International scientific journal
“Interpretation and researches”
Volume 1 issue 9 (55) | ISSN: 2181-4163 | Impact Factor: 8.2
60
АСАЛАРИЧИЛИК ТАРИХИ БЎЧИЯ БАЪЗИ ИЛМИЙ МУЛОҲАЗАЛАР
Базарбаев Санжар Хамзаевич
ЖДПУ, Ижтимоий-гуманитар фанларда масофавий таълим
кафедраси ўқитувчиси
Sanjarbekbazarbayev1506@gmail.com
Аннотация:
Ушбу мақолада Асаларичиликни пайдо бўлиш тарихи ҳамда
Ўзбекистонга кириб келиши ёритилган.
Калит сўзлар:
Асаларичилик, Суху, Мари, асаларилар, Тутанҳамон,
Қадимги мисрликлар, Ўзбекитон.
Аннотация
. В данной статье описана история пчеловодства и его
внедрение в Узбекистан.
Ключевые слова
: Пчеловодство, Суху, Мари, пчелы, Тутанхамон,
древние египтяне, Узбекистан.
Abstract
. This article describes the history of beekeeping and its introduction to
Uzbekistan.
Key words
: Beekeeping, Suhu, Mari, bees, Tutankhamun, Ancient Egyptians,
Uzbekistan.
Бундан тахминан 10 000 йил олдин одамлар ёввойи асаларилар
колонияларини ёғоч қутилардан, сопол идишлардан ёки тўқилган сомон
саватлардан (скеплар деб аталади) ясалган сунъий уяларда сақлашга ҳаракат
қила бошлаган. Ёввойи асаларилардан асал йиғаётган одамлар тасвирлари ҳам
айнан мана шу даврда тасвирланган
1
. Сопол идишларда асаларичилик фаолияти
Шимолий Африкада тахминан 9000 йил олдин бошланган
2
. Асал муми излари
милоддан аввалги 7000-йиллардан бошлаб Яқин Шарқдаги сопол парчаларида
топилган
3
. Асалариларни уйлантириш Миср давлатида тахминан 4500 йил
аввал тасвирланган
4
. Асаларилар оддий уялар, асал банкаларда сақланган,
уларнинг баъзилари Миср фиръавни Тутанҳамон қабридан топилган. Қадимги
Мисрликлар асаларичилик билан шуғулланганлигини фиръавнлар қабрларидан
топилган асал солинган идишлар тасдиқдайди. Қадимги ёзмаларга кўра Ра
худосининг (Қуёш худоси) кўз ёш томчилари ерга тушганида асалариларга
айланиб қолган экан. Асал худолар ичимлиги ҳисобланган. Шунинг учун асал-
1
Dams, M.; Dams, L. (21 July 1977). "Spanish Rock Art Depicting Honey Gathering During the
Mesolithic". Nature. 268 (5617): 228–
2
Roffet-Salque, Mélanie; et al. (14 June 2016).
"Widespread exploitation of the honeybee by early Neolithic
. Nature. 534 (7607): 226–227.
3
Roffet-Salque, Mélanie; et al. (14 June 2016).
"Widespread exploitation of the honeybee by early Neolithic
. Nature. 534 (7607): 226–227.
4
Crane, Eva (1999). The world history of beekeeping and honey hunting. London: Duckworth.
International scientific journal
“Interpretation and researches”
Volume 1 issue 9 (55) | ISSN: 2181-4163 | Impact Factor: 8.2
61
ари уяларини эҳромларда асрашган. Қадимги мисрлик зодагон аёллар асалдан
пардоз воситаси сифатида ҳам фойдаланишган.
Асаларилар Мисрда қадимдан сақланган. Хусусан, милоддан аввалги 2422-
йилгача, бешинчи сулолага мансуб Нюсерре Инининг Қуёш ибодатхонаси
деворларида асал қолипларини олиб ташлаш пайтида уяга тутун пуфлаётган
ишчилар тасвирланган
5
. Йигирма олтинчи сулола даврига мансуб Пабаса
қабрида (милоддан аввалги 650 й. атрофида) асал ишлаб чиқариш ҳақида
батафсил ёзувлар мавжуд боʻлиб, уларда асалнинг идишларга ва цилиндрсимон
уяга қуйилиши тасвирланган
6
.
Ёзувда асаларилар илгари номаълум бўлган Месопотамиядаги Суҳум ерига
киритилиши қайд этилган:
Мен Шамаш-реш-ушурман, Суху ва Мари юртининг ҳокимиман. Ота-
боболарим ҳеч ким кўрмаган ва Суҳу юртига олиб кирмаган асал йиғувчи
асалариларни Ҳабҳа одамлари тоғидан тушириб, “Габбари” шаҳарча боғларига
жойлаштирдим. Улар асал ва мумни йиғишади, мен эса асал ва мумни қандай
эритишни биламан - боғбонлар ҳам билишади. Келажакда ким келса, у
шаҳарнинг кексаларидан сўрасин, (улар айтадилар): "Улар Суҳу ерларига
асалариларни киритган Суҳу ҳокими Шамаш-реш-уșурнинг биноларидир.
Бевосита асаларичилик билан боғлиқ энг қадимги археологик топилмалар
Исроилнинг Иордан водийсидаги бронза ва темир даврига оид археологик жой
бўлган Реҳовда манзилгоҳидан ҳам топилган. Археолог олим Амиҳаи Мозор
томонидан шаҳар харобаларидан сомон ва пишмаган лойдан ясалган ўттизта
бузилмаган уялар топилган, улар милоддан аввалги 900-йилларга тегишли.
А.Мозор маʼлумотларига коʻра, уялар 100 га яқин кичик уяни, 1 миллиондан
ортиқ асалариларни сигʻдира оладиган ва йилига 500 килограмм асал ва 70
килограмм асал муми олиши мумкин боʻлган тартибли қаторларда уч
баландликда топилган. Бу топилмалар бундан 3000 йил олдин қадимги
Исроилда ривожланган асал саноати мавжуд бўлганлигидан далолат беради
7
.
Қадимги Юнонистонда (Крит ва Микенада) юқори мақомли асаларичилик
тизими мавжуд бўлган, буни Кноссосдаги уялар, чекиш қозонлари, асал йиғиш
асбоблари ва бошқа асаларичилик мосламалари топилганидан хулоса қилиш
мумкин. Асаларичилик асаларичилик нозирлари томонидан бошқариладиган
юқори баҳоланган соҳа ҳисобланар эди. Асаларилар ва асаларичилик
соҳасининг жиҳатлари Аристотель томонидан батафсил муҳокама қилинади.
Асаларилар гулширасини жиғилдонида олиб келишини, гулчанги тўплашини
ҳам Аристотель ўрганиб чиққан. Аристотель биринчи бўлиб асалариларни
5
Bodenheimer, F. S. (1960). Animal and Man in Bible Lands. Brill Archive. p. 79.
6
Bodenheimer, F. S. (1960). Animal and Man in Bible Lands. Brill Archive. p. 80.
7
The World History of Beekeeping and Honey Hunting, Routledge 1999,
, 720
pp.
International scientific journal
“Interpretation and researches”
Volume 1 issue 9 (55) | ISSN: 2181-4163 | Impact Factor: 8.2
62
кузатган ва эркак арилар ҳеч қандай иш бажармаслигини аниқлаб, уларни
текинхўрлар деб атаган. Ари уясидаги асални эркак арилардан сақлаш учун,
арихона эшикчасига ишчи ари ўта оладиган, эркак ари эса ўтолмайдиган тўсиқ
қўйиш таклифини киритган.
Рим ёзувчилари Виржил, Гай Юлий Гигин, Варро ва Колумеллалар ҳам
асаларичилик оида маълумотлани ёзиб қолдиришган
8
.
Қадимги Хитойда ҳам аҳоли қадим замонлардан бери асаларичилик билан
шуғулланган. Фан Ли (ёки Тао Чжу Гонг) томонидан ёзилган китобда
асаларичилик санъати тасвирланган бўлимлар мавжуд бўлиб, унда
ишлатиладиган ёғоч қутининг сифати муҳимлиги ва бу асал сифатига қандай
таъсир қилиши мумкинлиги таъкидланган
9
.
Қадимги майялар аччиқ ариларнинг алоҳида турини хонакилаштиришган,
улар ундан бир неча мақсадларда, жумладан, балче, меадга ўхшаш алкоголли
ичимлик тайёрлашда фойдаланганлар
10
. Милоддан аввалги 300-йилга келиб
улар асаларичиликнинг энг юқори даражасига эришдилар
11
. Қичитқисиз
асаларилардан фойдаланиш Мелипонини қабиласининг мелипокультура номи
билан аталган асаларилар сақланган, Бразилияда эса Мелипона қуадрифасcиата.
Асаларичиликнинг бу хилма-хиллиги бугунги кунда ҳам бутун дунёда
учрайди
12
. Масалан, Австралияда асал ишлаб чиқариш учун Тетрагонула
cарбонариа нишсиз ари сақланади
13
.
ХВИИИ асрга келиб француз олими Реомюр икки ойна деворли арихона
ясаб, асаларилар ҳаётини кузатган ва она ари тухум қўйишини, ишчи арилар
махсус озиқа билан қуртчаларни тарбия қилишини исбот қилган. Реомйўрнинг
замондоши швейсариялик асаларичи Франсуа Гюбер она ари эркак ари билан
уядан ташқарида жуфтлашишини маълум қилган. Кейинчалиқ она арини
сунъий йўл билан уруғлантириш ҳақида таклиф киритган. Биринчи бўлиб
Франсуа Гюбер асаларилар мумни асал ва гулчангидан ишлаб чиқаришларини
аниқлаган. Қадим замонда асал ва мум савдо-сотиқда кенг қўлланилган. Асал
ва мум қарзга, фоизга берилган. Асалари оилалари ва асаларичилик сирлари
наслдан наслга мерос сифатада қолдирилган.
8
Islam, M. R.; Islam, Jaan S.; Zatzman, Gary M.; Rahman, M. Safiur; Mughal, M. A. H. (2015-12-03).
of Pharmaceutical Engineering, Practice, Analysis, and Methodology
. John Wiley & Sons.
9
Chantawannakul, Panuwan; Williams, Geoffrey; Neumann, Peter (2018).
Asian Beekeeping in the 21st Century
10
"Mesoamerican Stingless Beekeeping"
. Journal of Cultural Geography. 4 (2): 14–
from the original on 2022-01-19. Retrieved 2021-03-
29.
11
Amerindian honey hunting and hive beekeeping
. Acta Americana, 6(1), 5-18
12
Quezada-Euán, José Javier G.; May-Itzá, William de Jesús; González-Acereto, Jorge A. (2001-01-01).
"Meliponiculture
in
Mexico:
problems
and
perspective
for
development". Bee
World. 82 (4):
160–
10.1080/0005772X.2001.11099523
13
Halcroft, Megan T.; et al. (2013). "The Australian Stingless Bee Industry: A Follow-up Survey, One Decade
International scientific journal
“Interpretation and researches”
Volume 1 issue 9 (55) | ISSN: 2181-4163 | Impact Factor: 8.2
63
1814-йили П.И.Прокоповичнинг қисмларга ажраладиган рамкали уя
ихтиро қилиши, асалариларни нобуд қилмай асал ажратиб олиш имконини
берди. Кейинчалик П.И.Прокопович сунъий мумпарда ва асалажраткичларни
ихтиро қилди.
Ўзбекистонга асаларилар биринчи марта 1872-йилда олиб келинган.
Ташаббускор асаларичилар томонидан ташкил этилган кўргазмалар маҳаллий
аҳоли ўртасида асаларичиликнинг муваффақиятли ривожланишига таъсир этди.
Бу кўргазмаларда асаларичилик усуллари ва асаларичиликдан олинган
маҳсулотлар тарғиб қилинди. Кейинчалик асаларичилар мактаби очилди, уни
юритиш маданияти оширилди. Асаларилар рамкали йиғма уяларга кўчирилди,
энди инсонлар асаларилар ҳаётига аралашиб, уларга ўз вақтида зарур шароит
ярата оладиган бўлди. 1926-йилга келиб Ўзбекистонда 1970 та асалари оиласи
асраб қолинди.
1930-yili O‘zbekiston Qishloq xo‘jaligi vazirligining qaramog’ida 20080, 1940-
yili 37690, 1970-yili 71672 ta asalari oilasi asralgan. Bulardan tashqari, havaskor
asalarichilarda 70000 dan ko‘proq asalari oilasi aniqlangan.
1980-yilga kelib, O‘zbekiston bo‘yicha 190000 asalari oilasi borligi aniqlangan.
Фойдаланилган адабиётлар рўйхати:
1.
Dams, M.; Dams, L. (21 July 1977). "Spanish Rock Art Depicting
Honey Gathering During the Mesolithic". Nature. 268 (5617): 228
2.
Roffet-Salque, Mélanie; et al. (14 June 2016).
of the honeybee by early Neolithic farmers"
. Nature. 534 (7607): 226–227.
3.
Roffet-Salque, Mélanie; et al. (14 June 2016).
of the honeybee by early Neolithic farmers"
. Nature. 534 (7607): 226–227.
4.
Crane, Eva (1999). The world history of beekeeping and honey hunting.
5.
. Reshafim.org.il. 2003-04-06. Archived
on 2016-03-09. Retrieved 2016-03-12.
6.
Bodenheimer, F. S. (1960). Animal and Man in Bible Lands. Brill
Archive. p. 79.
7.
Bodenheimer, F. S. (1960). Animal and Man in Bible Lands. Brill
Archive. p. 80.
"Oldest known archaeological example of beekeeping discovered in
. Thaindian.com. 2008-09-01. Archived from
Retrieved 2016-03-12.
International scientific journal
“Interpretation and researches”
Volume 1 issue 9 (55) | ISSN: 2181-4163 | Impact Factor: 8.2
64
9.
The World History of Beekeeping and Honey Hunting,
, 720 pp.
10.
Islam, M. R.; Islam, Jaan S.; Zatzman, Gary M.; Rahman, M. Safiur;
Mughal, M. A. H. (2015-12-03).
The Greening of Pharmaceutical Engineering,
Practice, Analysis, and Methodology
. John Wiley & Sons.
11.
Chantawannakul, Panuwan; Williams, Geoffrey; Neumann, Peter (2018).
Asian Beekeeping in the 21st Century
. Springer.
12.
Meier, Kristin; Peyrot, Michaël (2017). "The Word for "Honey" in
Chinese,
Tocharian
and
Sino-Vietnamese".
Zeitschrift
der
Deutschen
Morgenländischen
Gesellschaft.
167
(1):
7–22.
10.13173/zeitdeutmorggese.167.1.0007
10.13173/zeitdeutmorggese.167.1.0007
13.
"Mesoamerican Stingless Beekeeping"
. Journal
of Cultural Geography. 4 (2): 14–28.
from the original on 2022-01-19. Retrieved 2021-03-29.
14.
Amerindian honey hunting and hive beekeeping
. Acta
Americana, 6(1), 5-18
15.
Quezada-Euán, José Javier G.; May-Itzá, William de Jesús; González-
Acereto, Jorge A. (2001-01-01). "Meliponiculture in Mexico: problems and
perspective
for
development".
Bee
World.
82
(4):
160–167.
10.1080/0005772X.2001.11099523
16.
Halcroft, Megan T.; et al. (2013). "The Australian Stingless Bee
Industry: A Follow-up Survey, One Decade on". Journal of Apicultural Research. 52
(2): 1–7.
