International scientific journal
“Interpretation and researches”
Volume 1 issue 9 (55) | ISSN: 2181-4163 | Impact Factor: 8.2
163
JIZZAX UYEZDIDA ASALARICHILIK XO‘JALIGINING PAYDO BO‘LISH
TARIXI
Bazarbayev Sanjar Xamzayevich
JDPU tarix o‘qituvchisi
Annotatsiya:
Mazkur maqolada XIX asr oxiri va XX asr boshlarida Jizzax
uyezdida asalarichilik xo‘jaligining paydo bo‘lishi va shakllanish jarayoni tarixiy
manbalar asosida tahlil etilgan. Asalarichilik dastlab qamoqxona huzurida tajriba
tariqasida tashkil etilgan bo‘lib, keyinchalik mahalliy aholi vakillari va ayrim rasmiy
shaxslar tomonidan ham ilgari surilgan. Langstrot, Dadant hamda nemis tipidagi
zamonaviy uyalar joriy etilishi bilan xo‘jaliklarning samaradorligi oshdi.
Asalarichilik xo‘jaliklarining iqtisodiy natijalari, yuzaga kelgan muammolar, tabiiy
sharoitlar va asalarilar faoliyati bo‘yicha olib borilgan kuzatuvlar asosida Jizzax
vohasida bu sohaning rivojlanish istiqbollari ochib berilgan. Maqolada, shuningdek,
tarixiy jarayonning ijtimoiy, iqtisodiy va ekologik ahamiyati yoritilgan.
Kalit so‘zlar:
Jizzax vohasi, asalarichilik tarixi, qamoqxona xo‘jaligi, Langstrot
uyalari, Dadant tizimi, XIX asr, ekologik omillar, iqtisodiy rivojlanish, mahalliy
tashabbus, Samarqand viloyati, tarixiy manbalar.
Abstract:
This article analyzes the emergence and development of beekeeping
farms in the Jizzakh uyezd during the late 19th and early 20th centuries. It explores
the formation of the first farms, their economic efficiency, encountered challenges,
and the social impact on the local population. Based on archival sources, the paper
details how beekeeping began in Jizzakh, the introduction of Langstroth and Dadant
hives, and how this early experience laid the foundation for the future development of
the industry.
Keywords:
Jizzakh uyezd, beekeeping history, Langstroth hive, Dadant system,
prison farm, honey production, Turkestan.
Аннотация:
В статье на основе исторических источников исследуется
возникновение и становление пасечных хозяйств в Джизакском уезде на рубеже
XIX – XX вв. Первая пасека была создана в качестве эксперимента при уездной
тюрьме; впоследствии инициативу подхватили местные жители и отдельные
чиновники. Внедрение современных ульев типа Лангстрота, Даданта и
немецких конструкций заметно повысило продуктивность. Рассмотрены
экономические результаты, возникавшие трудности, природные условия и
наблюдения за деятельностью пчёл, что позволяет выявить перспективы
развития отрасли в регионе. Отдельное внимание уделено социальному,
экономическому и экологическому значению данного исторического процесса.
International scientific journal
“Interpretation and researches”
Volume 1 issue 9 (55) | ISSN: 2181-4163 | Impact Factor: 8.2
164
Ключевые слова:
Джизакский оазис; история пчеловодства; тюремное
хозяйство; ульи Лангстрота; система Даданта; XIX век; экологические факторы;
экономическое развитие; местные инициативы; Самаркандская область;
исторические источники.
Asalarichilik insoniyat tarixida qadimdan mavjud bo‘lgan, tabiiy ne’matlarni
inson hayoti va salomatligi uchun xizmat qildirishning muhim sohalaridan biridir.
Turkiston o‘lkasida, xususan, Jizzax vohasida bu sohaning rivojlanishi XIX asrning
oxiri va XX asr boshlariga to‘g‘ri keladi. Dastlab sodda usullar bilan boshlanib,
keyinchalik zamonaviy langstrot va dadant tizimidagi uyalar joriy etilishi bilan
Jizzaxda ilmiy asoslangan asalarichilik xo‘jaliklari tashkil topa boshladi.
Ushbu maqolada Jizzax vohasida asalarichilik xo‘jaligining paydo bo‘lish
tarixini, dastlabki xo‘jaliklarning shakllanish jarayoni, ularning iqtisodiy
samaradorligi, yuzaga kelgan muammolar va bu sohaning mahalliy aholiga ta’siri
yoritiladi. Shu orqali Jizzax vohasining asalarichilik tarixidagi o‘rni va ahamiyati
tahlil qilinadi.
Jizzax uyezdidagi asalarichilikning boshlanishiga qamoqxona bo‘limi asos soldi.
1899-yilda ushbu uyezd qamoqxonasining iqtisodiy mablag‘lari hisobidan
Kattaqo‘rg‘on hududida yashovchi Posixlov ismli kishidan Langstrot tizimidagi 2 ta
asalari oilasi va asalarichilik uchun zarur bo‘lgan inventarlar sotib olingan. Ushbu ilk
asalarichilik xo‘jaligini tashkil etish uchun jami 108 rubl 56 tiyin sarflangan.
Asalarichilik xo‘jaligi qamoqxona huzurida tashkil qilindi va u qamoqxona boshlig‘i
I. L. Lazarev ixtiyoriga topshirildi. U 1899-yildan 1904-yilgacha bo‘lgan vaqt
oralig‘ida ushbu xo‘jalikni 12 ta asalari oilasiga kengaytirdi
39
.
1900-yilda qamoqxona bo‘limi asalarichilik uchun 21 rubl 10 tiyin, 1901-yilda
27 rubl 63 tiyin, 1902-yilda esa 2 rubl, 1903-yilda esa 76 rubl 80 tiyin sarfladi. Faqat
1903-yildagina xo‘jalik o‘zining dastlabki daromadini oldi – 34 funt asal sotilib,
undan 13 rubl 80 tiyin daromad olindi.
1904-yilda asalarichilik ehtiyojlari uchun 55 rubl 10 tiyin sarflandi. Daromad
esa quyidagicha bo‘ldi: 4 ta uyali asalarilar sotilib – 80 rubl, 2 ta oilali uyalar – 32
rubl 80 tiyin, qolgan asalarilar va asal sotuvidan – 40 rubl, jami daromad 152 rubl 80
tiyin bo‘ldi. Shu tarzda xo‘jalik o‘z xarajatlarini to‘liq qoplabgina qolmay, balki 166
rubl 60 tiyin foyda ham oldi. Bu mablag‘ asalarichilikning keyingi rivoji uchun
qo‘llanildi
40
.
Asalarichilikning bunday natijalari qamoqxona rahbariyatining kelajakda uni
yanada kengaytirish rejasini qo‘llab-quvvatlashiga sabab bo‘ldi. Ammo qamoqxona
sharoitlari tufayli buni amalga oshirish imkonsiz bo‘ldi. Shuning uchun mahalliy xalq
39
Справочная книжка Самаркандской области. 1907. Самарканд – типо-литография Г.И.Демурова, C 149
40
Справочная книжка Самаркандской области. 1907. Самарканд – типо-литография Г.И.Демурова, C 149
International scientific journal
“Interpretation and researches”
Volume 1 issue 9 (55) | ISSN: 2181-4163 | Impact Factor: 8.2
165
orasida asalarichilikni rivojlantirish maqsadida Lazarev o‘zining shaxsiy tashabbusi
bilan bir mahalliy fuqaro – mahkumlikdan ozod etilgan turkman Shoqirim Niyozovga
Langstrot tizimidagi uyalar va 2 ta asalari oilasini topshiradi. Shu tariqa mahalliy xalq
orasida Jizzax uyezdida ikkinchi asalarichilik xo‘jaligi tashkil etildi.
Uchinchi asalarichilik joyi mahalliy soliq inspektori S.A. Lidakovga tegishli
bo‘lib, u 1904-yil bahorida N.Azarovdan bitta uja miqdorida asalari oilasini olgan.
Unda allaqachon xuddi shunday uyalar joylashgan ikkita ari oilasi mavjud.
To‘rtinchi asalarichilik joyi Jizzax harbiy boshlig‘i, kapitan A.V. Ippolitovda bo‘lib,
u 1904-yilda N.Azarovdan ikkita asalarilar oilasini va qamoqxona bo‘limidan
bittasini sotib oldi. Beshinchi asalarichilik joyi shaxsan o‘zim tomonidan yuritiladi
41
.
Yana 1897-yilda men Samarqand viloyatining taniqli asalarichilik asoschisi,
graf N.Ya. Rostovsevdan sovg‘a sifatida 7 ta asalari koloniyasini oldim va ular bilan
Piskentda asalarichilikni boshladim. Keyinchalik, 1903-yilda bu joyni rivojlantirib,
Samarqand tumanining G‘ijduvon qishlog‘iga ko‘chdim. Dastlab 13 ta uyaning 5 tasi
Lanjstroth uyasi, 2 tasi Dadant uyasi edi. Bugungi kunda mening asalarichiligimda
jami 23 ta uja mavjud bo‘lib, shundan 1 tasi nemis tipidagi uyadir.
Oltinchi asalarichilik joyi Jizzaxlik tumani Muqim Navruzovda paydo bo‘ladi. U
1904-yilda mendan bir dona nemis tipidagi uja va asalari oilasini sovg‘a sifatida oldi.
Jizzax va Piskentdagi barcha asalarichilik joylarida jami 70 ta asalari oilasi
mavjud. Ularning 61 tasi Lanjstroth uyalarida, 8 tasi Dadant uyalarida, 1 tasi nemis
tipidagi uyada saqlanadi. 1903-yilda jami 40 pud asal yetishtirildi. Bu ko‘rsatkichlar,
albatta, qoniqarli emas, lekin kelajakda yanada yaxshilanadi.
1903-yilda mening asalarichilik joyimdan Jizzaxdagi uyalaridan 2 pud,
Lanjstroth uyalaridan 2,5 pud, Dadant uyalaridan 1 pud asal olindi. 1904-yilda esa
Dadant uyalaridan 12 pud, Amerika-italyan uyalaridan 14 pud, jami 34 pud asal
olindi. Bu miqdor 1903-yilga nisbatan ancha yuqori hisoblanadi.
"1903-1904-yil qishida asalarilar bog‘da ochiq havoda saqlanganda juda yaxshi
o‘tdi: har bir uyga 8,5 funt (4 kg) qo‘shimcha ozuqa berildi; bahorgacha hech qanday
muammo bo‘lmadi.
42
"
"Asalarilar qishki tanaffus davrini 45 kun davomida oʻtkazdilar va hech qanday
muammo kuzatilmadi. 1904-yilda birinchi marta asalarilar 29-yanvarda, soyada
harorat 11°R boʻlganda, parvona qildilar. 31-yanvarda esa ular krokus (bahorgi
gul)dan chang tortishni boshladilar.
Gullarning ochilish sanalari quyidagicha:
20 fevral: "Gusatnik" (Gagea lutea)
21 fevral: Binafsha
23 fevral: Yongoq
41
Справочная книжка Самаркандской области. 1907. Самарканд – типо-литография Г.И.Демурова, C 150
42
Справочная книжка Самаркандской области. 1907. Самарканд – типо-литография Г.И.Демурова, C 151
International scientific journal
“Interpretation and researches”
Volume 1 issue 9 (55) | ISSN: 2181-4163 | Impact Factor: 8.2
166
24 fevral: Erantis (Eranthis hyemalis)
26 fevral: Koʻkqargʻa (Corydalis solida)
28 fevral: Qayragʻoch va qayin
29 fevral: Qoʻqgul
1 mart: Ardov
5 mart: Sumbulgul (giatsint)
9 mart: Oʻrik va Xitoy qayragʻochi
15 mart: Qora smorodina
16 mart: Tol
17 mart: Shaftoli
18 mart: Qayin
19 mart: Qora smorodina
22 mart: Gilos va nok
23 mart: Yovvoyi lola
24 mart: Olma va olcha
25 mart: Qulupnay
1 aprel: Oq siren
7 aprel: Borage (hovuz oʻti)
10 aprel: Yongoq
11 aprel: Tirikqalqon
13 aprel: Fatseliya va kastan
14 aprel: Lantana
16 aprel: Doʻlana va zirk
17 mart: Koʻknor
19 aprel: Akatsiya va oq yonja
43
Asal yigʻish davri:
19 apreldan boshlab asalarilar uchun asosiy chang tortish
davri boshlandi. Nazorat uyasida birinchi marta 15-martda kuniga 30 zolotnik (≈120
gramm) asal yigʻilishi qayd etildi. 15-aprelda bu koʻrsatkich kuniga 2 funt 36
zolotnik (≈1,2 kg), 20-mayda esa kuniga 4 funt 84 zolotnik (≈2 kg) ga yetdi.
Asosiy chang tortish davri
29-iyungacha (71 kun) davom etdi va quyidagi
oʻsimliklar gullagan paytda amalga oshirildi: oq akatsiya, oq yonja, gladich, daraxtli
oʻsimliklar, jiyda, dehnix, koʻk gʻuncha, bodring, aylant, vinochola, katalpa, zigʻir,
yovvoyi sikoriya, koleriya, tarvuz, qorayantoq, chorqirra, kungaboqar, yovvoyi
safdor
30-iyundan boshlab qattiq issiqlik tufayli gullash susaydi. Asalarilar tarvuz,
bodring va qovundan chang tortishda davom etdilar. Asal iyul oyida yigʻib olindi.
Qishga tayyorgarlik:
1-sentyabrda ortiqcha ramkalar olib tashlandi va uyalar
qishga tayyorlandi. Asalarilar hali ham ishlashda davom etib, paxta, yovvoyi yalpiz,
43
Справочная книжка Самаркандской области. 1907. Самарканд – типо-литография Г.И.Демурова, C 152
International scientific journal
“Interpretation and researches”
Volume 1 issue 9 (55) | ISSN: 2181-4163 | Impact Factor: 8.2
167
yer nok, koʻp-yillik aster va xrizantemadan chang tortishdi. 14-noyabrda chang
tortish toʻliq toʻxtadi va asalarilar qishga joylashdi."
"Agar men oʻz asalarim ishlab chiqargan asalni 1897-yil 25-martdan boshlab
(ya'ni asalchilikni boshlagan kundan) 1904-yilgacha boʻlgan davrda sotgan boʻlsam,
umumiy daromadim quyidagi raqamlarda ifodalangan boʻlardi:
44
"
Asal va mum ishlab chiqarish jadvali (1900-1904)
Yil
Uyalar
soni
Asal (pud/funt)
Mum (funt)
1900
6
2 pud 0 funt
5 funt
1901
10
2 pud 22 funt
7 funt
1902
10
3 pud 38 funt
2 funt
1903
11
11 pud 15 funt
10 funt
1904
23
14 pud 3 funt
5 funt
Jami
73 uya
39 pud 24 funt asal
1
pud 1 funt mum
1900-1904-yillar davomida Jizzax vohasida asalarichilik xo‘jaligi
21 funt 67
zolotnik (≈10.3 kg) asal, 53 zolotnik (≈225 gramm) mum yetishtirildi. Asaldan esa
bir yilda 21 funt 67 zolotnik × 40 tiyin =
8 rubl 68 tiyin, mumni sotish orqali 53
tiyin yillik daromad olingan.
Qiyinchiliklar va sharhlar
Koʻchirish muammolari:
o
1900-yil: Pyanjdan Samarqandga (62 verst/≈66 km) ot-arava bilan.
o
1903-yil: Temir yoʻl bilan Jizzaxga (112 verst/≈120 km) koʻchirilgan,
koʻp asalari halok boʻlgan.
Vaqt yetishmasligi:
Muallifning asosiy ishi tufayli asalarichilikka vaqt ajrata
olmaganligi hosildorlikni pasaytirgan.
Bu yerda g‘ishtdan qurilgan, shoirlar tuganmas taom deb atagan uylardan
boshqa hech narsa yo‘q edi. Mehnatkash asalari qanotlarining yengil shovqini tez
orada ularni shaharlik uy egasining bazasidan o‘z uyasiga olib boradi, u yerga ular
birorta ham dala guli, butalarda yashirinib yotgan noma'lum burchakdagi gullardan
to‘plangan nektarni olib kelishadi. Ularning quvnoq shovqini, ehtimol, kimningdir
unutilgan bolaligini eslatib, shahar aholisining yuragida qandaydir musiqiy ohang
uyg‘otadi. Bolalikda, odamlar xuddi ular kabi harakat qilib, ularni adirlar va
tepaliklarda quvib, ularning havodagi ajoyib parvozlarini kuzatishgan, ularning
tanasidan taralgan yoqimli xushbo‘y hidi gullarning hididan ustun kelardi
45
.
44
Справочная книжка Самаркандской области. 1907. Самарканд – типо-литография Г.И.Демурова, C 153
45
Справочная книжка Самаркандской области. 1907. Самарканд – типо-литография Г.И.Демурова, C 154
International scientific journal
“Interpretation and researches”
Volume 1 issue 9 (55) | ISSN: 2181-4163 | Impact Factor: 8.2
168
Bu ishga bo‘lgan muhabbat va asalari boqishning keng yoyilishiga bo‘lgan
ishonch sababli, bu foydali ishni tog‘larda, vodiylarda va hatto qumli cho‘llarda ham
rivojlantirish mumkin. Turkiston o‘lkasi, ayniqsa uning boy asal manbalariga ega
bo‘lgan Farg‘ona vodiysi, bu ishni keng yoyish uchun eng yaxshi joy hisoblanadi, bu
esa o‘z navbatida xalqimizga foyda keltiradi.
XIX asr oxiri va XX asr boshlarida Jizzax uyezdida asalarichilik xo‘jaligining
shakllanishi va rivojlanishi ushbu mintaqaning iqtisodiy va agrar tarixida muhim
bosqich bo‘ldi. Qamoqxona huzurida tashkil etilgan dastlabki tajriba xo‘jaligi nafaqat
iqtisodiy samara berdi, balki mahalliy aholida asalarichilikka bo‘lgan qiziqish va
intilishni ham kuchaytirdi. Bu esa qisqa muddat ichida bir necha xususiy asalari
xo‘jaliklarining paydo bo‘lishiga olib keldi.
Lazarev, Ippolitov, Lidakov va boshqa ilg‘or asalarichilarning tashabbuslari
orqali zamonaviy Langstrot, Dadant hamda nemis tipidagi uyalar joriy etilib, asalari
mahsulotlari hajmi yildan-yilga ortib bordi. Qiyinchiliklarga – vaqt, transport, iqlim
sharoitlari va texnik yetishmovchiliklarga qaramay, asalarichilik yo‘nalishida
erishilgan natijalar bu sohaning istiqbolga ega ekanini ko‘rsatdi.
Yuqoridagi ma’lumotlar asosida xulosa qilish mumkinki, Jizzax vohasida
asalarichilik xo‘jaligining paydo bo‘lishi va bosqichma-bosqich rivojlanishi nafaqat
iqtisodiy daromad manbai, balki ijtimoiy-ma’naviy va ekologik ahamiyatga ega
jarayon sifatida e’tiborga loyiqdir. Bu tarixiy tajriba kelgusida viloyatda
asalarichilikni ilmiy asosda rivojlantirish uchun muhim zamin yaratdi.
Adabiyotlar ro'yxati:
1.
Ахмедов, А. А. (1990).
Пчеловодство Узбекистана: История и
современность
. Ташкент: УзНИИПчеловодство.
2.
Karimov, O. (2018).
Jizzax vohasi tarixi: XIX–XX asr boshlarida
ijtimoiy-iqtisodiy jarayonlar
. Toshkent: “Fan va texnologiya” nashriyoti.
3.
Журнал
"Сельское
хозяйство
Туркестана"
(1904–1915).
Туркестанский край: типография генерал-губернатора.
4.
Dadant, C. (1899).
The Hive and the Honey-Bee
. Hamilton, Illinois:
Dadant & Sons.
5.
Langstroth, L. L. (1853).
Langstroth on the Hive and the Honey-Bee: A
Bee Keeper's Manual
. Philadelphia: Hopkins & Brothers.
6.
Norbekov, S. (2005).
Asalarichilik asoslari
. Toshkent: O‘zbek Qishloq
Xo‘jalik Ilmiy-Nashriyoti.
7.
Сборник статистических сведений по Самаркандской области.
(1902–1910). Самарканд: Областное статистическое бюро.
8.
Rasulov, B. (2022). “Oʻzbekistonda asalarichilik tarixi va rivojlanish
bosqichlari.”
Milliy meros
jurnali, №3, 45–51-betlar.
International scientific journal
“Interpretation and researches”
Volume 1 issue 9 (55) | ISSN: 2181-4163 | Impact Factor: 8.2
169
9.
Пчеловодство в России: история и традиции. (2010). Москва:
Россельхозиздат.
10.
Gulyamov, Ya. (1957).
Turkistonning iqtisodiy tarixi (XIX asrning
ikkinchi yarmi)
. Toshkent: Fan nashriyoti.
11.
Шамшиев, Х. (2016).
Ўзбекистонда асаларичиликнинг ривожланиш
тарихи ва истиқболлари
. Самарқанд: СамДУ нашриёти.
12.
UNESCO (2019).
Beekeeping for sustainable rural livelihoods
. Paris:
UNESCO Publishing.
