla
Annotatsiya:
ushbu maqolada
tadbirkorlik faoliyatida soliq tushimi
,
soliq tushimi
O’zbekiston iqtisodiyotini rivojlantirishda muhim ahamiyat kasb etishi kabi ma’lumotlar tahlil
etilgan.
Kalit so’zlar:
tadbirkorlik, soliq, tushim, iqtisodiyot, jarayon, faoliyat, soliq imtiyozlari.
Bozor iqtisodiyoti sharoitida davlat o‘zining ichki va tashqi vazifalarini, har
хil ijtimoiy, iqtisodiy va siyosiy chora-tadbirlarni amalga oshirish uchun zarur
bo‘lgan mablag‘larning asosiy qismini soliqlar orqali to‘playdi. Jumladan, soliqlar
respublika va mahalliy budjetlar daromadini shakllantiradi, davlat ijtimoiy
dasturlari uchun moliyaviy negiz yaratadi, soliq to‘lovchi shaхslarning tadbirkorlik
faoliyatini bosh qaradi, ularning tabiiy resurslardan unumli foydalanishga bo‘lgan
intilishini rag‘batlantiradi, narх belgilashga ta’sir ko‘rsatadi, aholining turmush
darajasini tartibga solib turadi, imtiyozlar yordamida esa aholining kam
ta’minlangan qatlamlarini ijtimoiy himoya qilishni tashkil etishga yordam beradi.
Davlat faoliyatining barcha yo‘nalishlarini mablag‘ bilan ta’minlashning
asosiy manbalaridan biri va davlat ustuvorligini amalga oshirishning iqtisodiy
vositasi soliqlardir. Soliq tizimini tartibga solish va mukammallashtirish moliyaviy
tizimni rivojlantirishga yordam beradi. Iqtisodiyotni davlat tomonidan soliqlar
orqali tartibga solish, davlat budjeti daromadlarini shakllantirish soliq solish
vositasida jamiyatdagi u yoki bu jarayonlarning rivojlanishiga ta’sir etuvchi usul
hisoblanadi. Davlatning mavjudligi soliqlar bilan uzviy bog‘liq, chunki soliqdan
tushadigan tushumlar davlat iqtisodiy mustaqilligining asosiy manbai hisoblanadi.
AQSh prezidenti Jon Kennidi bir paytlar mamlakatda soliq tizimini isloh
qilish xususida quyidagi mulohazani bildirgan edi: “Bugungi kunda tushunish
qiyin bo‘lgan bir haqiqat mavjud: bu soliq stavkalari yuqori bo‘lishiga qaramasdan,
soliq tushumlarining kam ekanligidir. Shunday ekan, soliq tushumlarini uzoq
muddatda ko‘payishini ta'minlashning eng to‘g‘ri yo‘li bu soliq stavkalarini
qisqartirish. Soliqlarni kamaytirishdan maqsad - byudjyetda kamomadni yuzaga
keltirish emas, aksincha byudjyet muvozanatiga yetaklovchi farovon va izchil
149
rivojlanadigan iqtisodiyot muhitini shakllantirishdir. Zero, faqat aholini ish bilan
to‘liq ta'minlash orqaligina byudjyet muvozanatini tiklash mumkin”.
So‘nggi paytlarda O‘zbekiston soliq tizimini isloh qilish borasida tashlangan
qadamlar zamirida ham shunday maqsadlar yotgan bo‘lsa ajab emas. 2018 yil 13
fevralida prezident Shavkat Mirziyoyevning farmoyishi asosida, mamlakat soliq
qonunchiligi va amaliyotini o‘rganib, ularni tubdan isloh qilish bo‘yicha aniq
takliflar kiritish maqsadida maxsus komissiya tuzilgan edi. Joriy yilning 27 mart
kuni mazkur komissiya “O‘zbekiston Respublikasining soliq tizimini isloh qilish
konsepsiyasi”ni ishlab chiqib, keng jamoatchilik e'tiboriga havola etdi.
Kontseptsiyada mamlakat soliq tizimini isloh qilish bo‘yicha juda ilg‘or takliflar
o‘rtaga tashlangan.
Tadbirkorlik subyektlarining iqtisodiy salohiyatini yanada yuksaltirish,
ularga kelgusida soliq va yig‘imlar bo‘yicha budjetga tushumlarni ko‘paytirish
imkonini beruvchi mexanizmni yaratish, korxonalarning investitsion jozibadorligi
va moliyaviy barqarorligini ta’minlash, asosli takliflar topish va faoliyatini
rivojlantirish, amaliy maslahatlar va aniq yechimlarni ishlab chiqish bugungi
kunning eng dolzarb masalalaridan biridir. Bu borada soliq va yig‘imlarning o‘z
vaqtida va to‘liq to‘lanishini ta’minlash muhim ahamiyat kasb etadi. Soliqlarning
o‘z vaqtida to‘lanishini ta’minlash soliq qarzi yuzaga kelishining iloji boricha
oldini olish va ular yuzaga kelgandan keyin samarali undirish orqali amalga
oshiriladi
1
Aytish joizki, O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasida bu masalaga
alohida e’tibor qaratilgan bo’lib, uning 51-moddasida “Fuqarolar qonun
hujjatlarida belgilangan soliqlar va mahalliy yig‘imlarni to‘lashga majburdirlar ”
deb belgilangan. Shu bois soliq to‘lovchilarning soliq qarzlarini qisqartirish va
yangi qarzlar paydo bo‘lishiga yo‘l qo‘ymaslik, ularni tahlil qilish hamda soliq va
yig‘imlarning budjetga o‘z vaqtida tushumini nazorat qilish soliq organlarining eng
muhim masalalaridan biridir. Bir qator xorijiy va mahalliy olimlar tomonidan
mamlakatimiz moliya va soliq tizimini takomillashtirishning ustuvor yo‘nalishlari,
jumladan, soliq undirishning ayrim masalalari o‘rganildi.
Yagona soliq to‘lovini hisoblashda soliq solish obyekti bo‘lib, aksariyat
hollarda yalpi tushum hisoblanadi, lekin savdo va umumiy ovqatlanish korxonalari
uchun yalpi tushum bo‘lib tovarlar aylanmasi hisoblanadi. Bundan tashqari, savdo
korxonalarining asosiy faoliyatdan tashqari boshqa daromadlari, moliyaviy
1
M.komiljonovich. Tadbirkorlik faoliyatini soliqqa tortish tizimini takomillashtirish. Scientific progress volume 3 ǀ
issue 3 ǀ 2022
150
faoliyatdan daromadlari va O‘zbekiston Respublikasi Soliq kodeksiga muvofiq
belgilanadigan boshqa daromadlar yalpi tushum tarkibiga kiritiladi. Shuningdek,
yagona soliq to‘lovi hisob-kitob bazasini aniqlashda tushumdan quyidagilar
chegirib tashlanadi:
a) qo‘shilgan qiymat solig‘i to‘lovchilari uchun qo‘shilgan qiymat solig‘ini;
b) davlat subsidiyalarini;
d) davlat qimmatli qog‘ozlari bo‘yicha daromadlar;
e) to‘lov manbayida ushlab qolinishi lozim bo‘lgan dividendlar va foizlar
ko‘rinishidagi daromadlar;
f) o‘tgan yillarning taqsimlanmagan foydasi ustav kapitalini oshirishga
yo‘naltirishda aksiyador qo‘shimcha aksiyalarining qiymati yoki aksiyalarning
nominal qiymatini ko‘paytirish tarzida olingan daromadlari;
g) hisobot yilida aniqlangan o‘tgan yillardagi foyda.
Adabiyotlar ro’yxati:
1.
M.komiljonovich.
Tadbirkorlik
faoliyatini
soliqqa
tortish
tizimini
takomillashtirish. Scientific progress volume 3 ǀ issue 3 ǀ 2022
2.
U. To‘lakov, O. Mahmudov soliqqa tortish asoslari. T-2011
3.
Mamatkadirovna, K,G & Tohirova, D,J. (2023). METHOD OF TEACHING
ANTONYMS IN MILITARY SYSTEM. Spectrum Journal of Innovation,
Reforms and Development 17, 110-112
4.
8. Mamatkadirovna, K, G &Sirayeva ,S,A. (2023) THE STRUCTION OF
SYNONYMS IN UZBEK AND ENGLISH LANGUAGES. Spectrum Journal
of Innovation, Reforms and Development 17, 106-109
5.
9. Karimova, G. (2020) Some considerations about the process of lexicalization
of grammatical units. Результаты научных исследований в условиях
пандемии (COVID-19) 1 (04), 112-114
6.
10. Mamatkadirovna, K, G. (2023) O'ZBEK TILINI CHET TILI SIFATIDA
O'QITISHDA OG'ZAKI VA YOZMA NUTQNI RIVOJLANTIRISH
OMILLARI. Journal of new century innovations 26 (1), 24-26
7.
11. Barziyev, O, H. (2021) Traditional poetic series associated with the name of
Fergana. Scientific journal of Fergana State University 3 (3), 108-114
8.
12. Barziyev, O, H. (2021) Фарғона номи билан боғлиқ анъанавий поэтик
туркумлар. НАУЧНЫЙ ВЕСТНИК. ФерГУ 3 (3), 108-114
9.
13. Barziyev, O, H. (2021) “LYRICAL INTERPRETATION OF “I” IN THE
POETRY OF ANBAR OTIN, DILSHODI BARNO AND SAMAR BONU”.
“CURRENT RESEARCH JOURNAL OF PHILOLOGICAL SCIENCES” 2
(ISSN 2767-3758), 61-66
10.
Ostonaqulov, T,E &Nurillayev, I, X (2023) SABZAVOT MAKKAJO ‘XORI
NAVLARINI ERTAGI VA TAKRORIY EKINLAR SIFATIDA TURLI
151
MUDDATLARDA O ‘STIRILGANDA HOSILDORLIGI. Science and
innovation 2 (Special Issue 6), 593-595
11.
Ostonaqulov, T,E &Nurillayev, I, X (2022) Turli muddatlarda sabzavot (shirin)
makkajo‘xori nav-duragaylarining hosildorligi. Agro ilm jurnali 3 (25-26),
ЎЗБЕКИСТОН
12.
Bekmurodovich, B, N & Turdikulovich ,J,D & Xolbek o’g’li, N,I & Elmurod
o’g’li, B,B (2023)" RESISTANT TO THE COMPLEX STRESS FACTORS
(SALT, DROUGHT, DISEASE) OF THE” OROLBO’YI” REGION, THE
YIELD OF SPRING WHEAT, THE QUALITY INDICATORS OF THE
GRAIN WILL BE STABLE …Intent Research Scientific Journal 2 (6), 193-
200.
13.
Abdurahmanova,
M.,
&
Raxmanova,
A.
(2021).
КОРПУС
ЛИНГВИСТИКАСИДА ПОЛИСЕМИЯ. COMPUTER LINGUISTICS:
PROBLEMS, SOLUTIONS, PROSPECTS, 1(1).
14.
Xolmanova, Z. (2020). Kompyuter lingvistikasi. Nodirabegim:.-Toshkent, 247.
15.
Нурумбетова,
С.
А.
(2022).
КИБЕРМАЙДОНДАГИ
КИБЕРТЕРРОРИЗМНИНГ
МИНТАҚАВИЙ
ХАВФСИЗЛИКГА
НИСБАТАН КЎРСАТАДИГАН ЯНГИ ТАҲДИДЛАРИ. ЖУРНАЛ
ПРАВОВЫХ ИССЛЕДОВАНИЙ, 7(5).
