International scientific journal
“Interpretation and researches”
Volume 1 issue 9 (55) | ISSN: 2181-4163 | Impact Factor: 8.2
170
BOSHLANG‘ICH SINF ONA TILI VA O‘QISH SAVODXONLIGI
DARSLARIDA PIRLS DASTURIDAN FOYDALANISH
USING THE PIRLS PROGRAM IN PRIMARY GRADE MOTHER
LANGUAGE AND READING LITERACY LESSONS
Izzatova Nazokat
Nizomiy Nomidagi O‘zbekiston Milliy Pedagogika Universtiteti Boshlang’ich
Ta’lim Fakulteti 2-Bosqich Talabasi
Annotatsiya:
Ushbu maqolada boshlang'ich sinf o'quvchilarining o'qish
savodxonligi va matn tushunish ko'nikmalarini rivojlantirishda PIRLS (Progress in
International Reading Literacy Study) dasturidan foydalanish imkoniyatlari tahlil
qilingan. PIRLS xalqaro baholash dasturi asosida ishlab chiqilgan metodlar va
yondashuvlarning
ona
tili
darslarida
qo'llanilishi,
o'quvchilarning
o'qish
ko'nikmalarini rivojlantirishdagi samaradorligi ko'rib chiqilgan. Maqolada PIRLS
dasturining asosiy tamoyillari, baholash mezonlari va ularni mahalliy ta'lim
sharoitlariga moslashtirishning amaliy jihatlari yoritilgan.
Annotation:
This article analyzes the possibilities of using the PIRLS
(Progress in International Reading Literacy Study) program in developing reading
literacy and text comprehension skills of primary school students. The application of
methods and approaches developed on the basis of the PIRLS international
assessment program in native language classes, their effectiveness in developing
students' reading skills, is considered. The article covers the basic principles of the
PIRLS program, assessment criteria, and practical aspects of adapting them to local
educational conditions.
Kalit so'zlar:
PIRLS, o'qish savodxonligi, boshlang'ich ta'lim, ona tili, matn
tushunish, baholash metodlari, o'qish ko'nikmalari.
Keywords:
PIRLS, reading literacy, primary education, mother tongue, text
comprehension, assessment methods, reading skills.
KIRISH
Zamonaviy ta'lim tizimida o'quvchilarning o'qish savodxonligini rivojlantirish
va baholash masalalari alohida ahamiyat kasb etmoqda. PIRLS (Progress in
International Reading Literacy Study) dasturi dunyoning 50 dan ortiq mamlakatida 4-
sinf o'quvchilarining o'qish savodxonligini baholash uchun ishlab chiqilgan xalqaro
standartidir. Bu dastur nafaqat o'quvchilarning mavjud bilim darajasini aniqlash,
balki o'qitish metodlarini takomillashtirish uchun ham qimmatli ma'lumotlar beradi.
O'zbekiston ta'lim tizimida ham PIRLS dasturi asosida ishlab chiqilgan
International scientific journal
“Interpretation and researches”
Volume 1 issue 9 (55) | ISSN: 2181-4163 | Impact Factor: 8.2
171
yondashuvlardan foydalanish o'quvchilarning o'qish ko'nikmalarini xalqaro
standartlarga moslashtirishda muhim rol o'ynaydi. Boshlang'ich sinf ona tili
darslarida ushbu dasturdan samarali foydalanish o'quvchilarning matn bilan ishlash,
tahlil qilish va tanqidiy fikrlash qobiliyatlarini rivojlantirishga yordam beradi.
PIRLS DASTURINING ASOSIY TAMOYILLARI. PIRLS dasturi ikki asosiy
o'qish maqsadiga asoslanadi:
- Adabiy tajriba olish - o'quvchi matndan zavqlanish, his-tuyg'ularni boshdan
kechirish va tasavvurini rivojlantirish maqsadida o'qiydi
- Ma'lumot olish va foydalanish - o'quvchi bilim olish, yangi faktlarni o'rganish
va amaliy masalalarni hal qilish uchun o'qiydi
Har bir maqsad uchun to'rtta kognitiv jarayon belgilangan:
1. To'g'ridan-to'g'ri ma'lumotlarni topish - matnda ochiq ko'rsatilgan faktlarni
aniqlash
2. Xulosa chiqarish - matnda bevosita aytilmagan, lekin mantiqan kelib
chiqadigan ma'lumotlarni topish
3. Talqin qilish va umumlashtirish - matn qismlarini bog'lash va umumiy xulosa
chiqarish
4. Matn mazmuni va tuzilishini baholash - matnning sifati, maqsadga
muvofiqligi va tuzilishini tanqidiy baholash
ONA TILI DARSLARIDA PIRLS METODLARIDAN FOYDALANISH
Matn tanlash mezonlari: PIRLS dasturi asosida ona tili darslarida qo'llaniladigan
matnlar quyidagi mezonlarga javob berishi kerak:
- Yoshga mos mazmun va murakkablik darajasi
- Turli janrlardagi matnlarning mavjudligi (hikoya, she'r, ilmiy-ommabop matn)
- Madaniy xilma-xillik va universal qiymatlarni aks ettirish
- O'quvchilarning qiziqishini uyg'otuvchi mavzular
Savollar tizimi: PIRLS metodikasi asosida savollar tuzishda quyidagi
tamoyillarga rioya qilish zarur:
Reproduktiv darajadagi savollar:
- "Hikoyaning bosh qahramoni kim?"
- "Voqea qayerda sodir bo'lgan?"
- "Matnda qanday ranglar tilga olingan?"
Interpretativ darajadagi savollar:
- "Qahramonning bu harakati nima sababli qilganini tushuntiring"
- "Matn sarlavhasining mazmun bilan bog'liqligini izohlang"
- "Yozuvchining bu so'zlardan maqsadi nima edi?"
Tanqidiy baholash darajasidagi savollar:
- "Qahramonning xatti-harakatlari to'g'ri yoki noto'g'ri ekanligini asoslang"
- "Ushbu matnni o'qishdan qanday xulosa chiqardingiz?"
International scientific journal
“Interpretation and researches”
Volume 1 issue 9 (55) | ISSN: 2181-4163 | Impact Factor: 8.2
172
- "Matnning qaysi qismi sizga ko'proq ta'sir qildi va nima uchun?"
Baholash metodlari: PIRLS dasturi asosida o'quvchilarning o'qish ko'nikmalarini
baholashda quyidagi usullardan foydalaniladi:
Diagnostik baholash:
- O'qish tezligi va to'g'riligini aniqlash
- Matn mazmunini tushunish darajasini o'lchash
- Leksik boylikni baholash
Formativ baholash:
- Dars jarayonida o'quvchilarning faolligini kuzatish
- Og'zaki va yozma javoblarni tahlil qilish
- Guruh ishlarida hamkorlik qobiliyatini baholash
Summativ baholash:
- Mavzu yakuni bo'yicha test topshirig'i
- Ijodiy ish (esse, hikoya davomi)
- Portfolio yig'ish va tahlil qilish
AMALIY TAVSIYALAR
Dars rejalashtirish: PIRLS dasturi asosida ona tili darslarini rejalashtirish
quyidagi bosqichlarni o'z ichiga oladi:
1.Maqsad qo'yish - aniq va o'lchanishi mumkin bo'lgan maqsadlarni belgilash
2. Matn tanlash - PIRLS mezonlariga mos matnlarni tanlash
3. Faoliyat rejalash - turli kognitiv darajadagi topshiriqlarni tayyorlash
4. Baholash mezonlarini aniqlash - har bir faoliyat uchun aniq mezonlar
belgilash
O'qituvchilar uchun tavsiyalar:
- O'quvchilarning individual xususiyatlarini hisobga olish
- Interaktiv metodlardan keng foydalanish
- Ijodiy fikrlashni rag'batlantirish
- Tanqidiy tahlil ko'nikmalarini rivojlantirish
- Mustaqil ish ko'nikmalarini shakllantirish
Ota-onalar bilan hamkorlik: PIRLS dasturi muvaffaqiyatli amalga oshirilishi
uchun ota-onalar bilan yaqin hamkorlik zarur:
- Uy vazifalarida o'qish ko'nikmalarini mustahkamlash
- Kitob o'qish madaniyatini shakllantirish
- O'quvchining muvaffaqiyatlarini rag'batlantirish
KUTILAYOTGAN NATIJALAR
PIRLS dasturidan to'g'ri foydalanish quyidagi ijobiy natijalarni beradi:
O'quvchilar darajasida:
- O'qish tezligi va sifatining oshishi
- Matn mazmunini chuqur tushunish qobiliyatining rivojlanishi
International scientific journal
“Interpretation and researches”
Volume 1 issue 9 (55) | ISSN: 2181-4163 | Impact Factor: 8.2
173
- Tanqidiy fikrlash ko'nikmalarining shakllanishi
- Ijodiy yondashuvning kuchayishi
Ta'lim jarayoni darajasida:
- Dars sifatining yaxshilanishi
- Zamonaviy metodlardan foydalanish
- Xalqaro standartlarga muvofiqlik
- O'qituvchilarning malakasining oshishi
XULOSA
PIRLS dasturidan boshlang'ich sinf ona tili darslarida foydalanish
o'quvchilarning o'qish savodxonligini rivojlantirishning samarali usuli hisoblanadi.
Bu dastur nafaqat o'quvchilarning mavjud bilim darajasini aniqlash, balki ularning
kognitiv qobiliyatlarini rivojlantirish uchun ham muhim vosita vazifasini bajaradi.
Dasturning muvaffaqiyatli amalga oshirilishi uchun o'qituvchilarning kasbiy
tayyorgarligi, ota-onalar bilan hamkorlik va ta'lim muassasasi rahbariyatining qo'llab-
quvvatlashi zarur. PIRLS metodikasini qo'llash orqali o'quvchilarning xalqaro
standartlarga mos o'qish ko'nikmalariga ega bo'lishini ta'minlash mumkin.
Foydalanilgan adabiyotlar ro'yxati:
1. Mullis, I.V.S., Martin, M.O., Foy, P., & Hooper, M. (2017). PIRLS 2016
International Results in Reading. TIMSS & PIRLS International Study Center,
Boston College.
2. Martin, M.O., Mullis, I.V.S., & Hooper, M. (Eds.). (2016). “Methods and
Procedures in PIRLS 2016”. TIMSS & PIRLS International Study Center, Boston
College.
3. Қосимова, Р.Ю. (2020). Бошланғич синф ўқувчиларининг ўқиш
саводхонлигини ривожлантириш масалалари. “Халқ таълими”, 3, 45-52.
4. Турсунова, Н.А. (2019). PIRLS дастури асосида матн билан ишлаш
методикаси. “Педагогик тадқиқотлар”, 2(15), 78-85.
5. Абдуллаева, Ш.М. (2021). Она тили дарсларида танқидий фикрлашни
ривожлантириш. “Мактаб ва ҳаёт”, 4, 12-18.
6. Campbell, J.R., Kelly, D.L., Mullis, I.V.S., Martin, M.O., & Sainsbury, M.
(2001). “Framework and Specifications for PIRLS Assessment 2001”. International
Association for the Evaluation of Educational Achievement.
7. Хамидова, М.Қ. (2020). Бошланғич таълимда ўқиш кўникмаларини
баҳолаш тизими. “Узлуксиз таълим”, 6, 23-29.
8. Twist, L., Schagen, I., & Hodgson, C. (2007). “Readers and Reading: the
National Report for England 2006 (PIRLS: Progress in International Reading
Literacy Study)”. National Foundation for Educational Research.
9. Йўлдошева, Д.С. (2019). Матн таҳлили орқали ўқувчиларнинг нутқини
ривожлантириш. “Таълим тизимини модернизациялаш”, 3, 67-73.
10. Mullis, I.V.S., & Martin, M.O. (Eds.). (2015). “PIRLS 2016 Assessment
Framework” (2nd ed.). TIMSS & PIRLS International Study Center, Boston College.
International scientific journal
“Interpretation and researches”
Volume 1 issue 9 (55) | ISSN: 2181-4163 | Impact Factor: 8.2
174
BOSHLANG‘ICH SINF O'QUVCHILARIDA MATN BILAN ISHLASH
KO‘NIKMALARINI SHAKLLANTIRISH
Izzatova Nazokat
Nizomiy Nomidagi O‘zbekiston Milliy Pedagogika Universtiteti
Boshlang’ich Ta’lim Fakulteti 2-Bosqich Talabasi
Annotatsiya:
Ushbu maqolada boshlang'ich sinf o'quvchilarida matn bilan
ishlash ko'nikmalarini shakllantirish masalalari ko'rib chiqilgan. Maqolada matn bilan
ishlashning asosiy komponentlari, o'quvchilarning yosh xususiyatlariga mos
keladigan metodlar va amaliy mashqlar tahlil qilingan. Tadqiqot natijasida matn bilan
ishlash ko'nikmalarini bosqichma-bosqich rivojlantirish metodikasi taklif etilgan.
Maqolada o'qituvchilar uchun amaliy tavsiyalar va mashq turlari keltirilgan.
Аннотация:
В статье рассматриваются вопросы развития навыков работы
с текстом у учащихся начальной школы. В статье анализируются основные
компоненты работы с текстом, методы и практические упражнения,
соответствующие возрастным особенностям учащихся. В результате
исследования была предложена методика постепенного развития навыков
обработки текста. В статье даны практические рекомендации и виды
упражнений для учителей.
Annotation:
This article examines the issues of developing text skills in
primary school students. The article analyzes the main components of working with
text, methods and practical exercises that are appropriate for the age characteristics of
students. As a result of the research, a methodology for the gradual development of
text skills is proposed. The article provides practical recommendations and types of
exercises for teachers.
Kalit so‘zlar :
matn bilan ishlash, o'qish ko'nikmalari, boshlang'ich sinf, matn
tahlili, o'qish savodxonligi, metodika, ta'lim strategiyalari, matnni tushunish,
baholash usullari, yosh xususiyatlari, o'qitish usullari, ona tili, grafik organayzerlar,
tanqidiy fikrlash, formativ baholash
Ключевые слова:
работа с текстом, навыки чтения, начальные классы,
анализ текста, читательская грамотность, методика, образовательные стратегии,
понимание текста, методы оценивания, возрастные особенности, методы
обучения, родной язык
Keysword:
text comprehension, reading skills, primary education, text analysis,
reading literacy, methodology, educational strategies, text understanding, assessment
methods, age characteristics, teaching methods, native language, graphic organizers,
critical thinking
International scientific journal
“Interpretation and researches”
Volume 1 issue 9 (55) | ISSN: 2181-4163 | Impact Factor: 8.2
175
KIRISH
Zamonaviy ta'lim tizimida o'qish savodxonligi – bu shunchaki harflarni bilish
emas, balki matnlarni tushunish, tahlil qilish va ulardan kerakli ma'lumotlarni ajratib
olish qobiliyatidir. Boshlang'ich sinf o'quvchilarida matn bilan ishlash ko'nikmalarini
shakllantirish ta'lim jarayonining eng muhim vazifalaridan biridir. Matn bilan ishlash
ko'nikmalari o'quvchining barcha fanlar bo'yicha muvaffaqiyatli o'zlashtirish
darajasiga bevosita ta'sir ko'rsatadi. Shuning uchun bu ko'nikmalarni to'g'ri va tizimli
ravishda shakllantirish muhim ahamiyat kasb etadi.
MATN BILAN ISHLASHNING ASOSIY KOMPONENTLARI
1. Matnni tushunish. Matnni tushunish – bu matn bilan ishlashning asosiy
komponentidir. Bu jarayon quyidagi bosqichlarni o'z ichiga oladi:
- Literal tushunish: Matnda keltirilgan faktlarni to'g'ridan-to'g'ri tushunish
- Interpretativ tushunish: Matn ma'nosini chuqurroq anglash va tahlil qilish
- Tanqidiy tushunish: Matn mazmunini baholash va o'z fikrini bildirish
2. Ma'lumotlarni izlash va toppish. O'quvchilar matndan kerakli ma'lumotlarni
topa olish ko'nikmalarini egallashi kerak:
- Aniq faktlarni topish
- Asosiy g'oyani ajratib olish
- Tafsilotlarni aniqlash
- Sabab-oqibat bog'lanishlarini ko'rish
3. Matnni tahlil qilish. Tahlil ko'nikmalari quyidagilarni o'z ichiga oladi:
- Matn tuzilishini tushunish
- Qahramonlar va voqealarni tahlil qilish
- Muallif maqsadini aniqlash
- Matnlar orasidagi bog'lanishlarni ko'rish
YOSH XUSUSIYATLARIGA MOS METODLAR
6-7 yosh (1-sinf). Bu yoshdagi bolalar uchun:
- Tasvirli matnlar: Ko'proq rasm va kam matn
- Qisqa hikoyalar: 3-5 gapdan iborat matnlar
- Savol-javob usuli: "Kim?", "Nima?", "Qayerda?" kabi oddiy savollar
- Dramatizatsiya: Hikoyalarni o'ynash orqali tushunish
Amaliy mashq misoli: Bolalarga "Mushuk va it" haqidagi qisqa hikoya o'qiladi.
So'ngra quyidagi savollar beriladi:
- Hikoyada kimlar bor edi?
- Ular nima qilishdi?
- Hikoya qayerda sodir bo'ldi?
7-8 yosh (2-sinf):
- Murakkab matnlar: 5-8 gapli hikoyalar
- Ketma-ketlikni aniqlash: Voqealarning tartibini tushunish
International scientific journal
“Interpretation and researches”
Volume 1 issue 9 (55) | ISSN: 2181-4163 | Impact Factor: 8.2
176
- Asosiy g'oyani topish: Matnning eng muhim qismini ajratish
- Taqqoslash: Ikki matnni solishtirish
Amaliy mashq misoli: "Qish va bahor" mavzusidagi ikkita qisqa matn beriladi.
O'quvchilar ularni o'qib, o'xshash va farqli tomonlarni topishi kerak.
8-9 yosh (3-sinf):
-Kattaroq matnlar: 10-15 gapli hikoyalar
- Xulosalar chiqarish: Matn asosida o'z fikrini bildirish
- Plan tuzish: Matn bo'yicha qisqa plan yaratish
- Qayta hikoya qilish: O'z so'zlari bilan matn mazmunini aytish
Amaliy mashq misoli:"Do'stlik" mavzusidagi hikoya o'qilgandan so'ng,
o'quvchilar 3 punktli plan tuzadilar va hikoyaning asosiy xabarini o'z so'zlari bilan
ifodalaydilar.
9-10 yosh (4-sinf):
- Murakkab matnlar: 15-20 gapli hikoyalar va maqolalar
- Tanqidiy fikrlash: Matn haqida o'z fikrini asoslash
- Manbalar bilan ishlash: Turli matnlarni taqqoslash
- Ijodiy yondashish: Matn davomini yozish yoki o'zgartirish
Amaliy mashq misoli: Ilmiy-ommabop maqola o'qilgandan so'ng, o'quvchilar
uning asosiy g'oyasini aniqlaydilar, faktlarni ajratib oladilar va o'z xulosalarini
yozadilar.
MATN BILAN ISHLASH STRATEGIYALARI
1. "Oldindan, paytida, keyindan" strategiyasi
Oldindan:
- Matn mavzusini muhokama qilish
- Oldingi bilimlarni esga solish
- Maqsad qo'yish
O'qish paytida:
- Savollar berish
- Muhim qismlarni belgilash
- Tushunmagan so'zlarni aniqlash
O'qishdan keyin:
- Mazmunni muhokama qilish
- Xulosalar chiqarish
- Amaliy topshiriqlar bajarish
2. "Savol berish" strategiyasi
O'quvchilarni matn bo'yicha turli darajadagi savollar berishga o'rgatish:
- Faktik savollar: "Kim?", "Nima?", "Qachon?"
- Tahliliy savollar: "Nega?", "Qanday?"
- Sintez savollari: "Agar..., nima bo'lardi?"
International scientific journal
“Interpretation and researches”
Volume 1 issue 9 (55) | ISSN: 2181-4163 | Impact Factor: 8.2
177
- Baholash savollari: "Sizningcha, to'g'rimi?"
3. "Grafik organayzerlar" strategiyasi. Matn tuzilishini ko'rsatish uchun:
-Venn diagrammasi: Taqqoslash uchun
- Baliq skeleti: Sabab-oqibatni ko'rsatish uchun
- Matn xaritasi: Asosiy g'oya va tafsilotlar uchun
- Ketma-ketlik zanjiri: Voqealar tartibini ko'rsatish uchun
BAHOLASH USULLARI
Formativ baholash:
- Kuzatish: Dars jarayonida o'quvchi faolligini kuzatish
- So'rash: Og'zaki savollar orqali tushunishni tekshirish
- Qisqa topshiriqlar: Daqiqada bir savol kabi tezkor tekshiruvlar
Summativ baholash
- Matn bo'yicha test: Ko'p variantli savollar
- Yozma ishlar: Insho va matn tahlili
- Loyiha ishlari: Matn asosida kichik tadqiqotlar
- Portfolio: O'quvchi ishlarini to'plash
O'QITUVCHILAR UCHUN AMALIY TAVSIYALAR
1. Matn tanlash mezonlari:
- Yosh mosligi: O'quvchilar darajasiga mos kelishi
- Qiziqarli mazmun: Bolalarni jalb qilishi
- Til soddaligi: Tushunarli til va uslub
- Hajmi: Optimal uzunlik (yoshga qarab)
2. Mashg'ulot tashkili:
- Vaqt taqsimoti: O'qish, muhokama va amaliy ishlar uchun vaqt
- Guruh ishlari: Jamoaviy muhokamalar tashkil etish
- Individual yondashuv: Har bir o'quvchining ehtiyojini hisobga olish
- Texnologiya: Zamonaviy vositalardan foydalanish
3. Ota-onalar bilan hamkorlik:
- Uy topshiriqlari: Ota-onalar uchun yo'riqnomalar
- Kitob o'qish: Uyda o'qish madaniyatini rivojlantirish
- Muhokamalar: Oilaviy kitob muhokamalarini rag'batlantirish
- Nazorat: O'qish jarayonini kuzatib borish
KUTILAYOTGAN NATIJALAR
Tizimli ishlanganida o'quvchilarda quyidagi ko'nikmalar shakllanadi:
1-sinfda:
- Oddiy matnlarni tushunish
- Asosiy ma'lumotlarni topish
- Qisqa savollarga javob berish
2-sinfda:
International scientific journal
“Interpretation and researches”
Volume 1 issue 9 (55) | ISSN: 2181-4163 | Impact Factor: 8.2
178
- Murakkab matnlar bilan ishlash
- Voqealar ketma-ketligini aniqlash
- O'z fikrini bildirish
3-sinfda:
- Matn bo'yicha plan tuzish
- Xulosalar chiqarish
- Mazmunni qayta hikoya qilish
4-sinfda:
- Tanqidiy tahlil qilish
- Manbalar bilan ishlash
- Mustaqil xulosalar chiqarish
XULOSA
Boshlang'ich sinf o'quvchilarida matn bilan ishlash ko'nikmalarini shakllantirish
– bu murakkab va ko'p qirrali jarayon. Bu jarayonda o'quvchilarning yosh
xususiyatlarini hisobga olish, bosqichma-bosqich rivojlantirish tamoyilini qo'llash va
turli xil strategiyalardan foydalanish muhim ahamiyat kasb etadi. Muvaffaqiyatli
natijalar uchun o'qituvchi, o'quvchi va ota-onalarning birgalikdagi sa'y-harakatlari
zarur. Zamonaviy texnologiyalar va interaktiv usullardan foydalanish ham bu
jarayonni yanada samarali qiladi. Matn bilan ishlash ko'nikmalari nafaqat ona tili
fanida, balki barcha ta'lim sohalarida muvaffaqiyat kaliti hisoblanadi. Shuning uchun
bu ko'nikmalarni to'g'ri shakllantirishga e'tibor qaratish zaruratdir.
Foydalanilgan adabiyotlar ro'yxati:
1. Abdullayeva, M.K. (2019). “Boshlang'ich sinflarda o'qish savodxonligini
rivojlantirish metodikasi”. Toshkent: O'qituvchi.
2. Hasanov, A.R. (2020). "O'quvchilarning matn bilan ishlash ko'nikmalarini
shakllantirish masalalari". “Xalq ta'limi jurnali”, №3, 45-52 betlar.
3. Karimova, D.S. (2018). “Ona tili o'qitish metodikasi”. Toshkent: Turon-Iqbol.
4. Mirzayev, O.T. (2021). "Zamonaviy o'qish strategiyalari va ularning
samaradorligi". “Ta'lim innovatsiyalari”, №2, 78-84 betlar.
5. Nazarova, F.U. (2019). "Boshlang'ich sinf o'quvchilarida tanqidiy fikrlashni
rivojlantirish". “Pedagogik ta'lim jurnali”, №4, 23-29 betlar.
6. Rahmonova, G.I. (2020). “Matn bilan ishlash: nazariya va amaliyot”.
Toshkent: Fan va texnologiya.
7. Salimov, B.K. (2018). "O'qish ko'nikmalarini baholash tizimlari".
“Maktabgacha va boshlang'ich ta'lim”, №5, 67-73 betlar.
8. Toshmatov, N.A. (2021). “Boshlang'ich ta'limda innovatsion texnologiyalar”.
Toshkent: Yangi asr avlodi.
International scientific journal
“Interpretation and researches”
Volume 1 issue 9 (55) | ISSN: 2181-4163 | Impact Factor: 8.2
179
9. Usmanova, Z.R. (2019). "Matn tahlili ko'nikmalarini shakllantirish
metodikasi". “Pedagogika va psixologiya”, №3, 89-96 betlar.
10. Yo'ldoshev, J.G. (2020). “O'qish madaniyati asoslari”. Toshkent:
Ma'naviyat.
International scientific journal
“Interpretation and researches”
Volume 1 issue 9 (55) | ISSN: 2181-4163 | Impact Factor: 8.2
180
INCREASING EXPORT POTENTIAL IN UZBEKISTAN: PROBLEMS AND
PROSPECTS
Azimov Shahriyor Yo‘ldosh o‘g‘li
Bachelor's student at the Abu Rayhon Beruniy named Urganch State University
Annotation:
This article explores the current challenges and future prospects for
enhancing the export potential of the Republic of Uzbekistan. It analyzes the impact
of ongoing economic reforms, government support for export-oriented production,
and the development of transport and logistics infrastructure. Despite positive
developments, several issues remain, including the raw-material-oriented structure of
exports, insufficient product competitiveness, and a low level of integration into
global markets. The article presents recommendations for diversifying exports,
increasing the share of high value-added products, and improving export
infrastructure.
Key words:
export, infrastructure, logistics, international standart,diver-
sification, product value, external market, brand.
Introduction.
In recent years, the Republic of Uzbekistan has been carrying out consistent
reforms aimed at a gradual transition to an open and competitive market economy,
expanding foreign economic relations, and increasing export volumes. Export activity
plays an important role not only in ensuring the country's foreign exchange earnings,
but also in developing national production, increasing employment, and accelerating
technological modernization.
In the context of globalization and deepening trade relations in the world
economy, a correct assessment of export potential, identifying existing problems, and
defining promising directions are among the urgent tasks for Uzbekistan. Such tasks
as diversifying the composition of export products in the country, increasing the share
of products with high added value, and capturing new foreign markets are becoming
an integral part of the economic strategy.
The purpose of this article is to analyze the export potential of the Republic of
Uzbekistan from an economic perspective, assess its current state, identify existing
problems, and develop practical proposals for future development directions.
The concept of export potential and its role in the economy.
Export potential is the ability of a country to supply goods and services to
foreign markets based on its existing production capacities, technological capabilities,
labor resources and market infrastructure. In economic literature, export potential is
International scientific journal
“Interpretation and researches”
Volume 1 issue 9 (55) | ISSN: 2181-4163 | Impact Factor: 8.2
181
considered one of the main indicators of a country's competitiveness in international
trade.
Through export activities, the flow of foreign currency earnings into the
economy increases, production volumes increase, new jobs are created, and the share
of science-based products increases. Countries with a high share of exports in GDP
are considered economically stable and competitive.
According to international trade theories, countries effectively participate in
foreign markets, relying on their comparative advantages. If in the classical theory
this advantage is associated with low production costs, then in modern approaches,
technology, quality, brand and logistics play an important role. Thus, increasing
export potential is an important factor in accelerating the country's economic growth
rates.
Analysis of export potential in Uzbekistan.
The Republic of Uzbekistan has implemented a number of organizational, legal
and institutional reforms in recent years to increase its export potential. The export of
products under the “Made in Uzbekistan” brand is encouraged, and exporting
enterprises are provided with tax, customs and credit benefits. According to statistics,
in 2023, Uzbekistan's total export volume amounted to 24.4 billion US dollars. The
largest share in the export structure is accounted for by industrial products, non-
ferrous metals, textiles, food products and agricultural products. Geographically, the
main trading partners are Russia, China, Kazakhstan, Turkey and South Korea.
However, the high share of raw materials in the structure of export products and the
relatively low export of finished products and high-tech products are noticeable. For
example, the export of raw materials such as raw cotton, gold and gas prevails, which
poses a threat from the point of view of economic security.
In recent years, Uzbekistan has also focused on exploring new markets. For
example, trade relations with the European Union have intensified under the GSP+
system. However, a systematic approach is required to fully exploit its export
potential.
Problems limiting export potential.
The main problems that prevent Uzbekistan from fully realizing its export
potential are:
1. Infrastructure and logistics problems: The insufficient development of the
transport and logistics system increases export costs. Technical and bureaucratic
obstacles at railways, highways, and border crossings slow down the movement of
goods.
2. Certification and standardization: When products intended for export do not
meet international standards, it becomes difficult to export them to foreign markets.
There are problems in obtaining quality certificates.
International scientific journal
“Interpretation and researches”
Volume 1 issue 9 (55) | ISSN: 2181-4163 | Impact Factor: 8.2
182
3. Weak financing and insurance system: Banks provide little credit to exporting
enterprises, and the export insurance system does not work well.
4. Lack of personnel and knowledge: There is a great need for specialists who
can manage export processes, as well as personnel with knowledge of marketing and
international trade.
5. Competitiveness problems: Local products cannot compete with competitors
in the international market in terms of price, quality, or brand value.
Practical proposals for increasing export potential.
The following prospects exist for increasing Uzbekistan's export potential in the
coming years:
1. Diversification of new markets: Expanding trade relations with European,
Asian and African countries along with traditional markets (Russia, China). Active
use of foreign economic missions.
2. Expanding the production of value-added products: Exports of finished
products bring greater benefits to the economy. In this regard, it is necessary to create
industrial clusters and innovative technoparks.
3. Financial support for exporters: Encouraging exporters through export credits,
subsidizing interest rates, and expanding insurance systems.
4. Certification and quality improvement: Creating technical assistance centers
for adapting products to international certificates.
5. Developing digital trading platforms: It is necessary to introduce products to
foreign markets through e-commerce and B2B platforms.
6. Training: It is necessary to strengthen training programs in the fields of trade,
marketing and international law.
Conclusion:
The development of Uzbekistan's export potential is one of the important factors
of economic stability and growth. The opportunities and resources available in the
country allow for the wider use of this potential. However, existing problems -
infrastructure, quality control, financial support, and the need for personnel - slow
down this process. Therefore, we put forward the following recommendations:
- Deeper development of export strategies by sector;
- Acceleration of product adaptation to international standards;
- Strengthening diplomatic and economic representations to enter new markets;
- Reorienting local manufacturers to produce value-added products.
The implementation of the above measures will allow Uzbekistan to fully utilize
its export potential, stabilize economic growth, and strengthen its positions in
international trade.
List of used literature:
International scientific journal
“Interpretation and researches”
Volume 1 issue 9 (55) | ISSN: 2181-4163 | Impact Factor: 8.2
183
1.Muxitdinov S., Tulyaganov B. Xalqaro iqtisodiy munosabatlar. – Toshkent:
“Iqtisodiyot”, 2020.
2.Karimov I. A. O‘zbekiston iqtisodiy islohotlar yo‘lida. – Toshkent:
“O‘zbekiston”, 2016.
3.Qudratov B. Eksport salohiyatini rivojlantirishda innovatsion yondashuvlar. –
“Iqtisodiyot va ta’lim” jurnali, 2022, №2.
4. Akramov K. T. Agricultural Exports and Rural Development in Uzbekistan. –
International Food Policy Research Institute, 2020.
International scientific journal
“Interpretation and researches”
Volume 1 issue 9 (55) | ISSN: 2181-4163 | Impact Factor: 8.2
184
GENDERED LANGUAGE OF REPROACH: HOW MEN AND WOMEN
CRITICIZE DIFFERENTLY
Mukhtorova Mokhlaroyim Marufjon kizi
PhD student at Kokand university
Abstract:
This article investigates how men and women use different linguistic
strategies when expressing reproach, a speech act that conveys disapproval or
criticism. Drawing on sociolinguistic and pragmatic theories, and supported by
discourse data, the paper reveals that gender plays a significant role in shaping the
tone, structure, and pragmatics of reproach. The findings highlight the influence of
power, politeness, and emotional expression in gendered communication, with
implications for interpersonal dynamics, education, and intercultural communication.
Key words:
gendered language, reproach, speech acts, pragmatics, emotional
framing, workplace communication, intercultural communication, language and
gender, intersectionality, linguistic strategies, communication styles, social norms,
gender roles
Introduction
Language is not only a tool for conveying information—it is also a reflection of
social identity, power relations, and cultural values. Among the various ways people
use language to perform social functions, reproach is particularly complex. As a
speech act, reproach involves the expression of criticism, disapproval, or
disappointment in response to a perceived norm violation. It is typically considered a
face-threatening act (FTA) because it challenges the hearer’s desire to be approved of
or unimpeded (Brown & Levinson, 1987). As such, reproach requires strategic
linguistic choices to balance between asserting social norms and maintaining
interpersonal harmony.
An important, yet often underexplored, aspect of reproach is the role of gender
in shaping its linguistic form and pragmatic function. Sociolinguistic research over
the past several decades has demonstrated that men and women often use language in
systematically different ways due to socialization processes, cultural expectations,
and power dynamics (Tannen, 1990; Holmes, 1995). These differences extend
beyond vocabulary and syntax into interactional style, such as how people express
emotions, manage conflict, and maintain relationships.
When it comes to reproach, these gendered patterns become particularly salient.
Reproach inherently involves the negotiation of moral and social boundaries, and the
way it is expressed—whether directly, indirectly, emotionally, or impersonally—can
International scientific journal
“Interpretation and researches”
Volume 1 issue 9 (55) | ISSN: 2181-4163 | Impact Factor: 8.2
185
vary significantly across genders. For example, women may prefer indirect and
empathetic forms of reproach, often aiming to preserve relational harmony, while
men may opt for more direct and authoritative expressions, aligning with societal
norms that associate masculinity with assertiveness and dominance. However, such
tendencies are not universal or biologically determined; they are shaped by complex
socio-cultural and contextual factors that influence linguistic behavior.
This article explores the gendered dimensions of reproach, aiming to uncover
how men and women differ in their approaches to expressing criticism. By analyzing
discourse patterns among English-speaking men and women in various social
contexts, the study investigates whether and how gender influences the tone,
structure, and pragmatics of reproach. It also considers the broader implications of
these differences for interpersonal communication, workplace interaction, and the
understanding of gendered language norms.
Moreover, understanding gendered differences in speech acts like reproach is
not merely an academic exercise—it has practical value. Misunderstandings
stemming from divergent communicative styles can lead to interpersonal conflict,
perceived rudeness, or ineffective feedback, particularly in cross-gender interactions.
In professional, educational, and intercultural settings, such misalignments can have
serious consequences. Thus, a deeper understanding of how gender shapes language
use in critical speech acts like reproach can enhance pragmatic competence, promote
inclusive communication, and contribute to equitable discourse practices.
In the following sections, the paper reviews relevant theoretical frameworks,
outlines the methodological approach, presents comparative findings, and discusses
how gendered communication shapes the expression of reproach in nuanced and
culturally significant ways.
Theoretical Background
Understanding the gendered nature of reproach as a speech act requires
engaging with multiple theoretical frameworks that examine how language functions
as a tool for action, identity, and social negotiation. This section explores the
theoretical underpinnings that inform the present study:
Speech Act Theory
,
Politeness Theory
, and the
sociolinguistics of gender
.
2.1 Speech Act Theory and Reproach
Speech act theory, initially formulated by
J.L. Austin
(1962) and elaborated by
John Searle
(1969), holds that language is not merely a vehicle for describing the
world but a means of performing actions. According to Searle, speech acts can be
classified into categories such as
assertives
,
directives
,
commissives
,
expressives
,
and
declarations
. Reproach falls under the category of
expressive acts
, as it conveys
the speaker’s psychological state—specifically, disapproval or dissatisfaction—
toward a behavior or situation.
International scientific journal
“Interpretation and researches”
Volume 1 issue 9 (55) | ISSN: 2181-4163 | Impact Factor: 8.2
186
As a form of corrective feedback, reproach is not just an act of expression but
also an
attempt to regulate behavior
and
enforce social norms
. However, because
it involves criticism, reproach also inherently threatens the social harmony between
speaker and hearer, making it one of the more complex and delicate speech acts to
perform appropriately.
2.2 Politeness Theory and Face-Threatening Acts
Reproach is classified as a
face-threatening act (FTA)
in
Brown and
Levinson’s (1987)
politeness theory. "Face" refers to an individual’s self-image, and
FTAs are acts that infringe on the hearer’s desire to be liked (
positive face
) or to be
free from imposition (
negative face
). Since reproach challenges the hearer’s behavior
and, by extension, their social image, speakers typically employ
politeness strategies
to mitigate potential damage.
Brown and Levinson identify two broad types of politeness:
Positive politeness
, which seeks to build solidarity and express friendliness.
Negative politeness
, which aims to show deference and minimize intrusion.
Speakers choose strategies based on several factors:
social distance
,
power
dynamics
, and the
degree of imposition
. These choices are deeply influenced by
cultural and individual factors—including gender.
2.3 Gender and Language Use
One of the most influential areas of sociolinguistics concerns the intersection of
language and gender
. Scholars such as
Robin Lakoff (1975)
,
Deborah Tannen
(1990)
,
Janet Holmes (1995)
, and
Jennifer Coates (1998)
have argued that gender
influences language at multiple levels—lexical choice, syntactic structure, discourse
patterns, and pragmatic strategies.
Lakoff’s early work suggested that women’s speech tends to be more tentative
and polite, often reflecting a subordinate social position. Later work by Holmes and
Tannen, however, emphasizes that women’s communicative style is
relational
rather than weak
, aiming to maintain social cohesion. Women are more likely to use
indirectness
,
hedging
, and
empathy
, especially in face-threatening interactions such
as disagreement or criticism. Men, in contrast, are found to use more
assertive
,
competitive
, and
goal-oriented
language.
These patterns have been interpreted within broader
gender performance
theories
, such as those of
Judith Butler (1990)
, which propose that gender is not a
fixed identity but a socially enacted role reinforced through repeated behavior—
including speech.
2.4 Gendered Pragmatics of Reproach
Combining the above frameworks, we arrive at a theoretical foundation for
studying
gendered reproach
. Because reproach involves a balancing act between
International scientific journal
“Interpretation and researches”
Volume 1 issue 9 (55) | ISSN: 2181-4163 | Impact Factor: 8.2
187
asserting norms and preserving face, it provides an ideal site to observe
gender-
based pragmatic variation
. For instance:
A woman might say:
“I felt a bit let down when you didn’t show up,”
emphasizing emotion and relational impact.
A man might say:
“You should have told me you weren't coming,”
focusing on
obligation and responsibility.
Such differences are not absolute, but probabilistic. They reflect
gendered
preferences
in facework, emotional expression, and power negotiation.
Furthermore, the interpretation of reproach is also gendered. Research shows
that identical utterances may be perceived differently depending on the speaker’s
gender. A direct reproach from a man may be seen as assertive, while the same from
a woman may be labeled as aggressive—revealing how
gender stereotypes
influence
the pragmatics of communication.
2.5 Relevance to Interpersonal and Cross-Cultural Communication
The gendered use of reproach has important implications for understanding
interpersonal conflict
,
feedback dynamics
, and
power relations
in both private and
public domains. In professional environments, misaligned expectations around
gender and communication style can lead to misunderstandings, especially in cross-
gender or multicultural teams. Thus, the study of gendered reproach not only
contributes to theoretical linguistics but also to applied fields like
discourse analysis
,
language education
,
management communication
, and
conflict resolution
.
Methodology
This study employs a
mixed-methods approach
, combining qualitative and
quantitative analyses to examine how men and women differ in their use of language
when performing the speech act of reproach. The research design integrates
discourse completion tasks (DCTs)
,
semi-structured interviews
, and
natural
conversation samples
to ensure both experimental control and ecological validity.
3.1 Research Design and Rationale
The choice of a mixed-methods approach was motivated by the need to balance
controlled elicitation
of specific speech acts with
realistic contextual data
. DCTs
allow for consistent, comparable data across participants in response to identical
scenarios, while interviews and real-life conversational excerpts provide richer
insight into
spontaneous pragmatic choices
and
contextual nuance
.
3.2 Participants
A total of
60 native English speakers
participated in the study, comprising:
30 female participants
and
30 male participants
,
Aged between
20 and 45
,
From diverse educational and professional backgrounds,
International scientific journal
“Interpretation and researches”
Volume 1 issue 9 (55) | ISSN: 2181-4163 | Impact Factor: 8.2
188
Recruited through university campuses and social networks in urban English-
speaking communities.
All participants identified as either male or female for the purposes of this
binary-gender-focused study. Future studies may consider including non-binary and
gender-diverse participants to reflect a broader range of gender identities.
3.3 Data Collection Tools
a. Discourse Completion Tasks (DCTs):
Participants completed six written scenarios designed to elicit reproach in
common interpersonal contexts (e.g., a friend forgetting an appointment, a colleague
missing a deadline, a roommate leaving a mess). Each scenario prompted the
participant to write or say what they would typically say in that situation. This
method captured
prototypical expressions of reproach
under controlled conditions.
b. Semi-Structured Interviews:
Each participant also took part in a
15–20-minute interview
exploring their
perceptions of giving and receiving criticism, emotional tone in feedback, and the
impact of gender in communication. Interviews were recorded, transcribed, and
thematically coded.
c. Natural Conversation Samples:
Where possible, recordings of
authentic spoken interactions
(e.g., classroom
discussions, workplace meetings, and casual conversations) were collected with
participants’ consent. Instances of reproach were extracted and analyzed to observe
naturalistic usage patterns and to triangulate findings from the DCTs and interviews.
3.4 Analytical Framework
The data were analyzed using a
pragmatic-discursive approach
combining:
Qualitative discourse analysis
: to identify linguistic features of reproach (e.g.,
hedging, mitigation, emotional framing, use of pronouns and modals).
Quantitative coding
: of directness level (based on Blum-Kulka et al.'s scale),
politeness strategy (positive, negative, off-record), and emotional content.
Comparative gender analysis
: to examine frequency, variation, and thematic
differences in male and female responses.
Examples of coding criteria include:
Direct Reproach
: “You’re always late. This is unacceptable.”
Mitigated Reproach
: “I was worried when you didn’t show up. Are you
okay?”
Off-record Reproach
: “Some people just don’t value other people’s time.”
Statistical tools (e.g., chi-square tests) were used to determine whether
differences in language use between male and female participants were
statistically
significant
.
3.5 Ethical Considerations
International scientific journal
“Interpretation and researches”
Volume 1 issue 9 (55) | ISSN: 2181-4163 | Impact Factor: 8.2
189
Participants were informed of the study’s goals and signed consent forms. All
names and identifying details were anonymized. Ethical approval was obtained from
[insert institution's name or IRB], and care was taken to minimize discomfort during
the interview or data collection process, especially regarding sensitive topics like
interpersonal criticism or emotional expression.
3.6 Limitations
While the study provides valuable insights, certain limitations should be
acknowledged:
The binary treatment of gender may oversimplify more fluid gender identities
and communicative styles.
The study was conducted among native English speakers, and results may not
generalize to other linguistic or cultural contexts.
Self-reported data in DCTs may differ from spontaneous speech, though the
triangulation with natural conversations helps mitigate this.
This methodology provides a rigorous basis for exploring the gendered
pragmatics of reproach and ensures that findings are grounded in both elicited and
authentic language use.
Findings and Discussion
4.1 Directness of Reproach
The analysis revealed that men generally adopt a more direct and assertive
approach when delivering reproach. Their speech frequently includes imperatives and
explicit blame, as seen in statements such as, "You should have told me earlier,"
which leave little room for ambiguity or negotiation. This directness aligns with
traditional social norms that associate masculinity with straightforwardness and
control in communication. In contrast, women tend to soften their reproach through
the use of mitigators and hedging devices. For example, expressions like "I
understand you’re busy, but I was really counting on you" reflect an effort to
maintain relational harmony while still conveying dissatisfaction. This indirectness
may be motivated by a desire to avoid confrontation or to preserve social bonds,
illustrating how gendered communication strategies are intertwined with social
expectations and relational goals.
4.2 Politeness Strategies
Politeness strategies reveal significant gender-based variation in the language of
reproach. Women frequently employ positive politeness tactics, such as the use of
terms of endearment ("dear," "honey"), inclusive pronouns ("we," "us"), and
empathetic statements that emphasize shared experience and solidarity. These
strategies function to soften the reproach and foster connection, suggesting a
relational orientation in women’s communicative style. Conversely, men more often
resort to negative politeness or bald-on-record strategies, particularly in contexts
International scientific journal
“Interpretation and researches”
Volume 1 issue 9 (55) | ISSN: 2181-4163 | Impact Factor: 8.2
190
characterized by clear power differentials, such as workplace interactions or
hierarchical relationships. Negative politeness in men’s reproach tends to respect the
addressee’s autonomy by avoiding overt imposition, though it may also come across
as blunt or formal. This divergence in politeness strategies not only reflects differing
socialization patterns but also indicates how gender roles shape pragmatic choices in
speech acts.
4.3 Emotional Framing
Emotional framing constitutes a key dimension in the gendered language of
reproach. Women are more inclined to embed their criticism within explicit
emotional expressions, frequently starting reproach with phrases like "I felt hurt
when..." or "It upset me that...". This emotional framing serves to personalize the
reproach, highlighting the speaker’s subjective experience and inviting empathy from
the listener. It also aligns with stereotypical expectations of women as more
emotionally expressive and relationally attuned communicators. In contrast, men’s
reproach often externalizes blame or rationalizes criticism by focusing on factual or
practical shortcomings rather than emotional impact. Men may say things like, "That
was inefficient," or "You missed the deadline," thereby emphasizing the objective
basis for reproach without overt emotional reference. This difference suggests that
men may prioritize problem-solving or accountability, while women foreground
interpersonal connection and emotional validation.
4.4 Contextual Sensitivity
The data indicate that women demonstrate greater flexibility and contextual
sensitivity in their reproach strategies, tailoring their language according to the nature
of the relationship and situational context. For instance, women’s reproach in
intimate relationships may include more emotional content and politeness markers,
whereas in formal or hierarchical settings they may adopt a more restrained tone
while still preserving relational niceties. This adaptability reflects an awareness of
social nuances and a desire to maintain face and harmony across diverse interactions.
Men, on the other hand, exhibit a more consistent pattern of reproach across different
contexts, with less modulation in response to factors such as hierarchy, intimacy, or
setting. This consistency suggests a communication style that privileges directness
and clarity over relational accommodation, potentially rooted in social norms that
encourage men to maintain authority and control regardless of context.
Conclusion
The findings of this study reveal consistent and meaningful patterns in the
gendered expression of reproach, shedding light on how men and women differ in
their linguistic approaches to criticism. While both genders engage in reproach as a
communicative act, the strategies they employ are shaped by deeply ingrained social
norms and culturally constructed gender roles. Women tend to soften their reproach,
International scientific journal
“Interpretation and researches”
Volume 1 issue 9 (55) | ISSN: 2181-4163 | Impact Factor: 8.2
191
often using indirect language, hedging, and empathetic expressions to maintain
interpersonal harmony and preserve relationships. This reflects a broader
communicative orientation towards relational sensitivity and emotional attunement.
In contrast, men are more inclined to deliver criticism with greater directness, clarity,
and assertiveness, prioritizing authority and control in their speech. These differences
underscore how gendered communication is not simply about individual preference
but is embedded within wider societal expectations and power structures.
The implications of these findings are wide-ranging and impactful:
In
workplace communication
, awareness of gendered reproach styles is
essential to prevent misunderstandings that may arise from differing communicative
expectations. For instance, men’s straightforward reproach might be perceived as
confrontational or insensitive by women, while women’s indirect criticism may be
interpreted as evasive or unclear by men. This dynamic can influence teamwork,
conflict resolution, and leadership effectiveness, emphasizing the need for gender-
sensitive communication training and policies in professional environments.
In the field of
language teaching and pragmatics
, these insights highlight the
importance of incorporating gender considerations into curricula. Language learners
benefit from understanding not only grammatical rules but also the pragmatic
nuances of speech acts like reproach, which vary by gender and culture. Educators
can design materials that reflect these variations, preparing learners to navigate real-
world interactions with greater cultural and gender awareness.
From the perspective of
intercultural and gender studies
, this research
contributes to the understanding of how identity and power relations shape
interactional norms. Gendered patterns of reproach illuminate the ways in which
social roles and expectations are enacted through language, offering a lens through
which to examine broader issues of dominance, resistance, and social cohesion.
Looking ahead, future research could profitably expand on these findings by
exploring how
intersectionality
—including factors such as age, cultural background,
professional context, and social status—interacts with gender to influence reproach
strategies. For example, the way reproach is expressed by younger versus older
speakers or within different cultural settings may reveal additional layers of
complexity. Moreover, the increasing prevalence of
digital communication
platforms
such as texting, emails, and social media introduces new modalities and
conventions that reshape how reproach is articulated and perceived. The absence of
vocal tone and div language, the asynchronous nature of digital exchanges, and the
potential for broader audiences all impact the pragmatic choices speakers make.
Investigating these emerging contexts will be crucial to fully understanding the
evolving nature of gendered reproach in contemporary communication.
International scientific journal
“Interpretation and researches”
Volume 1 issue 9 (55) | ISSN: 2181-4163 | Impact Factor: 8.2
192
In sum, this study not only elucidates key differences in how men and women
express reproach but also opens avenues for further interdisciplinary inquiry that
bridges linguistics, social psychology, and communication studies. By recognizing
and addressing the nuanced ways gender influences criticism, we can foster more
effective, empathetic, and equitable interactions across various domains of social life.
References:
1.
Brown, P., & Levinson, S. C. (1987). Politeness: Some universals in
language usage. Cambridge University Press.
2.
Holmes, J. (1995). Women, men and politeness. Longman.
3.
Searle, J. R. (1969). Speech acts: An essay in the philosophy of
language. Cambridge University Press.
4.
Tannen, D. (1990). You just don’t understand: Women and men in
conversation. William Morrow.
5.
Baxter, J. (2003). Positioning gender in discourse: A feminist
methodology. Palgrave Macmillan.
International scientific journal
“Interpretation and researches”
Volume 1 issue 9 (55) | ISSN: 2181-4163 | Impact Factor: 8.2
193
QISHLOQ XO‘JALIGINI RIVOJLANTIRISHDA RAQAMLASHTIRISH
JARAYONLARI VA ULARNI HUQUQIY TARTIBGA SOLISH
MUAMMOLARI: HUQUQIY ASOSLAR, MUAMMOLAR VA TAKLIFLAR
Umurzakova Nargiza Muxtarovna
Huquqshunoslik kafedrasi dotsenti
Usmonov Bunyodbek Baxromovich
Toshkent davlat agrar universiteti
Yurisprudensiya yo‘nalishi 1-bosqich talabasi
Umirov Behruz Bahodirovich
Toshkent davlat agrar universiteti Yurisprudensiya yo‘nalishi
1-bosqich talabasi
Annotatsiya:
Maqolada O‘zbekiston Respublikasida qishloq xo‘jaligi sohasida
raqamlashtirish jarayonlari, mavjud elektron platformalar, ularning funksional
imkoniyatlari, afzalliklari va shu bilan birga mavjud huquqiy muammolar tahlil
qilinadi. Shuningdek, raqamlashtirishning huquqiy asoslari, normativ-huquqiy
hujjatlar va ularning talqinlari, xorijiy davlatlar tajribasi asosida qishloq xo‘jaligi
tarmoqlarini yanada takomillashtirish bo‘yicha talaba sifatida ilgari surilgan taklif va
tavsiyalar o‘z aksini topgan.
Kalit so‘zlar:
raqamlashtirish, qishloq xo‘jaligi, elektron platformalar, huquqiy
asoslar, subsidiya, yer kadastri, elektron raqamli imzo, axborot xavfsizligi, huquqiy
muammo.
Annotation:
The article analyzes the processes of digitization in the field of
Agriculture in the Republic of Uzbekistan, existing electronic platforms, their
functional capabilities, advantages and at the same time existing legal problems. Also
reflected are the legal basis of digitization, regulatory legal acts and their
interpretations, proposals and recommendations advanced as a student for further
improvement of Agricultural Sectors based on the experience of foreign countries.
Keywords:
digitization, agriculture, electronic platforms, legal framework,
subsidy, land cadastre, Electronic Digital Signature, information security, legal
problem.
Аннотация;
В статье будут проанализированы процессы цифровизации в
сельском хозяйстве Республики Узбекистан, существующие электронные
платформы, их функциональные возможности, преимущества, а также
существующие правовые проблемы. В нем также отражены правовые основы
цифровизации, нормативно-правовые акты и их толкования, предложения и
рекомендации, выдвинутые студентом по дальнейшему совершенствованию
сельскохозяйственных отраслей на основе опыта зарубежных стран.
International scientific journal
“Interpretation and researches”
Volume 1 issue 9 (55) | ISSN: 2181-4163 | Impact Factor: 8.2
194
Ключевые слова:
оцифровка, сельское хозяйство, электронные
платформы, правовые основы, субсидирование, земельный кадастр,
электронная цифровая подпись, информационная безопасность, юридическая
проблема.
KIRISH
Raqamli texnologiyalarning jadal rivojlanishi turli sohalarda, xususan, qishloq
xo‘jaligida ham tub o‘zgarishlar keltirib chiqarmoqda. O‘zbekiston Respublikasida
oxirgi yillarda amalga oshirilayotgan islohotlar doirasida qishloq xo‘jaligini
raqamlashtirishga alohida e’tibor qaratilmoqda. Bu esa agrar sohaning ochiqligini,
shaffofligini ta’minlash, byurokratik to‘siqlarni kamaytirish, hamda fermer
xo‘jaliklari uchun qulay muhit yaratishga xizmat qiladi.
Raqamlashtirish jarayoni orqali fermerlarning huquqlari va manfaatlari
samaraliroq himoya qilinmoqda. Bu esa ularning iqtisodiy erkinligini oshiradi.
Ammo texnologik o‘zgarishlar bilan bir qatorda, huquqiy tizim ham mos ravishda
yangilanishi lozim. Zero, texnologik yutuqlar yuridik asoslarsiz yetarli samara
bermaydi.
METODOLOGIYA
Maqolani yozishda quyidagi metodologik yondashuvlar qo‘llanildi:
Huquqiy tahlil – mavjud qonunchilik hujjatlari va ularning amaliyotdagi
qo‘llanilishi o‘rganildi;
Amaliy kuzatuv – elektron tizimlar faoliyati monitoring qilindi;
Solishtirma tahlil – xorijiy davlatlar tajribasi o‘rganildi;
Takliflar ishlab chiqish – muammo va kamchiliklar asosida qonunchilikni
takomillashtirish bo‘yicha takliflar shakllantirildi.
Bu yondashuvlar asosida maqola ob’ektiv va puxta asoslangan tarzda yozildi.
Metodologik asoslar orqali mavzuning ilmiy tahlili ta’minlandi. Xususan, nazariy va
amaliy jihatlar o‘zaro uyg‘unlashtirildi. Bundan tashqari, mavjud qonunchilikdagi
bo‘shliqlar aniqlanib, ularni bartaraf etish yo‘llari ko‘rsatildi. Olingan ma’lumotlar
asosida tavsiyalar shakllantirildi.
NATIJALAR VA TAHLIL
Qishloq xo‘jaligini raqamlashtirish bo‘yicha qabul qilingan asosiy normativ-
huquqiy hujjatlar quyidagilar:
"Raqamli O‘zbekiston – 2030" strategiyasi;
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining – "Qishloq xo‘jaligini raqamlashtirish
konsepsiyasi to‘g‘risida";
O‘zbekiston Respublikasi Yer kodeksi;
"Davlat kadastrlari to‘g‘risida"gi Qonun;
"Elektron hukumat to‘g‘risida"gi Qonun.
International scientific journal
“Interpretation and researches”
Volume 1 issue 9 (55) | ISSN: 2181-4163 | Impact Factor: 8.2
195
Bu hujjatlar qishloq xo‘jaligi sohasida raqamli texnologiyalarni joriy qilish
uchun huquqiy asos bo‘lib xizmat qiladi. Biroq ayrim jihatlar hali to‘liq
reglamentatsiya qilinmagan. Masalan, elektron shartnomalarning huquqiy maqomi
aniq belgilab berilmagan. Shuningdek, subsidiya ajratish jarayoni ham batafsil
tartibga solinmagan. Bu esa fermerlar orasida noaniqlik va huquqiy xavf tug‘diradi.
Mavjud elektron platformalar va ularning faoliyati
O‘zbekistonda quyidagi elektron platformalar faoliyat ko‘rsatmoqda:
fermershuhrat.uz – fermerlar faoliyatini baholash va reyting tizimi;
agroplatforma.uz – subsidiya, texnika, o‘g‘it olish uchun ariza berish
platformasi;
my.gov.uz – yer ajratish, davlat xizmatlaridan foydalanish;
soliq.uz – soliq deklaratsiyasi topshirish.
Bu platformalar yordamida qator xizmatlar onlayn shaklda taqdim etilmoqda.
Natijada, byurokratik to‘siqlar kamaymoqda va samaradorlik oshmoqda. Biroq,
ularning bir-biri bilan integratsiyasi yo‘qligi tufayli foydalanuvchilar ko‘p hollarda
bir ma’lumotni bir necha bor kiritishga majbur bo‘lmoqda. Bu esa vaqt va mehnat
sarfini oshiradi. Platformalarning yagona tizimda birlashtirilishi hozirgi zamon talabi
hisoblanadi.
Huquqiy muammolar
Raqamlashtirish jarayonida quyidagi muammolar kuzatilmoqda:
Elektron shartnomalarning yuridik kuchi – ERI orqali tuzilgan hujjatlarning
sudda tan olinmasligi holatlari mavjud;
Axborot xavfsizligi – fermerlar va xo‘jalik subyektlari haqidagi ma’lumotlar
zaif himoyalangan;
Qonunchilikdagi tafovutlar – elektron va an’anaviy hujjat aylanishidagi
nomuvofiqliklar;
ERI bilan bog‘liq muammolar – ayniqsa chekka hududlarda ERI olish va undan
foydalanishning murakkabligi.
Bu muammolar qishloq xo‘jaligi subyektlarining raqamli xizmatlardan
to‘laqonli foydalanishiga to‘sqinlik qilmoqda. Ayniqsa, huquqiy noaniqliklar
fermerlar faoliyatini susaytiradi. Shuningdek, ERI tizimining texnik va tashkiliy
kamchiliklari ham jiddiy e’tibor talab qiladi. Davlat tomonidan huquqiy va texnik
yordam mexanizmlari ishlab chiqilishi zarur. Aks holda, raqamlashtirishning
samarasini to‘liq ko‘rish mushkul bo‘ladi.
Xorijiy tajriba
Estoniya – barcha agrar operatsiyalar blokcheyn texnologiyasida olib boriladi;
Hindiston – dehqonlar uchun yagona ID karta orqali subsidiya tizimi yo‘lga
qo‘yilgan;
Turkiya – yer koordinatalariga asoslangan elektron boshqaruv tizimi mavjud.
International scientific journal
“Interpretation and researches”
Volume 1 issue 9 (55) | ISSN: 2181-4163 | Impact Factor: 8.2
196
Xorijiy tajriba shuni ko‘rsatadiki, qishloq xo‘jaligini raqamlashtirish jarayonida
yagona platformaga asoslangan tizimlar samarali hisoblanadi. Masalan, Estoniyada
barcha ma’lumotlar blokcheyn texnologiyasida himoyalangan. Bu esa ishonchlilik va
shaffoflikni ta’minlaydi. Hindistonda esa dehqonlarga subsidiya ajratishda inson
omili cheklangan. Turkiya tajribasida esa geografik axborot tizimlari orqali yer
resurslari nazorat qilinmoqda. O‘zbekiston ham bu tajribalarni hisobga olib, milliy
modelni ishlab chiqishi lozim.
MUHOKAMA
Yuqoridagi tahlil asosida, qishloq xo‘jaligida raqamlashtirish bo‘yicha qator
ijobiy qadamlar qo‘yilgan bo‘lsa-da, ularning huquqiy asoslari to‘liq shakllanmagan.
Ayniqsa, elektron platformalarning huquqiy maqomi, ulardagi ma’lumotlarning
ishonchliligi va shaffofligi, ERI bilan bog‘liq muammolar dolzarb bo‘lib qolmoqda.
Amaldagi qonunchilik hujjatlari ko‘plab yo‘nalishlarda yetarli darajada aniq
emas. Fermerlar tomonidan elektron tizimlarga bo‘lgan ishonch ham bu holat bilan
bog‘liq. Qonunchilikda aniq va qat’iy normalarning mavjudligi tizimga nisbatan
ishonchni oshiradi. Bundan tashqari, mutasaddi tashkilotlarning o‘zaro hamkorligi
kuchaytirilishi zarur. Shuningdek, huquqiy savodxonlikni oshirishga qaratilgan
chora-tadbirlar ham zarur.
XULOSA
Qishloq xo‘jaligini raqamlashtirish – bu zamon talabi. Biroq bu jarayon faqat
texnologik jihatdan emas, balki huquqiy asoslar bilan mustahkamlangandagina
samarali natijalar beradi. Raqamli tizimlarning to‘laqonli ishlashi uchun ularning
huquqiy maqomi, foydalanuvchilarning huquqlari va majburiyatlari aniq belgilanishi
zarur.
Maqolada keltirilgan tahlil va takliflar asosida, O‘zbekistonning agrar sohasi
yanada rivojlanadi, fermerlar uchun qulayliklar yaratiladi va korrupsiyaviy holatlar
kamayadi. Huquqiy mexanizmlarning takomillashuvi texnologik yangiliklar bilan
uyg‘unlashsa, natija kuchli bo‘ladi. Shuningdek, davlat va xususiy sektor
hamkorligiga asoslangan platformalar yaratish maqsadga muvofiq. Eng muhimi,
raqamli islohotlarda inson omili va foydalanuvchi qulayligi har doim ustuvor bo‘lishi
zarur.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2020 yil 23 oktabrdagi PQ–
4879-son qarori “Qishloq xo‘jaligini raqamlashtirish konsepsiyasi to‘g‘risida”.
2.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2021 yil 5 apreldagi PQ–5042-
son qarori “Agrosanoat majmuasida boshqaruv tizimini takomillashtirish chora-
tadbirlari to‘g‘risida”.
International scientific journal
“Interpretation and researches”
Volume 1 issue 9 (55) | ISSN: 2181-4163 | Impact Factor: 8.2
197
3.
O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2020 yil 6
noyabrdagi 690-son qarori “Qishloq xo‘jaligida raqamli texnologiyalarni joriy etish
tartibi to‘g‘risidagi nizomni tasdiqlash haqida”.
4.
“Elektron hukumat to‘g‘risida”gi O‘zbekiston Respublikasi Qonuni,
2015 yil 9 dekabr.
5.
“Davlat kadastrlari to‘g‘risida”gi O‘zbekiston Respublikasi Qonuni,
2016 yil 21 iyun.
6.
O‘zbekiston Respublikasi Yer kodeksi (yangi tahriri), 2023 yil 1 may
holatiga ko‘ra.
7.
“Raqamli O‘zbekiston – 2030” strategiyasi. Elektron hukumat loyihasi
8.
O‘zbekiston Respublikasi Qishloq xo‘jaligi vazirligi rasmiy sayti:
9.
A.A. Raxmonov. Qishloq xo‘jaligini raqamlashtirish va zamonaviy
boshqaruv yondashuvlari. – Toshkent: “Yuridik nashr”, 2022.
10.
I.G.
Xolmurodov.
Yer
resurslaridan
foydalanishda
raqamli
texnologiyalarning huquqiy asoslari. // “Yuridik fanlar axborotnomasi”, 2023, №4.
International scientific journal
“Interpretation and researches”
Volume 1 issue 9 (55) | ISSN: 2181-4163 | Impact Factor: 8.2
198
FIZIKADAN LABORATORIYA ISHLARINI ZAMONAVIY MEDOTLAR
ASOSIDA TASHKILLASHTIRISH
Karimov Xasan Narzullayevich
Djalalov Temur Asfandiyarovich
Ochilova Ozoda Odilovna
Axmadov Majidjon Ashraf o‘g‘li
Muhammad al-Xorazmiy nomidagi TATU
“Moskva muhandislik fizikasi instituti” Milliy tadqiqot yadro universiteti
Toshkent filiali
Annotatsiya:
Maksvell taqsimoti molekulalarning tezliklarini taqsimlash
qonuniyatini tasvirlaydi va gaz molekulalarining xususiyatlarini tahlil qilishda muhim
o‘rin tutadi. Ushbu maqolada Maksvell taqsimotini o‘rganishga bag‘ishlangan
laboratoriya ishlarini real va virtual laboratoriyada bajarish metodikasi tahlil qilinadi.
Har ikki usulning o‘ziga xos jihatlari, afzalliklari va kamchiliklari ko‘rib chiqilib,
ularning o‘quv jarayoniga ta'siri baholanadi.
Kalit so‘zlar:
Maksvell taqsimoti, virtual laboratoriya, real laboratoriya, gaz
molekulalari, tezlik taqsimoti, molekulyar fizika, simulyatsiya.
Kirish. Fizika fanida nazariy bilimlarni talabalarga to‘liq yetkazishning muhim
vositalaridan biri laboratoriya ishlari hisoblanadi. An’anaviy laboratoriya ishlari
talabalarni nazariy bilimlarni amaliyotda qo‘llashga o‘rgatadi, zamonaviy metodik
yondashuvlar va texnologiyalar bu jarayonni yangi bosqichga ko‘taradi. Bugungi
kunda texnika oliy ta’lim muassasalarida laboratoriya mashg‘ulotlarini raqamli
texnologiyalar, simulyatsiyalar va kompyuter dasturlari yordamida amalga oshirish
keng tarqalmoqda.
Zamonaviy laboratoriya ishlarini tashkil etishda raqamli texnologiyalarning roli
katta. Virtual laboratoriyalar va simulyatsiyalar orqali fizik tajribalarni amalga
oshirish imkoniyati talabalarga amaliy mashg‘ulotlarni osonlashtiradi. Masalan,
internet orqali mavjud bo‘lgan fizik simulyatorlar yordamida murakkab tajribalarni
xavfsiz va qulay sharoitda o‘tkazish mumkin. Real va virtual reallik texnologiyalari
laboratoriya ishlarini yanada interaktiv va qiziqarli qilishda muhim rol o‘ynaydi. Real
va virtual texnologiyalari yordamida talabalar real dunyodagi fizik jarayonlarni
ko‘rib, ularni o‘z qo‘llari bilan boshqarish imkoniga ega bo‘lishadi. Bu usul amaliy
tajribalarni yanada chuqurroq o‘rganishga imkon beradi. Bu tizimlar fizik
tajribalarning aniqligini oshirib, talabalarning olgan natijalarini real vaqt rejimida
kuzatish imkoniyatini beradi [1]. Masalan, o‘lchov natijalarini kompyuterga ulash
orqali avtomatik tarzda tahlil qilish va grafikalarni tuzish mumkin bo‘ladi.
International scientific journal
“Interpretation and researches”
Volume 1 issue 9 (55) | ISSN: 2181-4163 | Impact Factor: 8.2
199
Zamonaviy metodikalardan yana biri bu kooperativ o‘qitishdir. Bunda talabalar
kichik guruhlarga bo‘linib, birgalikda laboratoriya ishlarini bajaradilar. Bu usul
nafaqat amaliy ko‘nikmalarni o‘rgatadi, balki jamoada ishlash, mas’uliyatni
bo‘lishish va muammolarni birgalikda hal qilish malakasini ham rivojlantiradi.
Maksvell taqsimoti (Maksvell-Boltsman taqsimoti) gaz molekulalarining
tezliklarini
taqsimlash
qonuniyatini
tavsiflaydi.
Bu
taqsimot
ideal
gaz
molekulalarining termodinamik xususiyatlarini tushuntirishda va ularning tezliklari
qanday taqsimlanganini aniqlashda qo‘llaniladi. Mazkur laboratoriya ishi talabalarga
bu qonuniyatni amaliyotda o‘rganishga, molekulalar harakati va ularning tezliklarini
kuzatishga imkon beradi.
Real laboratoriyada Maksvell taqsimotini o‘rganish metodikasi. Ishning
maqsadi. Real laboratoriyada Maksvell taqsimotini o‘rganish orqali talabalar gaz
molekulalarining termodinamik xususiyatlari, ularning harakati va tezliklarini
taqsimlash qonuniyatlari bilan tanishadilar [2-4]. Maqsad talabalarga molekulalar
harakatini real tajribalar yordamida kuzatish va nazariy ma’lumotlarni amaliy
tasdiqlash imkoniyatini berishdir. Ishning bajarilishi. Tajriba boshlangandan oldin
gazning harorati va bosimi o‘lchanadi. Idish ichidagi molekulalarning harakatini
kuzatish uchun yuqori tezlikdagi kameralar o‘rnatiladi. Kameralar orqali
molekulalarning qanday harakatlanayotganini va ularning to‘qnashuvlarini kuzatish
mumkin bo‘ladi. Tezliklarni aniqlash uchun har bir molekulaning o‘tgan masofasi va
vaqt o‘lchanadi. Olingan natijalar yordamida molekulalarning harakat tezliklari
hisoblab
chiqiladi.
Xulosa
chiqarish:
Real
tajriba
yordamida
talabalar
molekulalarning tezliklari bo‘yicha Maksvell taqsimoti qanday shakllanishini
amaliyotda kuzatib, tajribaning nazariy bilimlar bilan mosligini o‘rganadilar.
Endi real laboratoriya ishlarining afzalliklari va kamchiliklari haqida so‘z
yuritamiz. Afzalliklari: Real tajribalar orqali talabalar fizik qonuniyatlarni amaliyotda
ko‘rish va ularni aniq faktlar bilan solishtirish imkoniga ega bo‘ladilar.
Kamchiliklari: Ushbu usulda tajribani o‘tkazish uchun ko‘p vaqt, jihoz va texnik
tayyorgarlik talab etiladi. Barcha tajribalarni sinchkovlik bilan o‘tkazish juda ko‘p
resurslarni talab qilishi mumkin.
Maksvell taqsimoti uchun real va vertual ishlar.
Real laboratoriya
Vertual laboratoriya
International scientific journal
“Interpretation and researches”
Volume 1 issue 9 (55) | ISSN: 2181-4163 | Impact Factor: 8.2
200
Virtual laboratoriyada Maksvell taqsimotini o‘rganish metodikasi. Ishning
maqsadi: Virtual laboratoriyada Maksvell taqsimotini o‘rganish talabalarga
tajribalarni raqamli simulyatsiyalar yordamida amalga oshirish imkonini beradi.
Maqsad talabalarga molekulalar harakatini xavfsiz va qulay sharoitda, real
laboratoriya jihozlarisiz kuzatish va tahlil qilish imkoniyatini yaratishdir. Bizga Fizik
simulyator dasturlari (masalan, PhET, Algodoo yoki boshqa fizik simulyatsiya
dasturlari) kabilar kerak bo‘ladi. Fizik simulyator dasturini ishga tushirish va gaz
molekulalari harakatini ko‘rsatadigan interfeysni tanlashimiz va kerakli shart-
sharoitdi sozlashimiz kerak. Bunda real laboratoriyadagi shart-sharoitlar simulyatsiya
qilinadi.
Eksperimental tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatdiki, real laboratoriyada
o‘tkazilgan tajriba orqali talabalar fizik qonuniyatlar bilan amaliy tanishib, tajribani
o‘z ko‘llari bilan boshqarish imkoniyatiga ega bo‘lishdi. Real laboratoriya ishi
ko‘proq vaqt va resurs talab qilgani sababli, barcha talabalarning faol ishtiroki
ta’minlanmagan bo‘lsa-da, aniq va real ma’lumotlar olish imkonini berdi [5-8].
Real va virtual laboratoriya ishlarini solishtirish
Aspekt
Real laboratoriya
Virtual laboratoriya
Jihozlar
Fizik
jihozlar
talab
etiladi
Raqamli dastur talab etiladi
Xavfsizlik
Texnik xavfsizlik talab
etiladi
Xavfsizlik masalasi mavjud emas
Amalga oshirish
vaqti
Ko‘proq vaqt talab etadi Tez amalga oshiriladi
Aniq natijalar
Haqiqiy
ma'lumotlar
yig‘iladi
Simulyatsiyalangan natijalar olinadi
Ta'lim
samaradorligi
Amaliyot ko‘nikmalarini
oshiradi
Tez va qulay o‘rganish imkonini
beradi
Eksperimental tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatdiki, real laboratoriyada
o‘tkazilgan tajriba orqali talabalar fizik qonuniyatlar bilan amaliy tanishib, tajribani
o‘z ko‘llari bilan boshqarish imkoniyatiga ega bo‘lishdi. Real laboratoriya ishi
ko‘proq vaqt va resurs talab qilgani sababli, barcha talabalarning faol ishtiroki
ta’minlanmagan bo‘lsa-da, aniq va real ma’lumotlar olish imkonini berdi [9-10].
Virtual laboratoriya esa talabalarga tez va xavfsiz sharoitda tajribani amalga
oshirish imkoniyatini yaratdi. Talabalar simulyatsiyalar orqali Maksvell taqsimoti
bilan tanishib, o‘z natijalarini tezda olishdi. Simulyatsiyalarda xatolar yoki amaliy
qiyinchiliklar bo‘lmaganligi sababli, talabalarning tezlikda ishlashlari va ko‘p sonli
tajribalarni qisqa vaqt ichida bajarishlari mumkin bo‘ldi.
Xulosa. Virtual laboratoriya ishlari o‘quv jarayonini tezlashtirish, xavfsiz va
samarali tarzda ko‘plab tajribalarni o‘tkazish imkonini beradi. Virtual laboratoriya
International scientific journal
“Interpretation and researches”
Volume 1 issue 9 (55) | ISSN: 2181-4163 | Impact Factor: 8.2
201
ishlari o‘quv jarayonini tezlashtirish, xavfsiz va samarali tarzda ko‘plab tajribalarni
o‘tkazish imkonini beradi. Maksvell taqsimotini o‘rganish laboratoriya ishlarini real
va virtual laboratoriyalarda amalga oshirish metodikalarini solishtirish shuni
ko‘rsatadiki, har ikki usulning o‘ziga xos afzallik va kamchiliklari mavjud. Real
laboratoriya: Aniq ma’lumotlar yig‘ish, amaliyot orqali chuqur bilim berish va
talabalarning tajriba o‘tkazish ko‘nikmalarini rivojlantirishda katta ahamiyatga ega.
Biroq, ko‘p vaqt va texnik jihozlar talab etiladi, shuningdek, xavfsizlik masalalariga
alohida e’tibor berilishi lozim.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1. Э.З.Имамов Х.Н.Каримов, C.C.Халилов, А.Э.Имамов. // Будущее за
обучением с активным процессом самообразования студентов. // “Science and
innovation” international scientific journal. 2022. № 5. -С. 479-482.
2. B.B.Turdiqulov, O‘S.Nazirov, Yu.N.Karimov. // Atom va molekulalarning
yorug’likni yutishi va nurlanishi // UIF = 8.1 | SJIF = 5.685. 2022. –C. 1252-1258.
3. X.N.Karimov. //
Fizika fanini o‘qitishda virtual laboratoriya ishidan
.// “Yosh olimlar, doktarantlar va tadqiqotchilarning onlayn ilmiy-forumi”
materiallar to‘plami. –B. 102-104
4. X.N.Karimov, A.E.Imamov, E.Z.Imamov. // Development of creative
thinking in higher education.// “Science and innovation” international scientific
journal.
5. Asfandiyorov M. M. Laboratoriya ishlari orqali fizika fanini o ‘qitish
samaradorligini oshirish usullari //Sustainability of education, socio-economic
science theory T2-19. – Т. 6. – С. 60-62.
6. Axmadov, M., Asfandiyorov, M., (2023). // Pedagogik dasturiy vositalar
yordamida fizika fanini o ‘qitish. // Центральноазиатский журнал образования и
инноваций, 2(10), 90-92. (
https://in-academy.uz/index.php/cajei/article/view/21486
7.
X.N.Karimov,
M.M.Asfandiyorov,
M.A.Axmadov.
//Zamonaviy
yondashuvlar asosida fizika o‘qitishni rivojlantirish.// “Yosh olimlar, doktarantlar va
tadqiqotchilarning onlayn ilmiy-forumi” materiallar to‘plami. 2023. –P. 113
(
https://scholar.google.com/citations?view_op=view_citation&hl=ru&user=i5SoNTc
AAAAJ&citation_for_view=i5SoNTcAAAAJ:M3ejUd6NZC8C)
8. Jabborov, U., & Axmadov, M. (2023). // ITTERBIY KIRISHMASI
KREMNIY HAJMIDA HOSIL QILADIGAN NANOO‘LCHAMLI NUQSONLI
MARKAZLARNING KUYISH KINETIKASI. // Центральноазиатский журнал
образования
и
инноваций,
2(10),
179-182.
academy.uz/index.php/cajei/article/view/21589
9. Рахматуллаева М., Ахмадов М. FIZIKA VA KIMYO FANLARINI
O‘QITISHDA INTEGRATSIYALASHGAN YONDASHUVLAR //Interpretation
International scientific journal
“Interpretation and researches”
Volume 1 issue 9 (55) | ISSN: 2181-4163 | Impact Factor: 8.2
202
and
researches.
–
2025.
–
№.
4
(50).
https://scholar.google.com/citations?view_op=view_citation&hl=ru&user=Tl5hqLk
AAAAJ&sortby=pubdate&citation_for_view=Tl5hqLkAAAAJ:h9G0ZmjYpDoC
)
10. Назиров К., Ахмадов М., Алимов А. FIZIKA FANINI FANLARARO
BOG ‘LANISH ASOSIDA O ‘QITISHDA KIMYO FANINING O‘RNI //Talqin va
tadqiqotlar.
–
2025.
–
№.
1
(59).
https://scholar.google.com/citations?view_op=view_citation&hl=ru&user=Tl5hqLk
AAAAJ&sortby=pubdate&citation_for_view=Tl5hqLkAAAAJ:ON9TkA72AHEC
International scientific journal
“Interpretation and researches”
Volume 1 issue 9 (55) | ISSN: 2181-4163 | Impact Factor: 8.2
203
E’TIQOD VA DINIY E’TIQOD TUSHUNCHASI
Yo‘ldoshova Surayyo Ulug‘murod qizi
Umrzoqov Azizbek Otabek o‘g‘li
SHDPI Milliy g’oya ma’naviyat asoslari va huquq ta’limi
yo‘nalishi 1-kurs talabalari
Anottatsiya:
Mazkur mavzuda e’tiqod va diniy e’tiqod tushunchalarining
mohiyati, o‘zaro farqi va jamiyat hayotidagi o‘rni tahlil etiladi. E’tiqod – bu
insonning ichki ishonchi, dunyoqarashi va ma’naviy tamoyillariga asoslangan holat
bo‘lib, diniy e’tiqod esa bu ishonchning muayyan diniy qarashlar, ibodatlar va
qadriyatlar orqali ifodalanishidir. Shuningdek, mutaassiblik va diniy ekstremizm kabi
salbiy hodisalar bilan sog‘lom diniy e’tiqodning farqi ajratib ko‘rsatilgan.
Kalit so‘zlar:
E’tiqod, diniy e’tiqod, ishonch, ma’naviyat, axloq, bag’rikenglik,
tolerantlik, dinlararo totuvlik, diniy erkinlik, vijdon erkinligi.
“Biz bugun аmаlgа оshirаyotgаn Hаrаkаtlаr strаtеgiyasining bеshinchi ustuvоr
yo`nаlishidа hаm millаtlаrаrо tоtuvlik vа diniy bаg`rikеnglikni tа’minlаsh bo`yichа
eng muhim vаzifаlаr bеlgilаb bеrilgаn”.
Shаvkаt Mirziyoyеv, 2017- yil 15-iyun.
Hоzirgi kundа jаmiyatimizdа milliy vа diniy qаdriyatlаr uyg`unligigа erishish,
diniy bаg`rikеnglik hаmdа millаtlаrаrо tоtuvlikni tа’minlаsh, diniy ekstrеmistik vа
tеrrоristik buzg`unchi g`оyalаrgа qаrshi yoshlаrdа mаfkurаviy immunitеtni
shаkllаntirish, ulаr qаlbidа оbоdlik, bunyodkоrlik kаbi ulug`vоr tuyg`ulаrni uyg`оtish
dаvr tаlаbigа аylаnmоqdа. Prеzidеntimiz Shаvkаt Mirziyoyеv 2017- yil 15- iyundа
“Ijtimоiy bаrqаrоrlikni tа’minlаsh, muqаddаs dinimizning sоfligini аsrаsh – dаvr
tаlаbi” mаvzusidаgi so`zlаgаn nutqidа tа’kidlаgаnidеk, “Bugungi kundа ijtimоiy-
mа’nаviy muhitni vа аhоli turmush shаrоitini yaхshilаsh, yoshlаrni turli diniy
ekstrеmistik оqimlаr tа’siridаn аsrаsh mаsаlаsi bаrchаmiz uchun eng аsоsiy mаsаlа
bo`lib turibdi” O`zbеkistоn аhоlisining tахminаn 92 fоizini ya’ni аsоsiy qismini
musulmоnlаr tаshkil etаdi. Shu bоisdаn hаm dаvlаt vа nоdаvlаt tаshkilоtlаri diniy
bаg`rikеnglik g`оyasini o`zining “Оzоd vа оbоd Vаtаn, erkin vа fаrоvоn hаyot”
bаrpо etish bоsh g`оyasining аsоsiy g`оyalаridаn biri hisоblаnаdi.
O`zbеkistоn dаvlаti dunyoviylik аsоsidа shаkllаngаn vа bаrchа dinlаr tеng
hisоblаnib, diniy bаg`rikеnglik rivоjlаngаn. Hаmmа dinlаrgа hurmаt bilаn qаrаlаdi.
O`zbеkistоn аhоlisining аsоsiy qismi musulmоnligi sаbаbli islоm dinigа аlоhidа
e’tibоr bеrilаdi. Din vа dunyoviy dаvlаt оrаsidаgi munоsаbаt hаqidа gаp kеtаr ekаn,
eng аvvаlо, dinnning dаvlаtdаn аjrаtilishi tаmоyili uning аsоsini tаshkil etishini
International scientific journal
“Interpretation and researches”
Volume 1 issue 9 (55) | ISSN: 2181-4163 | Impact Factor: 8.2
204
tа’kidlаsh zаrur. Bu hаqdа Kоnstitutsiyamizning 75-mоddаsidа shundаy dеyilаdi:
“Diniy tаshkilоtlаr vа birlаshmаlаr dаvlаtdаn аjrаtilgаn hаmdа qоnun оldidа
tеngdirlаr. Dаvlаt diniy birlаshmаlаrning fаоliyatigа аrаlаshmаydi.”
Mаzkur mоddаdа muhim qоidаlаr mustаhkаmlаb qo`yilgаn. Аvvаlо diniy
tаshkilоtlаr qаysi kоnfеssiyagа tааlluqligidаn qаt’i nаzаr, bir хil huquqiy mаydоndа
fаоliyat оlib bоrаdi. Qоlаvеrsа, diniy birlаshmаlаr fаоliyatini tаshkil etish ulаrning
ichki ishi hisоblаnаdi vа dаvlаt nаzоrаtidаn хоlidir. Mustаqillikning dаstlаbki
kunlаridаnоq mаmlаkаtimizning bаrchа fuqаrоlаri hаqiqiy e’tiqоd erkinligini his etа
bоshlаdilаr. Bugungi kundа O`zbеkistоndа turli din vаkillаrining hеch qаndаy
to`siqlаrsiz o`z dinlаrigа e’tiqоd qilishlаri uchun bаrchа shаrоitlаr yarаtilgаn. Sоbiq
sho`rо dаvridа rеspublikаizdа bоr-yo`g`i 87 tа mаsjid vа 2 tа mаdrаsа fаоliyat
ko`rsаtgаn bo`lsа, hоzir O`zbеkistоn musulmоnlаri idоrаsi bоshqаruvi оstidа rаsmiy
ro`yхаtdаn o`tgаn, bаrchа qulаyliklаr yarаtilgаn 2054 (2019 y.) dаn оrtiq mаsjid, 10
tа mаdrаsа vа Tоshkеnt Islоm isntituti fаоliyat ko`rsаtib turibdi. Mustаqillik yillаridа
110 mingdаn оrtiq musulmоn hаj vа 80 mingdаn оrtiq Umrа sаfаrini аmаlgа
оshirdilаr. E'tiqod tushunchasi. E'tiqod (arabcha «i'taqada» fe'lidan) ishonch, imonli
bo‘lish ma'nolarini anglatadi. Keng ma'noda e'tiqod inson faoliyati uchun ma'naviy
asos, yo‘l-yo‘riq va mo‘ljal bo‘lib xizmat qiluvchi, aql, his va iroda vositasida
anglangan bilim, g‘oya va shu asosda shakllanadigan maqsadlar majmuini hamda
ularning to‘g‘riligiga ishonch bilan bog‘liq bo‘lgan psixologik holatni ifodalaydi.
Bilim va g‘oyalar insonning ham aqli, ham qalbi bilan o‘zlashtirib olinganidagina
e'tiqodga aylanadi. Umuman olganda, e'tiqod shaxs, guruh va ommani
jipslashtiruvchi, odamlarni ijtimoiy hayotning faol a'zosiga aylantiruvchi omil
hisoblanadi. E'tiqodi zaif ishilar ko‘pincha boshqalarga ergashib yoki taqlid qilib
yashaydilar. Sharoitga qarab goh u, goh bu tomonga og‘adilar.Bunday e'tiqodiy
zaiflik, bo‘shliq shaxs kamolotiga salbiy ta'sir ko‘rsatadi.Agar e'tiqod mutaassib,
irqiy, millatchilik, tor siyosiy va iqtisodiy manfaatlar bilan cheklangan bo‘lsa, bunday
holda u buzg‘unchilik, beqarorlikk xizmat qiladi, rivojlanishga to‘siq
bo‘ladi.Taraqqiyot, hurlikka yetaklovchi ishonch va e'tiqod bilan buzg‘unchi,
aldamchi, adashtiruvchi, yolg‘on «e'tiqod»ni farqlash juda muhim.Shu nuqtai
nazardan qaraganda, sog‘lom e'tiqod shaxs dunyoqarashi tizimida muhim o‘rinni
egallaydi. Uning ahamiyati birinchidan, shaxs dunyoqarashidagi barqarorlikni
belgilovchi halqa sifatida chiqishida, ikkinchidan, mavjud yoki yuzaga kelishi
mumkin bo‘lgan qiyinchiliklardan cho‘chimaslik ularga qarshi tura olish va bartaraf
etishning oqilona yo‘llarini izlashga, uchinchidan xulqidagi sobitlik, izchillik va
amaliyotdagi faollikni ta'minlashga xizmat qilishida ko‘rinadi.Shuning uchun,
kishilarda ijtimoiy qadriyatlar, buyuk kelajak, taraqqiyotga bo‘lgan ishonchni, ozod
va obod Vatan, erkin va farovon hayot barpo etishga bo‘lgan e'tiqodni shakllantirish
dolzarb vazifa bo‘lib qolmoqda. Diniy e'tiqod bu– inson irodasidan yuqori turgan
International scientific journal
“Interpretation and researches”
Volume 1 issue 9 (55) | ISSN: 2181-4163 | Impact Factor: 8.2
205
zotga imon keltirish, undan madad olish, asotiriy voqea-hodisalarning takror sodir
bo‘lishi va unga daxldorlik hamda muayya tasavvur, aqida, muqaddas kitob,
payg‘ambar,avliyo va hokazolarga ishonch demakdir.Diniy e'tiqodda muayyan
timsollar (buyum, harakat, so‘z, matnlar)diniy ma'no va mazmun kasb etadi. Ularning
9 majmui diniy yo‘nalishning shakllanishi va faoliyat ko‘rsatishini ta'minlaydi. Har
bir din yoki diniy konfessiya (yo‘nalish)ning sobit aqidalari mavjud.Islom dinida
imoni mufassal quyidagi aqidani – Alloh, Uning farishtalari, muqaddas kitoblari,
payg‘ambarlari, oxirat kuni, taqdir (yaxshilik va yomonlik Allohning irodasi bilan
bo‘lishi)ga va o‘lgandankeyin tirilishga ishonishni o‘z ichiga oladi. Diniy e’tiqod-
Allohning kalomi haqiqiy ekanligiga astoydil ishonish, iymonning 3 unsurlaridan
biri. Etiqodning sinonimi sifatida turli aqidaviy maktablar tasdiq, aqida, akd
terminlarini ishlatganlar. Mazmuni jihatdan Etiqodga eng yaqin turadigani tasdiq
(bilan-qalb) bo‘lib, Alloh va Uning Qur’on orqali yetkazgan so‘zlari,haqiqiy ekanini
chin qalbdan e’tirof etishdir. Ular o‘rtasidaga farq atiga shundaki, tasdiq Allohning
so‘zlari haqiqiy va ishonchli ekanligani ichki mulohaza bilan anglash, E’tiqod bo‘lsa
mana shunga qo‘shilish,unga qalbdan imon keltirishdir. Dinning bag‘rikenglik
mohiyati. «Bag‘rikenglik» tushunchasiilmiy faoliyat va ijtimoiy hayotning turli
sohalari, jumladan, siyosat va siyosatshunoslik, sosiologiya, filosofiya, ilohiyot,
qiyosiydinshunoslik kabi sohalarda keng istifoda etiladigan tushunchalardan biri
hisoblanadi. Lotincha tolerare, ya'ni «chidamoq», «sabr qilmoq»ma'nosini anglatgan
bu so‘z, asosan bir insonning boshqa inson dunyoqarashiga toqat qilishini bildirsa-da,
etimologik tahlil doim ham uning tom ma'nosini ochib beravermaydi. Diniy
bag‘rikenglik turli din vakillari e'tiqodidagi mavjud.Aqidaviy farqlardan qat'i nazar,
ularning yonma-yon, o‘zaro tinch-totuv yashashini anglatadi. Diniy bag‘rikenglik
turli din vakillari e'tiqodidagi mavjud aqidaviy farqlardan qat'i nazar, ularning
yonma-yon, o‘zaro tinch-totuv yashashini anglatadi. Har kim o‘z e'tiqodiga amal
qilishda erkin bo‘lgani holda bu huquqqa boshqalar ham ega ekanini e'tirof etmog‘i
lozim.Islom, hinduiylik, xristianlik yoki boshqa dinlardan qay biriga mansub
bo‘lishidan qat'i nazar, inson deyarli bir xil histuyg‘ularni boshidan kechiradi.
O‘zbekiston davlatining dunyoviylik, diniy bag‘rikenglik, barcha dinlarga bir xilda
munosabat, jamiyat taraqqiyotida din bilan hamkorlik qilish xususiyatlari ana shu
tamoyil asosida amalga oshiriladi. Chunki dunyoviy-ma'rifiy davlatda diniy e'tiqodi
va dunyoqarashidan qat'i nazar, siyosiy xohishlarini bildirishda barcha fuqarolarning
teng ishtiroki tamoyiliga rioya qiladi.
Davlatimizning vijdon erkinligiga munosabati–O‘zbekiston Respublikasi
Konstitusiyasining 35-moddasida mustahkamlab qo‘yilgan “Hamma uchun vijdon
erkinligi kafolatlanadi. Har bir inson xohlagan dinga e'tiqod qilish yoki hech qaysi
dinga e'tiqod qilmaslik huquqiga ega”, degan qoidada o‘zining aniq huquqiyqonuniy
ifodasini topgan. Demak, «vijdon erkinligi» degan tushunchaning mazmun-mohiyati
International scientific journal
“Interpretation and researches”
Volume 1 issue 9 (55) | ISSN: 2181-4163 | Impact Factor: 8.2
206
xohlagan dinga e'tiqod qilish huquqidan tashqari, hech qanday dinga e'tiqod qilmaslik
ixtiyorini ham qamrab oladi. Har bir fuqaro haqli bo‘lgan bunday huquqning
buzilmasligi uchun mazkur modda “diniy qarashlarni majburan singdirishga yo‘l
qo‘yilmaydi” degan muhim qoida bilan to‘ldirilgan. Buning zamirida vijdon
erkinligiga nisbatan har qanday tahdidni bartaraf etish istagi
yotadi.O‘zbekiston Respublikasi Konstitusiyasida aniq-tiniq belgilab qo‘yilgan
davlat va jamiyat qurilishining bosh maqsadlardan biri - inson farovonligi
ta'minlangan, ijtimoiy adolat va qonuniylik ustuvorlik qiladigan, barcha fuqarolar bir
xil huquq va erkinliklarga ega bo‘lgan, jinsi, irqi, millati, tili, dini, ijtimoiy kelib
chiqishi, e'tiqodi, shaxsi va ijtimoiy mavqeidan qat'i nazar, qonun oldida tengligiga
asoslangan jamiyatni barpoetishdir. Bu, eng avvalo, yuksak ma'naviyat va
hurfikrlilikka asoslangan, vijdon erkinligi amalda barqaror bo‘lgan jamiyatni barpo
etish demakdir. Bunday jamiyatni qurish esa, birinchi navbatda, keng ma'nodagi
vijdon 29 erkinligi, jumladan, diniy e'tiqod erkinligini ta'minlashni taqozo etadi.
O‘zbekiston Respublikasining Konstitusiyasida ushbu hayotiy masalaga umume'tirof
etilgan demokratik tamoyillardan kelib chiqib yondashilgan.Tom ma'nodagi vijdon
erkinligi huquqini kafolatlash va amalda ta'minlash uchun va diniy e’tiqod inson
hayotining ajralmas tarkibiy qismlaridan O‘zbekistonda to‘laqonli huquqiy tizim
yaratilgan. “
Xulosa:
E’tiqod va diniy e’tiqod inson hayotining ajralmas tarkibiy qismlaridan
biri bo‘lib, shaxsning ma’naviy yetukligi, axloqiy qarashlari va jamiyatdagi tutgan
o‘rnini belgilashda muhim rol o‘ynaydi. Sog‘lom e’tiqod insonni ezgulikka,
halollikka, sabr-toqat va bag‘rikenglikka undaydi. Diniy e’tiqod esa nafaqat shaxsiy
hayotga, balki jamiyatdagi ijtimoiy muhitga ham ijobiy ta’sir ko‘rsatadi.Bugungi
kunda diniy e’tiqod erkinligi insonning konstitutsiyaviy huquqlaridan biri sifatida
himoya qilinadi. Shu bilan birga, diniy e’tiqodning noto‘g‘ri talqin qilinishi, diniy
mutaassiblik va ekstremizm xavfi jamiyatda beqarorlik keltirib chiqarishi mumkinligi
sababli, bu masalaga yondashishda bilim, hushyorlik va ma’rifat zarur.
Shu bois, har bir inson o‘z e’tiqodi va diniy qarashlariga hurmat bilan
yondashishi, boshqalarning e’tiqod erkinligiga ham bag‘rikenglik bilan qarashi
jamiyat taraqqiyoti va tinchligi uchun muhim omil hisoblanadi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1. Sh.M.Mirziyoyev ”Yangi O‘zbekiston strategiyasi” Toshkent 2021.
2. O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi. Rasmiy nashr.-Toshkent:
“O‘bekiston” nashriyoti, 2023.-120 b.
3. Aralovna, Ochilova Guzal, et al. "Ecological globalization and its social place
in the globalization system of processes." Journal of Survey in Fisheries Sciences
10.1S (2023): 5000-5006.
International scientific journal
“Interpretation and researches”
Volume 1 issue 9 (55) | ISSN: 2181-4163 | Impact Factor: 8.2
207
4. Ayonovna A. S. IN THE CONTEXT OF ENVIRONMENTAL
GLOBALIZATION, THE NEED FOR ENVIRONMENTAL EDUCATION
BECOMES A PRIORITY //American Journal Of Social Sciences And Humanity
Research. – 2024. – Т. 4. – №. 07. – С. 30-35.
5. Omonov, Bakhodir Nurillaevich, Go‘zal Aralovna Ochilova, and Sitora
Ayonovna Azamova. "SPECIFIC CHARACTERISTICS OF THE ECOLOGICAL
ENVIRONMENT IN UZBEKISTAN." World of Scientific news in Science 1.3
(2023): 15-28.
6. Ayonovna, Azamova Sitora. "The Need for the Formation of Environmental
Education and Upbringing in Young People in the Conditions of Environmental
Globalization." Global Scientific Review 13 (2023): 7-10.
7. Ayonovna, Azamova Sitora, and Pirimov Lerik Xudoyberdi o‘g’li.
"EKOLOGIK MADANIYATNI SHAKLLANTIRISHDA EKOLOGIK OMIL
TUSHUNCHASI ‘." TADQIQOTLAR. UZ 40.4 (2024): 135-139..
8. Ayonovna A. S. IN THE CONTEXT OF ENVIRONMENTAL
GLOBALIZATION, THE NEED FOR ENVIRONMENTAL EDUCATION
BECOMES A PRIORITY //American Journal Of Social Sciences And Humanity
Research. – 2024. – Т. 4. – №. 07. – С. 30-35..
9. Shakhrisabz A. S. A. THE USE OF THE SCIENTIFIC HERITAGE OF
ORIENTAL SCIENTISTS IN THE FORMATION OF ECOLOGICAL CULTURE
AMONG SCHOOLCHILDREN IN THE CONTEXT OF ECOLOGICAL
GLOBALIZATION //International Scientific and Current Research Conferences. –
2024. – С. 94-97.
10. Azamova S. EKOLOGIK TA’LIM VA TARBIYANING RIVOJLANISH
BOSQICHLARI //Talqin va tadqiqotlar. – 2024. – Т. 1. – №. 1.
11. Azamova, Sitora Ayanovna. "PROBLEMS OF FORMATION OF
ECOLOGICAL
CULTURE
IN
THE
CONTEXT
OF
ECOLOGICAL
GLOBALIZATION." BEST JOURNAL OF INNOVATION IN SCIENCE,
RESEARCH AND DEVELOPMENT 3.5 (2024): 743-749.
11. Ayonovna, Azamova Sitora, and Pirimov Lerik Xudoyberdi o‘g’li.
"EKOLOGIK MADANIYATNI SHAKLLANTIRISHDA EKOLOGIK OMIL
TUSHUNCHASI ‘." TADQIQOTLAR. UZ 40.4 (2024): 135-139..
12. Ayonovna A. S. IN THE CONTEXT OF ENVIRONMENTAL
GLOBALIZATION, THE NEED FOR ENVIRONMENTAL EDUCATION
BECOMES A PRIORITY //American Journal Of Social Sciences And Humanity
Research. – 2024. – Т. 4. – №. 07. – С. 30-35..
13. Shakhrisabz A. S. A. THE USE OF THE SCIENTIFIC HERITAGE OF
ORIENTAL SCIENTISTS IN THE FORMATION OF ECOLOGICAL CULTURE
AMONG SCHOOLCHILDREN IN THE CONTEXT OF ECOLOGICAL
International scientific journal
“Interpretation and researches”
Volume 1 issue 9 (55) | ISSN: 2181-4163 | Impact Factor: 8.2
208
GLOBALIZATION //International Scientific and Current Research Conferences. –
2024. – С. 94-97.
14. Azamova S. EKOLOGIK TA’LIM VA TARBIYANING RIVOJLANISH
BOSQICHLARI //Talqin va tadqiqotlar. – 2024. – Т. 1. – №. 1.
15.
OMONOV, Bahodir. "“DASTUR UL-MULUK” VA “SADDI
ISKANDARIY” ASARLARIDA GEOSIYOSIY QARASHLAR." News of the
NUUz 1.1.2 (2024): 180-183.
16. Nurillaevich, O. B. "THE IMPORTANCE OF RELIGIOUS VALUES IN
THE FORMATION OF A PERSONAL ECOLOGY CULTURE." Archive of
Conferences. Vol. 15. No. 1. 2021.
17. Omonov, Bahodir. "IS ARAL SEA OR LAKE?(SOME THOUGHTS
ABOUT THE REASONS THAT TURNED THE ARAL SEA INTO THE LAKE,
MORE PRECISELY INTO THE DESERT" ARALKUM")." Theoretical & Applied
Science 3 (2016): 63-67.
18. Nurillaevich, A. B. "Shortage and Problem of Drinking Water in Central
Asia." American Journal of Language, Literacy and Learning in STEM Education
(2993-2769) 1.9 (2023): 504-509.
19. Omonov, B. N. "O ‘zbekiston ekologik siyosatining strategik asoslari."
Философия и право 28.2 (2024): 41-43.
International scientific journal
“Interpretation and researches”
Volume 1 issue 9 (55) | ISSN: 2181-4163 | Impact Factor: 8.2
209
EKSTREMIZM VA TERRORIZMNING JAMIYAAT UCHUN HAVFI
Xayitova Rushana Eshtemur qizi
Normurodova Rayhona Olim qizi
Shahrisabz davlat pedagogika institute Milliy g`oya,ma`naviyat asoslari va huquq
ta`limi yo`nalishi 1-24-guruh talabalari
Annotatsiya:
Bugungi globallashuv jarayonida dunyo hamjamiyati bir qator
dolzarb muammolarga duch kelmoqda. Ularning eng xavflilaridan biri — bu
ekstremizm va terrorizmdir.Aynan bugungi maqolamiz davomida bu mavzular
bo`yicha chuqurroq fikirlar yuritamiz.
Kalit so‘zlar
:Ekstremizm va terrorizm tushunchalari,tarixi,sabablari,ijtimoiy
xavf,oldini olish choralari,oqibatlari.
Har ikki tushuncha insoniyat tinchligiga, davlatlar suverenitetiga va ijtimoiy
barqarorlikka tahdid soladi. Shuning uchun bu illatlarning mazmun-mohiyatini
tushunish, sabablarini tahlil qilish va unga qarshi kurash choralarini ishlab chiqish
bugungi kunning dolzarb vazifalaridan biridir Ekstremizm tushunchasi va uning
xususiyatlari;Ekstremizm — bu shaxs yoki guruhning siyosiy, diniy yoki ijtimoiy
e’tiqodlarni keskin shakllarda ilgari surishi va bu yo‘lda murosasizlik, tajovuzkorlik
yoki zo‘ravonlikka moyillik bilan harakat qilishidir. Ekstremistik fikrlar ko‘pincha
radikal mafkuralarga asoslanadi va jamiyatdagi mavjud tartibni o‘zgartirishni maqsad
qiladi.Ekstremizmning asosiy belgilariga quyidagilar kiradi:Murosasizlik va boshqa
fikrga toqatsizlik;Jamiyatda mavjud qadriyatlar va tartiblarni tan olmaslik;Yagona
haqiqat bor degan fikrni ilgari surish;Zo‘ravonlikni ma’qullash yoki targ‘ib
qilish.Ekstremistik g‘oyalar ko‘pincha yoshlar orasida tez yoyiladi, chunki ular
hayotiy tajribaga ega emas va manipulyatsiyalarga oson uchraydi.Terrorizm
tushunchasi va uning turlari;Terrorizm — bu siyosiy, diniy yoki mafkuraviy
maqsadlarda zo‘ravonlik, portlash, o‘ldirish, tahdid kabi vositalar orqali jamiyatda
qo‘rquv va vahima uyg‘otishga qaratilgan jinoyat turidir. Terroristik harakatlar
nafaqat alohida shaxslarga, balki butun bir jamiyatga qaratiladi.Terrorizmning asosiy
turlari:
46
1. Siyosiy terrorizm – hokimiyatni qo‘lga kiritish yoki uni o‘zgartirish
maqsadida amalga oshiriladi.
2. Diniy terrorizm – diniy ekstremistik g‘oyalarga asoslanadi va ko‘pincha
"jihod" nomi bilan niqoblanadi.
46
Terrorizmga qarshi kurash to‘g‘risida”gi O‘zbekiston Respublikasi Qonuni. – 15 dekabr 2000-yil, yangi tahrirda:
Lex.uz.
International scientific journal
“Interpretation and researches”
Volume 1 issue 9 (55) | ISSN: 2181-4163 | Impact Factor: 8.2
210
3. Etnik yoki milliy terrorizm – milliy ajralish, avtonomiya yoki mustaqillik
talablariga bog‘liq bo‘ladi.
4. Xalqaro terrorizm – chegara bilmasdan turli davlatlarda amalga oshiriladigan
harakatlar.
Ekstremizm va terrorizmning sabablari;
Ekstremizm va terrorizmning kelib chiqishiga ko‘plab omillar sabab bo‘ladi:
Ijtimoiy-iqtisodiy muammolar: Ishsizlik, qashshoqlik, ijtimoiy adolatsizlik.
Ta’lim va tarbiyaning sustligi: Yoshlar ongiga to‘g‘ri yo‘nalish berilmagani.
Internet va ijtimoiy tarmoqlardagi targ‘ibot: Yolg‘on axborot va
manipulyatsiyalar.
Diniy savodsizlik: Dinning noto‘g‘ri talqin qilinishi.Ekstremizm va terrorizmga
qarshi kurash choralari;Terrorizm va ekstremizmga qarshi kurash nafaqat huquq-
tartibot idoralarining vazifasi, balki butun jamiyatning umumiy mas’uliyatidir. Bu
borada quyidagi chora-tadbirlar muhim ahamiyatga ega:
1. Ma’rifiy ishlar: Maktab, kollej, oliy o‘quv yurtlarida ekstremizm va
terrorizmga qarshi ma’ruzalar, seminarlar tashkil etish.
2. Diniy sohaga e’tibor: Diniy bilimlarni to‘g‘ri va ishonchli manbalardan
o‘rganishga sharoit yaratish.
3. Huquqiy tartib: Qonunchilik doirasida ekstremistik faoliyatni jazolash
mexanizmlarini kuchaytirish.
4. Ijtimoiy adolatni ta’minlash: Aholining hayot darajasini yaxshilash, yoshlarni
ish bilan ta’minlash.
5. Internet xavfsizligini ta’minlash: Yolg‘on ma’lumotlar tarqatilishini oldini
olish
Ekstremizm va terrorizm: Asosiy ma’lumotlar va chuqur tahlil:
1. Ekstremizmning psixologik va ijtimoiy ildizlari:Ekstremizm — bu shunchaki
radikal fikr emas. Bu odatda:Shaxsiy norozilik, g‘azab yoki adolatsizlik hissi
natijasida shakllanadi
47
.Ko‘pincha ijtimoiy tashvishlar — kambag‘allik, ishsizlik,
jamiyatda o‘z o‘rnini topa olmaslik — odamni ekstremistik g‘oyalarga moyil
qiladi.Yoshlar radikal guruhlar tomonidan “qahramon” bo‘lish, “ma’noli hayot
kechirish”, “haqiqat uchun kurashish” degan yolg‘on shiorlar bilan jalb qilinadi.
2. Ekstremistik guruhlarning ishlash usullari;
Internet orqali yollash: Ko‘plab guruhlar ijtimoiy tarmoqlarda faol: ular diniy
yoki siyosiy niqob ostida yoshlar bilan aloqa o‘rnatadi.Psixologik manipulyatsiya:
G‘azablangan, o‘ziga ishonchi past yoki hayotida maqsadi yo‘q insonlar
“adolatparvarlik”, “xaloskorlik” kabi yolg‘on tasvirlar bilan aldab jalb etiladi.“Jannat
47
Toxtaboyev N. Ekstremizm va terrorizmga qarshi kurashning huquqiy asoslari. – Toshkent: “Adolat” nashriyoti,
2021.
International scientific journal
“Interpretation and researches”
Volume 1 issue 9 (55) | ISSN: 2181-4163 | Impact Factor: 8.2
211
va’da qilish”: Ayniqsa diniy ekstremistlar tomonidan bu usul eng ko‘p ishlatiladi —
o‘zini portlatganlar “to‘g‘ri yo‘lda ketdi” degan yolg‘on bilan aldashadi.
3. Terrorizmning zamonaviy shakllari;Bugungi kunda terrorizm:An’anaviy
(portlash, qurolli hujumlar) bilan cheklanmayapti.Kiberterrorizm — davlat
muassasalariga xakerlik hujumlari orqali zarar yetkaziladi.Axborot terrorizmi —
yolg‘on, vahimali xabarlar tarqatib, jamiyatda panika keltirib chiqariladi.Yolg‘on
diniy targ‘ibot — terrorga e’tiqod ko‘rinishi beriladi.
4. Ekstremizm va terrorizmga qarshi kurashda O‘zbekiston tajribasi
O‘zbekiston Respublikasi ushbu sohada tizimli va samarali ishlarni amalga
oshirmoqda:Qonunchilik bazasi:2000-yilda “Terrorizmga qarshi kurash to‘g‘risida”gi
qonun qabul qilindi.
48
2018-yildan boshlab diniy ekstremizm va radikalizmga qarshi ma’naviy-
ma’rifiy yondashuv kuchaytirildi.Ma’naviy-ma’rifiy ishlari:Maktablar, kollej va
universitetlarda profilaktika mashg‘ulotlari o‘tkaziladi.Diniy komissiyalar, ulamolar
ishtirokida targ‘ibotlar olib boriladi.Haqiqiy islom va radikal ta’limotlar orasidagi
farq tushuntiriladi.Reabilitatsiya markazlari:O‘z vaqtida ekstremistik guruhlarga
qo‘shilgan, ammo afsusda bo‘lgan shaxslar bilan ishlovchi markazlar tashkil etilgan.
Ular jamiyatga qayta ijtimoiylashtiriladi, kasbga o‘qitiladi, oilasi bilan
yarashtiriladi.5. Jahon tajribasidan namunalar Indoneziya: Madrasalarda diniy ta’lim
bilan birga milliy mafkura o‘rgatiladi Saudiya Arabistoni: Reabilitatsiya markazlari
orqali ekstremistlarga psixologik yordam ko‘rsatiladi.Fransiya, Germaniya:
Terrorizmga qarshi kurashda axborot texnologiyalaridan faol foydalaniladi (soxta
sahifalar, kuzatuv tizimlari orqali)
Xulosa o`rnida shuni ta`kidlash joizki,Ekstremizm va terrorizm — faqat harbiy
yoki huquqiy vositalar bilan hal bo‘ladigan muammo emas. Bu illatga qarshi
kurashda ma’naviyat, ta’lim, ishonch, ijtimoiy adolat asosiy vosita bo‘lishi kerak.
Jamiyatda ochiq muloqot, sog‘lom fikr, tolerantlik rivojlantirilmasa, ekstremistik
g‘oyalar har doim yangidan-yangi shakllarda namoyon bo‘ladi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi. – Toshkent: O‘zbekiston,
2023.
2. “Terrorizmga qarshi kurash to‘g‘risida”gi O‘zbekiston Respublikasi Qonuni.
– 15 dekabr 2000-yil, yangi tahrirda: Lex.uz.
3. “Ekstremizmga qarshi kurashish to‘g‘risida”gi Qonun. – O‘zbekiston
Respublikasi Oliy Majlisi Qonunchilik palatasi, 2018-yil.
4. Toxtaboyev N. Ekstremizm va terrorizmga qarshi kurashning huquqiy
asoslari. – Toshkent: “Adolat” nashriyoti, 2021.
48
OSCE Guidebook – Preventing Terrorism and Countering Violent Extremism and Radicalization. – Vienna, 2014.
International scientific journal
“Interpretation and researches”
Volume 1 issue 9 (55) | ISSN: 2181-4163 | Impact Factor: 8.2
212
5. Qurbonov S. Diniy ekstremizm va radikalizm: mohiyati, xavflari va oldini
olish yo‘llari. – Toshkent: TDYuU nashriyoti, 2020
6. Xoliqov O. Yoshlar va ekstremistik tahdidlar. – Toshkent: Ma’naviyat, 2019.
7. O‘zbekiston musulmonlari idorasi materiallari – www.muslim.uz
8. O‘zbekiston Respublikasi Davlat xavfsizlik xizmati axborotlari –
www.dxx.uz
9. International Centre for Counter-Terrorism (ICCT) – www.icct.nl
10. United Nations Office on Drugs and Crime (UNODC) – Handbook on
Counter-Terrorism. – New York, 2019.
11. UNESCO. Youth and the Internet: Fighting radicalization and extremism. –
Paris, 2017.
12. OSCE Guidebook – Preventing Terrorism and Countering Violent
Extremism and Radicalization. – Vienna, 2014.
13.
Azamova, Sitora Ayanovna. "PROBLEMS OF FORMATION OF
ECOLOGICAL
CULTURE
IN
THE
CONTEXT
OF
ECOLOGICAL
GLOBALIZATION." BEST JOURNAL OF INNOVATION IN SCIENCE,
RESEARCH AND DEVELOPMENT 3.5 (2024): 743-749.
14.
Ayonovna A. S. IN THE CONTEXT OF ENVIRONMENTAL
GLOBALIZATION, THE NEED FOR ENVIRONMENTAL EDUCATION
BECOMES A PRIORITY //American Journal Of Social Sciences And Humanity
Research. – 2024. – Т. 4. – №. 07. – С. 30-35.
15.
Ayonovna, Azamova Sitora. "The Need for the Formation of
Environmental Education and Upbringing in Young People in the Conditions of
Environmental Globalization." Global Scientific Review 13 (2023): 7-10.
16.
Ayonovna, Azamova Sitora, and Pirimov Lerik Xudoyberdi o‘g’li.
"EKOLOGIK MADANIYATNI SHAKLLANTIRISHDA EKOLOGIK OMIL
TUSHUNCHASI ‘." TADQIQOTLAR. UZ 40.4 (2024): 135-139..
17.
Ayonovna A. S. IN THE CONTEXT OF ENVIRONMENTAL
GLOBALIZATION, THE NEED FOR ENVIRONMENTAL EDUCATION
BECOMES A PRIORITY //American Journal Of Social Sciences And Humanity
Research. – 2024. – Т. 4. – №. 07. – С. 30-35..
18.
Shakhrisabz A. S. A. THE USE OF THE SCIENTIFIC HERITAGE OF
ORIENTAL SCIENTISTS IN THE FORMATION OF ECOLOGICAL CULTURE
AMONG SCHOOLCHILDREN IN THE CONTEXT OF ECOLOGICAL
GLOBALIZATION //International Scientific and Current Research Conferences. –
2024. – С. 94-97.
19.
Azamova
S.
EKOLOGIK
TA’LIM
VA
TARBIYANING
RIVOJLANISH BOSQICHLARI //Talqin va tadqiqotlar. – 2024. – Т. 1. – №. 1.
International scientific journal
“Interpretation and researches”
Volume 1 issue 9 (55) | ISSN: 2181-4163 | Impact Factor: 8.2
213
20.
OMONOV, Bahodir. "“DASTUR UL-MULUK” VA “SADDI
ISKANDARIY” ASARLARIDA GEOSIYOSIY QARASHLAR." News of the
NUUz 1.1.2 (2024): 180-183.
21.
Nurillaevich, O. B. "THE IMPORTANCE OF RELIGIOUS VALUES
IN THE FORMATION OF A PERSONAL ECOLOGY CULTURE." Archive of
Conferences. Vol. 15. No. 1. 2021.
22.
Omonov, Bahodir. "IS ARAL SEA OR LAKE?(SOME THOUGHTS
ABOUT THE REASONS THAT TURNED THE ARAL SEA INTO THE LAKE,
MORE PRECISELY INTO THE DESERT" ARALKUM")." Theoretical & Applied
Science 3 (2016): 63-67.
23.
Nurillaevich, A. B. "Shortage and Problem of Drinking Water in Central
Asia." American Journal of Language, Literacy and Learning in STEM Education
(2993-2769) 1.9 (2023): 504-509.
International scientific journal
“Interpretation and researches”
Volume 1 issue 9 (55) | ISSN: 2181-4163 | Impact Factor: 8.2
214
DUNYOVIY DAVLATNING DINGA MUNOSABATI
Parmonqulova Munisa Zulfiqor qizi
Shahrisabz davlat pedagogika institute Milliy gʻoya, maʼnaviyat asoslari va huquq
taʼlimi 1-24 guruh talabasi
Annotatsiya:
Ushbu maqolada dunyoviy davlat tamoyillarining dinga bo‘lgan
munosabati yoritiladi. Xususan, dunyoviylik tushunchasi, uning tarixiy va huquqiy
asoslari, hamda diniy erkinlik bilan uyg‘unligidagi o‘zaro aloqalar tahlil qilinadi.
Dunyo tajribasi va O‘zbekiston misolida davlatning din sohasidagi betarafligi, diniy
konfessiyalar tengligi, e’tiqod erkinligi va bu jarayonni huquqiy tartibga soluvchi
qonunlar ko‘rib chiqiladi. Maqola shuningdek, dunyoviylik va diniy qadriyatlar
uyg‘unligi orqali jamiyatda bag‘rikenglik, totuvlik va barqarorlikni ta’minlashning
ahamiyatiga e’tibor qaratadi.
Kalit so‘zlar:
dunyoviy davlat, din, e’tiqod erkinligi, huquqiy asoslar, diniy
betaraflik, konfessiyalar tengligi, jamiyat, bag‘rikenglik, huquqiy davlat, O‘zbekiston
tajribasi.
Bugungi globallashuv sharoitida davlat va din o‘rtasidagi munosabatlar har bir
jamiyatda o‘ziga xos yo‘nalishda shakllanmoqda. Ayniqsa, dunyoviy davlat
tamoyillari asosida tashkil etilgan mamlakatlarda dinga nisbatan yondashuv ham
siyosiy betaraflik, huquqiy tenglik va ijtimoiy barqarorlikni ta’minlashga qaratilgan.
Ushbu maqolada aynan dunyoviylik tamoyillarining mohiyati, tarixiy shakllanishi,
huquqiy asoslari va din bilan uyg‘unligidagi o‘zaro aloqalar chuqur tahlil
qilinadi.Dunyoviylik – bu davlatning diniy ideologiyadan mustaqil, barcha
fuqarolariga e’tiqod erkinligini kafolatlaydigan va diniy tashkilotlar ustidan
betaraflikni saqlaydigan boshqaruv shaklidir. U jamiyatdagi turli e’tiqod vakillariga
nisbatan tenglikni, hech bir diniy qarashni ustun qo‘ymaslikni va har qanday diniy
majburlashdan voz kechishni ta’minlaydi. Dunyoviylikning ildizlari tarixda uzoq
yillik ijtimoiy-siyosiy jarayonlar, xususan, g‘arbiy Yevropa mamlakatlaridagi
ma’rifiy harakatlar, inqiloblar va konstitutsiyaviy islohotlar bilan bog‘liq bo‘lib,
ularning tajribasi orqali davlat va dinning alohida bo‘lishi yo‘nalishi huquqiy mezon
sifatida mustahkamlangan.O‘zbekiston misolida bu masalaga yondashadigan bo‘lsak,
Konstitutsiyamizning 61-moddasida O‘zbekiston Respublikasi dunyoviy davlat ekani
aniq belgilab qo‘yilgan. Bu esa davlat diniy tashkilotlardan ajratilganini, hech bir din
davlat dini deb e’tirof etilmasligini anglatadi. Shu bilan birga, fuqarolarning diniy
e’tiqod erkinligi kafolatlanadi. O‘zbekistonda faoliyat yuritayotgan turli diniy
konfessiyalar – islom, pravoslav xristianligi, protestantlik, yahudiylik va boshqa
e’tiqodlar davlat tomonidan qonuniy asosda tan olingan va ular teng huquqlarda
International scientific journal
“Interpretation and researches”
Volume 1 issue 9 (55) | ISSN: 2181-4163 | Impact Factor: 8.2
215
faoliyat olib boradi. Dunyoviy davlatning din bilan munosabatidagi eng muhim
jihatlardan biri – bu diniy sohadagi betaraflikdir. Ya’ni davlat hech qaysi diniy
tashkilot yoki e’tiqodga afzallik bermaydi, diniy masalalarni siyosiy jarayonlarga
aralashtirmaydi va diniy erkinlikni qonuniy asosda himoya qiladi. Bu esa jamiyatda
konfessional bag‘rikenglik, dinlararo muloqot va madaniyatlararo o‘zaro hurmat
muhitini shakllantiradi.O‘zbekiston tajribasi shundan dalolat beradiki, davlat
dunyoviylik tamoyiliga asoslanib, diniy erkinlikni kafolatlagan holda, diniy
qadriyatlarni ham ijtimoiy birlik va ma’naviy taraqqiyot manbai sifatida qadrlaydi.
49
Diniy-ma’rifiy sohada olib borilayotgan islohotlar, diniy bilimlarni oshirishga
yo‘naltirilgan ilmiy izlanishlar, madaniyat va ma’naviyatni uyg‘un rivojlantirishga
xizmat qilmoqda. Shu bilan birga, ekstremizm, radikalizm va boshqa diniy niqob
ostidagi buzg‘unchi harakatlarga qarshi kurashish borasida ham davlat qat’iy chora-
tadbirlar ko‘rmoqda.Xulosa qilib aytganda, dunyoviylik va din o‘rtasida qarama-
qarshilik emas, balki hamkorlik va o‘zaro muvozanat mavjud bo‘lishi zarur.
Dunyoviy davlat dinga qarshi emas, balki uni ijtimoiy hayotning muhim qismi
sifatida tan olgan holda, uning siyosiylashuviga yo‘l qo‘ymaslikka harakat qiladi. Bu
esa jamiyatda totuvlik, tinchlik, bag‘rikenglik va barqarorlikni ta’minlashning asosiy
omillaridan biridir. O‘zbekiston misolida bu yondashuvning amaliy samarasini
ko‘rish mumkin – turli din vakillari o‘rtasida tinch-totuv hayot, e’tiqod erkinligining
kafolatlanganligi va diniy tashkilotlarning qonuniy faoliyati bunga yaqqol misoldir.
Shu ma’noda, maqolada ko‘tarilgan masala zamonaviy jamiyat hayotida dolzarb
ahamiyatga ega bo‘lib, uni ilmiy-nazariy va amaliy nuqtai nazardan chuqur o‘rganish
muhimdir. O‘zbekiston Respublikasi mustaqillikka erishgach, dunyoviy davlat
tamoyiliga asoslangan boshqaruv tizimini tanladi. Bu tamoyil Konstitutsiyaning bir
necha moddasida mustahkamlab qo‘yilgan. Jumladan, 61-modda: "Din davlatdan
ajratilgan. Din erkinligi kafolatlanadi." – degan normativ asos orqali har bir
fuqaroning e’tiqod erkinligi, diniy tashkilotlarning qonuniy faoliyati va davlatning bu
sohadagi betarafligi belgilanadi. Shu orqali O‘zbekiston jamiyatida din
siyosiylashtirilmaydi, balki ijtimoiy-ma’naviy hayotning tarkibiy qismi sifatida
qaraladi.Mamlakatimizda faoliyat yuritayotgan barcha diniy tashkilotlar – Islom dini
bilan bir qatorda xristianlik, pravoslav cherkovi, katoliklar, protestant jamoalari,
yahudiy jamoalari ham qonuniy asosda ro‘yxatdan o‘tgan. Ularning diniy marosimlar
o‘tkazish, ibodat qilish, diniy ta’lim berish va diniy adabiyotlarni tarqatish huquqlari
amaldagi qonunlar bilan himoyalangan. Shu bilan birga, O‘zbekistonda Diniy
tashkilotlar ishlari bo‘yicha qo‘mita va boshqa mas’ul organlar orqali diniy soha
monitoringi va tartibga solinishi ochiq, qonuniy va betaraf shaklda amalga
oshiriladi.Yana bir muhim jihat – bu din va ma’naviyat o‘rtasidagi bog‘liqlikni to‘g‘ri
anglashdir. O‘zbekiston jamiyatida Islom dini ma’naviy boylik, urf-odatlar, milliy
49
Karimov, I. A.
(2008).
Yuksak ma’naviyat – yengilmas kuch
. Toshkent: Ma’naviyat. 67-b
International scientific journal
“Interpretation and researches”
Volume 1 issue 9 (55) | ISSN: 2181-4163 | Impact Factor: 8.2
216
qadriyatlarning ajralmas qismi sifatida e’tirof etiladi. Islom dini tinchlik,
bag‘rikenglik, halollik, mehr-oqibat, ilm olish kabi insonparvar tamoyillarni targ‘ib
qiladi. Shu sababli, davlat diniy qadriyatlarni milliy g‘oya, ma’naviy tarbiya va
madaniy rivojlanish yo‘lida qo‘llab-quvvatlaydi.
50
Bu esa dunyoviylik va diniy
qadriyatlar o‘rtasida uyg‘unlikni ta’minlaydi.Shuningdek, ekstremizm va diniy
radikalizmga qarshi kurashda ham dunyoviy davlatning qat’iy pozitsiyasi muhim
ahamiyatga ega. O‘zbekiston Respublikasi o‘zining antiekstremistik siyosatida diniy
e’tiqod erkinligiga putur yetkazmagan holda, har qanday ekstremistik g‘oyalarni rad
etadi. Bu yo‘nalishda diniy-ma’rifiy sohani rivojlantirish, yoshlar orasida sog‘lom
dunyoqarashni shakllantirish, diniy savodxonlikni oshirish bo‘yicha keng ko‘lamli
chora-tadbirlar amalga oshirilmoqda.Mamlakatimizda Imom Buxoriy, Imom
Termiziy, Imom Moturidiy kabi buyuk allomalar merosi o‘rganilmoqda, Islom
sivilizatsiyasi markazlarini tiklash bo‘yicha xalqaro darajadagi tashabbuslar ilgari
surilmoqda. Shuningdek, Buxoro, Samarqand, Toshkent, Xiva, Termiz kabi tarixiy
markazlarda diniy-ma’rifiy merosga oid obidalar, madrasa va masjidlar restavratsiya
qilinib, turizm va ilmiy tadqiqot yo‘nalishlarida faoliyat olib bormoqda.Xulosa qilib
aytganda, dunyoviy davlatning dinga nisbatan betaraf, ammo hurmatli munosabati –
barqarorlik, tinchlik, konfessional muvozanat va fuqarolik jamiyatini shakllantirishda
muhim rol o‘ynaydi. O‘zbekiston tajribasi shuni ko‘rsatmoqdaki, dunyoviylik va
diniy qadriyatlar o‘rtasida uyg‘unlikni topish, ularni jamiyat taraqqiyoti yo‘lida
uyg‘unlashtirish orqali sog‘lom mafkuraviy muhit yaratiladi. Bu esa, o‘z navbatida,
kelajak avlodni sog‘lom e’tiqod, chuqur bilim va yuksak ma’naviyat asosida
tarbiyalash imkonini beradi.
Foydalanilgan adabiyotlar ro'yxati:
1.
Abdullayev, A.
(2018).
Dunyoviylik va diniy bag‘rikenglik: O‘zbekiston
tajribasi
. Toshkent: Ma’naviyat.
2.
Asqarov, M.
(2020).
Diniy ekstremizm va terrorizmga qarshi kurashda
huquqiy mexanizmlar
. Toshkent: Adolat.
3.
Bozorov, O.
(2017).
Dunyoviy davlat va diniy tashkilotlar: hamkorlik
yo‘llari
. Toshkent: O‘zbekiston Respublikasi Din ishlari bo‘yicha qo‘mita nashriyoti.
4.
G‘aniyev, Sh.
(2016).
Konstitutsiyaviy huquq va diniy erkinlik
.
Toshkent: Yuridik adabiyotlar.
5.
Karimov, I. A.
(2008).
Yuksak ma’naviyat – yengilmas kuch
. Toshkent:
Ma’naviyat.
6.
Qur’on va uning ma’nolari tarjimasi
(2013). Tarjima: Alouddin
Mansur. Toshkent: Hilol nashriyoti.
50
Sobirov, A.
(2019).
Dunyo davlatlarida din va davlat munosabatlari
. Toshkent: Sharq. 12-bet
International scientific journal
“Interpretation and researches”
Volume 1 issue 9 (55) | ISSN: 2181-4163 | Impact Factor: 8.2
217
7.
Rahmonov, B.
(2021).
Dunyoviylik va diniy qadriyatlar uyg‘unligi:
nazariya va amaliyot
. Toshkent: Innovatsiya.
8.
Sobirov, A.
(2019).
Dunyo davlatlarida din va davlat munosabatlari
.
Toshkent: Sharq.
9.
O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi
(2023). Toshkent: “Adolat”
nashriyoti.
10.
Prezident Shavkat Mirziyoyevning chiqishlari va nutqlari
(2017–
2023).
Yangi O‘zbekiston – taraqqiyot va islohotlar yo‘li
. Toshkent: O‘zbekiston.
International scientific journal
“Interpretation and researches”
Volume 1 issue 9 (55) | ISSN: 2181-4163 | Impact Factor: 8.2
218
8-SINF ODAM VA UNING SALOMATLIGI FANI “VITAMINLAR VA
ULARNING AHAMIYATI” MAVZUSIDA MODULLI TA’LIM
TEXNOLOGIYALARINI QO‘LLASH
Vaxobova Dilafro‘zoy Avazbek qizi
Andijon davlat pedagogika istituti talabasi
Annotatsiya:
Ushbu maqolada modulli ta’lim texnologiyasining kelib chiqishi,
uning tuzilishi, 8-sinf Odam va uning salomatligi fanida “Vitaminlar va ularning
ahamiyati” mavzusida modulli ta’lim texnologiyalarini qo‘llash bayon etilgan.
Kalit so‘zlar:
modul, maqsad, texnologiya, vitamin, avitaminoz, A, C, B, D
vitaminlari.
8TH GRADE HUMAN HEALTH SCIENCE APPLICATION OF MODULAR
EDUCATIONAL TECHNOLOGIES ON THE TOPIC "VITAMINS AND
THEIR IMPORTANCE"
Abstract:
This article describes the origin of modular educational technology,
its structure, and the application of modular educational technologies on the topic
"Vitamins and their importance" in the 8th grade Human and His Health subject.
Key words:
module, goal, technology, vitamin, avitaminosis, vitamins A, C,
B,D
Modulli ta’lim texnologiyasi pedagogik texnologiya sifatida ta’lim jarayoniga
kirib kelishi 1869-yil Harvard universiteti ta’limiga borib tarqaladi. Aynan shu paytda
Harvard universiteti o‘z talabalari o‘quv dasturiga tanlov fanlarni kiritdi. Bu esa
modulli ta’lim texnologiyasining ilk xususiyatlarining vujudga kelishiga sabab bo‘ldi.
Oradan 27 yil o‘tgach Amerikada mashhur faylasuf va pedagog sifatida tanilgan Jon
Dyui Chikago universitetida tajriba-sinov maktabini tashkil etdi va 4 yoshdan 13
yoshgacha bo‘lgan bolalar bilan o‘zining eksperimental faoliyatini olib borgan. Bu
jarayonda Dyui bolalarning qiziqishlarini hisobga olgan holda ularni guruhlarga
ajratib, har bir o‘quvchiga individual tarzda yondashish asosida dars jarayonini
tashkil etgan. Modulli ta’lim texnologiyasini zamonaviy shaklda qo‘llagan olimlar
sifatida fanda Russell hamda S.Postletuite tilga olinadi. Blok-modulli ta’lim
tushunchasi ham aynan shu ikki olim bilan bog’liq. Blok-modulli ta’lim, o‘z o‘rnida,
an’anaviy o‘qitish tamoyillariga asoslandi. Jumladan, izchillik, muntazamlilik,
nazorat va boshqaruv tamoyillari hozirgi kunga qadar modulli ta’lim
texnologiyasining
ajralmas
qismiga
aylanib
kelmoqda.
Modulli
ta’lim
International scientific journal
“Interpretation and researches”
Volume 1 issue 9 (55) | ISSN: 2181-4163 | Impact Factor: 8.2
219
texnologiyasining ishlab chiqilishi hamda ta’lim jarayoniga tatbiq etilishi ta’limda
mavjud kamchiliklarni bartaraf etadi. Modulli ta’limning asosiy xususiyati
mashg’ulotlarni individuallashtirish bo‘lib, Russellning fikriga ko‘ra, tanlov
modullarning mavjudligi va ularni erkin tanlash o‘quvchilarga o‘rganilayotgan
materialni samarali o‘zlashtirish bilan bir qatorda, individual o‘rganish imkonini ham
beradi.
Mоdulli tа`lim tехnоlоgiyalаridаn biоlоgiyani o‘qitishdа fоydаlаnish muhim
аhаmiyat kаsb etаdi. Mоdulli tа’lim tехnоlоgiyasining o‘zigа хоs хususiyati dаrsdа
o‘rgаnilаdigаn mаvzu mаntiqiy tugаllаngаn fikrli mоdullаrgа аjrаtilаdi vа mоdul
dаsturi tuzilаdi. Mоdul dаsturi bu o`quvchining mаzkur dаrsdа o‘quv-bilish
fаоliyatini bоshqаrish dаsturi bo‘lib, u mоdul dаsturining didаktik mаqsаdi,
o‘quvchilаrning bаjаrishi lоzim bo‘lgаn o‘quv tоpshiriqlаri, tоpshiriqlаrni bаjаrish
yuzаsidаn ko‘rsаtmаlаrni o‘z ichigа оlаdi.
Shu аsоsdа quyidаgi mоdul dаsturi tuzilаdi.
«Vitaminlar va ularning ahamiyati» mаvzusi bo`yichа o`quvchilаrning kichik
guruhlаrdа ishlаshigа mo`ljаllаngаn mоdul dаsturi.
Mоdul dаsturining didаktik mаqsаdi
:
Siz mоdul dаsturi yordаmidа o`quvchilаr bilаn kichik guruhlаrdа, hаmkоrlikdа
ishlаb vitaminlarning o‘ziga xosligi, turlari bilan tаnishishingiz, ulаrning insоn
salomatligida tutgаn o‘rnini аniqlаshingiz, vitaminlarga boy mahsulotlarni
o‘rganishingiz, dаrslik ustidа mustаqil ishlаsh ko`nikmаlаringizni rivоjlаntirishingiz
zаrur.
O‘quv
Faoliyati
Elementi
(O‘FE)
O`quvchilаr o`zlаshtirishi lоzim bo‘lgаn
o‘quv mаtеriаligа оid tоpshiriqlаr
Tоpshiriqlаrni
bаjаrish
bo`yichа
ko`rsаtmаlаr
Baho
1-O‘FE
Mаqsаd:
Vitaminlar to‘g’risida umumiy
tushunchalarga ega bo‘lish va o‘rganish.
Dаrslikdаgi mаtnni diqqаt bilan o‘qib chiqib,
quyidаgi sаvоllаrgа jаvоb tоping:
1.
Vitamin so‘zining ma’nosi nima?
2.
Vitaminlarni o‘rganishga asos solgan
olim kim?
3.
Vitaminlar asosan nimalarga ta’sir
ko‘rsatadi?
4.
Organizmda vitaminlar yetishmasligi
nima deb ataladi?
O`quvchilаr
guruhi
bilаn
hаmkоrlikdа
ishlаng.
O`quvchilаr
guruhi
bilan o‘tkаzilаdigаn
sаvоl-jаvоbdа
fаоl
ishtirоk eting.
International scientific journal
“Interpretation and researches”
Volume 1 issue 9 (55) | ISSN: 2181-4163 | Impact Factor: 8.2
220
2-O‘FE
Mаqsаd:
“A” vitamini xususiyatlarini
o`rgаnish.
Dаrslikdаgi mаtnni diqqаt bilan o`qib chiqib,
quyidаgi sаvоllаrgа jаvоb tоping:
1.
A vitamini asosan qaysi mahsulotlarda
uchraydi?
2.
A vitamini organizmda nimalarga
ta’sir ko‘rstadi?
3.
Organizmda
A
vitamini
yetishmaganda qanday kasalliklar kelib
chiqadi?
4.
Inson kuniga qancha bu vitaminni
iste’mol qilishi lozim?
O`quvchilаr
guruhi
bilаn
hаmkоrlikdа
ishlаng.
O`quvchilаr
guruhi
bilan o‘tkаzilаdigаn
sаvоl-jаvоbdа
fаоl
ishtirоk eting.
3-O‘FE
Maqsad:
“B” vitamini xususiyatlarini
o‘rganish.
Dаrslikdаgi mаtnni diqqаt bilan o`qib chiqib,
quyidаgi sаvоllаrgа jаvоb tоping:
1.
“B” vitamini guruhiga qaysi vitaminlar
kiradi?
2.
Uglevodlar
almashinuviga
qaysi
vitamin ta’sir ko‘rsatadi?
3.
Qon hosil bo‘lishida ishtirok etuvchi
vitamin qaysi?
4.
Organizmda
B1
vitamini
yetishmaganda
qanday
kasallik
kelib
chiqadi?
O`quvchilаr
guruhi
bilаn
hаmkоrlikdа
ishlаng.
O`quvchilаr
guruhi
bilan o‘tkаzilаdigаn
sаvоl-jаvоbdа
fаоl
ishtirоk eting.
4-O‘FE
Maqsad:
“C” vitamini xususiyatlarini
o‘rganish.
Dаrslikdаgi mаtnni diqqаt bilan o`qib chiqib,
quyidаgi sаvоllаrgа jаvоb tоping:
1.
“C” vitamini qanday jarayonlarga
ta’sir qiladi?
2.
Qaysi
o‘simliklar
o‘zida
“C”
vitaminini saqlaydi?
3.
Organizmda
“C”
vitamini
yetishmaganda
qanday
kasallik
kelib
chiqadi?
4.
Singa kasalligida organizmda nimalar
kuzatiladi?
O`quvchilаr
guruhi
bilаn
hаmkоrlikdа
ishlаng.
O`quvchilаr
guruhi
bilan o‘tkаzilаdigаn
sаvоl-jаvоbdа
fаоl
ishtirоk eting.
International scientific journal
“Interpretation and researches”
Volume 1 issue 9 (55) | ISSN: 2181-4163 | Impact Factor: 8.2
221
5-O‘FE
Maqsad:
“D” vitamini xususiyatlarini
o‘rganish.
Dаrslikdаgi mаtnni diqqаt bilan o`qib chiqib,
quyidаgi sаvоllаrgа jаvоb tоping:
1.
D
vitaminiga
boy
mahsulotlar
qaysilar?
2.
D vitamini asosan qaysi jarayonda
ahamiyatli hisoblanadi?
3.
D vitamini yetishmaganda qanday
kasallik kelib chiqadi?
4.
Quyosh nuri ta’sirida organizmda
qaysi vitamin sintezlanadi?
O`quvchilаr
guruhi
bilаn
hаmkоrlikdа
ishlаng.
O`quvchilаr
guruhi
bilan o‘tkаzilаdigаn
sаvоl-jаvоbdа
fаоl
ishtirоk eting.
Mоdul dаsturini yakunlаsh.
Mоdul dаsturining didаktik mаqsаdini
o`qib chiqing.
Siz ungа qаy dаrаjаdа erishdingiz?
O`zingizning o`quv fаоliyatingizni
bеsh bаlli tizimdа bаhоlаng.
O`quv fаоliyatingizdаn qоniqish hоsil
qilgаn bo`lsаngiz vitaminga boy mahsulotlar
nomidan fоydаlаnib krоssvоrd tuzing.
Аgаr o`z o`quv fаоliyatingizdаn
erishilgаn nаtijа sizni qаnоаtlаntirmаsа,
mоdul dаsturi yordаmidа mаvzuni qаytа
o`rgаning
O`qituvchi mоdul dаsturi yakunidаn so`ng, o`quvchilаrgа yangi mаvzu bo`yichа
tеst tоpshiriqlаrini tаvsiya etаdi. O`quvchilаr tеst tоpshiriqlаrining jаvоblаrini
аniqlаgаndаn so`ng, o`qituvchi to‘g’ri jаvоblаrni e’lоn qilаdi. O`quvchi o`z
jаvоblаrini o`zi tеkshirаdi vа mоdul dаsturining tеgishli grаfаsigа o`z bаhоsini
qo`yadi. Shu tаriqа o`quvchi o`z-o`zini nаzоrаt qilаdi. Mоdul dаsturining bаjаrilishini
nаzоrаt qilishdа, o`quvchilаr o`rtаsidа o`zаrо nаzоrаtni qo`llаsh хаm yaхshi nаtijа
bеrаdi.
Yuqoridagilardan
xulosa
qilib
aytishimiz
mumkinki
modulli
ta’lim
texnologiyasi hozirgi kunda ta’lim sifatini oshirishga xizmat qilmoqda. Bunga asosiy
sabab bilan bir vaqtta tarbiyaning rivojlanib borishidir. Modulli ta’lim texnologiyasi
qo‘llanilganda o‘quvchida o‘zaro hurmat, muomila madaniyati, o‘z fikrini bayon eta
olish, guruhlarda ishlash qobiliyati shakllanadi. Shu bilan birgalikda o‘quvchilar
mavzu yuzasidan yetarlicha bilimga ega bo‘ladi. Modulli ta’lim texnologiyasi dars
International scientific journal
“Interpretation and researches”
Volume 1 issue 9 (55) | ISSN: 2181-4163 | Impact Factor: 8.2
222
davomida o‘quvchilarni faollikka undaydi va darsda barcha o‘quvchilar birdek
qatnashishiga imkon beradi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Goloshchekina L.P, Zbarovsky B.C. Modular learning technology:
Methodical recommendations. - SPb.: UNITY-DANA, 1993.
2.
Norkulova D.O. “Tadqiqotlar” jahon ilmiy-metodik jurnali Vol. 3 No. 30
Yanvar 2024. 92-94 betlar.
3.
Tolipova J.O “Biologiyani o‘qitishda pedagogic texnologiyalar”
Toshkent-2011. 84-94 betlar.
4.
Mavlnov O, Tilavov T, Aminov B Biologiya (Odam va uning
salomatligi) Toshkent-2019. 100-102 betlar.
International scientific journal
“Interpretation and researches”
Volume 1 issue 9 (55) | ISSN: 2181-4163 | Impact Factor: 8.2
223
AUTIZM SINDROMLI BOLALAR TA’LIMIDA KORREKSION
PEDAGOGIK FAOLIYATNI TASHKIL ETISH
Zokirova Fozilaxon
Qo‘qon universiteti 1-kurs talabasi
Annotatsiya:
Ushbu maqolada autizm sindromi kasalligiga uchragan
bolalarning ta’limida korreksion pedagogik faoliyatni tashkil qilish bo‘yicha amaliy
tavsiyalar ishlab chiqilgan. Tadqiqotda autizm sindromi va uning ta’limdagi
ahamiyati o‘rganilgan, shuningdek, autizmli bolalar bilan ishlashda qo‘llaniladigan
samarali metodlar va yondashuvlar tahlil qilingan. Maqolada autizmli bolalarning
ijtimoiy, emotsional va kognitiv rivojlanishidagi xususiyatlar hamda bu bolalar uchun
individual ta’lim rejalarini yaratishning zarurligi ko‘rsatilgan. Tadqiqotda
shuningdek, O‘zbekiston sharoitida autizm sindromiga ega bolalar ta’limida
korreksion pedagogik faoliyatni samarali tashkil etishning amaliy jihatlari yoritilgan.
Maqolada keltirilgan metodik yondashuvlar va pedagogik usullar orqali autizmli
bolalar uchun ijtimoiy hayotga moslashish imkoniyatlari yaratish, ularning ta’limdagi
muvaffaqiyatlarini oshirishga erishish mumkinligi ta’kidlangan. Tadqiqotning
natijalari, kelgusida autizmga ega bolalar uchun ta’lim tizimini takomillashtirishga
qaratilgan islohotlar uchun foydali bo‘lishi mumkin.
Kalit so‘zlar:
autizm sindromi, korreksion pedagogik faoliyat, ijtimoiy
moslashuv, ABA metodi, TECCH yondashuvi, nutq rivojlanishi, korreksion yordam,
ijtimoiy integratsiya.
Kirish.
Hozirgi kunda butun dunyo tan olib kelayotgan yechimsiz muammolar
sirasiga autizm sindromini qo‘shish mumkin. Bu sindrom oldin rivojlangan
mamlakatlarda eng ko'p uchragan bo'lsa, hozirgi kunga kelib esa barcha davlatlarda
bu sindromga ega bo'lgan bolalar soni kundan-kunga oshib bormoqda.
Butunjahon Sog‘liqni saqlash tashkiloti tomonidan 2001-yildayoq alohida ajratib
ko'rsatilib, shu yilning o'zida “Psixik salomatlik yili” deb e’lon qilingan. Autizm
grekcha “autos” –“o'zim” degan ma’noni bildiradi. Markaziy nerv sistemasining
organik shikastlanishi autizm kasalligi bilan bog'liq deb qaraladi. Bu kasallikda
odamovilik, insonlar bilan muloqotga ehtiyoji yo'qligi, o'zining olamida tinch
yashashi bu holatni atrofdagilardan afzal ko'rishi va boshqa psixik rivojlanishdagi
murakkab o'ziga xos ko'rinishlardir. Autizm sindromining belgilari bir qancha. Har
bir autizm sindromiga ega bo'lgan bolada turli xil belgilari kuzatiladi. Chaqaloqlik
paytlaridanoq normal rivojlanishdan chetlashish kuzatiladi. O'zidan-o'zi qichqirishi,
so'zlar paydo bo'lsada ularni nutqda qo'llay olmasligi, so'zlarning ma'nolarini
International scientific journal
“Interpretation and researches”
Volume 1 issue 9 (55) | ISSN: 2181-4163 | Impact Factor: 8.2
224
tushunmasligi, ko'zga qaray olmasligi va boshqa belgilar kuzatiladi. Autizm
sindromida uchrab turadigan tibbiy muammolar aqli zaiflik, ko'rishdagi buzilishlar
bulardan tashqari teri kasalliklari ham qo'shilib kelishi mumkin. Shunindek, bu
sindrom boshqa sindromlardan katta farqqa ega. Negaki bugungi kunga qadar autizm
sindromini aniq keltirib chiqaradigan sabablar aniqlanmagan. Autizm turlari ham
mavjud bo'lib bular quyidagilar iborat:
1. Tipik autizm
2. Atipik autizm
3. Ret sindromi
4. Asperger sindromi
Autizm sindromining guruhlari ham autizmga ega bo'lgan shaxsning yoshiga
qarab belgilanadi.
1-guruh: Ilk yoshdagi bolalar autizmi (2 yoshgacha bo'lgan bolalar).
2-guruh: Bolalar autizmi (2- 11 yoshdagi bolalar).
3-guruh: O'smirlar autizmi (11-18 yoshdagi bolalar).
4-guruh: Kattalar autizmi.
Prezidentimiz Shavkat Mirziyoyev rahnamoligida ta'lim sohasida keng qamrovli
islohotlar olib borish, O'zbekiston yoshlari ta'lim-tarbiya olishi uchun maqbul
sharoitlarni yaratishga katta e'tibor qaratilmoqda. Ayniqsa, alohida e'tiborga muhtoj
bo'lgan bolalarning ta'lim olishi, ijtimoiy himoya qilinishi, moddiy-ma'naviy jihatdan
ko'mak berilishi va boshqa bolalar singari ular ham sifatli ta'lim -tarbiya olib
jamiyatda o'z o'rnini topishiga juda katta e'tibor qaratilgan. Shuningdek, 2008-yil
Birlashgan Millatlar Tashkiloti Bosh Assambleyasi tomonidan 2- aprel Xalqaro
autizm muammosi to'g'risida axborotlarni tarqatish kuni deb e'lon qilinib shundan
buyon har yili nishonlanib kelinadi. Ammo Respublikamizda aynan autizm
sindromiga ega bo'lgan bolalar uchun uslubiy adabiyotlar, yangi metodlar ishlab
chiqilmaganligi, korreksion yordam ko'rsatish yo'lga qo'yilmaganligi bu autizmga ega
bo'lgan bolalarning dolzarb muammosi sifatida qaraladi. Bu mavzumizning maqsadi
ham autizm sindromli bolalar ta'limida korreksion pedagogik faoliyatni tashkil
qilishga qaratildi.
Bolalarda autizm bilan bog'liq nuqsonlarni bartaraf etish bo'yicha 4 ta asosiy
metodika mavjud. Bular: TEASSN, ABA, Son-Rise hamda SIR hisoblanadi. Bu
metodikalar autizmga ega bo'lgan bolalarning ijtimoiy hayotga moslashishida,
boshqalar bilan muloqotga kirishishiga, his-tuyg'ularni tushunishiga yordam
beradigan korreksiyalash usullari jamlangan o'ziga xos metodikalar sanaladi.
Hozirgi kunda O'zbekistonda autizm sindromli bolalar ta'limida korreksion
pedagogik faoliyatni tashkillash uchun birinchi navbatda bunday autistik ta'limga
muhtoj bo'lgan bolalar uchun alohida maktabgacha ta'lim muassasalarini
tashkillashtirish, u yerga yetarli mutaxasis defektolog, logoped, surdopedagoglarni
International scientific journal
“Interpretation and researches”
Volume 1 issue 9 (55) | ISSN: 2181-4163 | Impact Factor: 8.2
225
jalb etish, autizm sindromiga ega bo'lgan bolalar bilan individual shug'ullanish ularni
ijtimoiy hayotga tayyorlash bo'yicha samarali ishlarni olib borish, har bir autizm
sindromiga ega bo'lgan bolaning nuqsonlarini korreksiyalash bo'yicha turli metodlar
ishlab chiqish va ulardan foydalangan holda pedagogik faoliyatni tashkil qilish zarur
va bu bugungi kunning dolzarb muammosi desak yanglishmagan bo'lamiz.
Adabiyotlar tahlili.
Autizm deganda, odatda, keng ma'noda keskin namoyon
bo'ladigan odamovilik, muloqotlardan qochishga intilish tushuniladi. (O.C.
Nikolskaya) Buzilgan rivojlanish dizontogenezning shunday turiki, unda umumiy
psixik rivojlanmaganlikning murakkab birikmalari, alohida psixik funksiyalarning
buzilgan va tezlashgan rivojlanishi kuzatiladi. Bu sifat jihatdan yangi patologik
hosilalarni keltirib chiqaradi. Erta bolalar autizmi ushbu dizontigenez turining klinik
variantlaridan biridir. (I. I. Mamaychuk). Ularning IQ saviyasi umuman olganda juda
past bo'lmagan hollarda ham, baribir ular "aqlan qoloqlar" dek taassurot qoldiradilar.
Biroq shunday odamlar borki, o'xshashlik bo'yicha autistlar deb atalishi mumkin
bo'lsa-da, ammo aqliy qoloqlardek taassurot qoldirmaydi, ularda ayrim malakalarning
yuqori darajada rivojlangani kommunikatsiya, ijtimoiy xulq-atvor va tasavvur
taqchilligidan ko'ra kishini ko'proq hayratga soladi. Xususan, ularning verbal
kommunikatsiyasi ancha yaxshi rivojlangan. (Asperger.1944). Autizm, bu ijtimoiy
munisabatlar va boshqalar bilan muloqot qilishda davomli va aniq qiyinchiliklarni
namoyon etadigan bir holatdir. Bu shaxsiy aloqa va hissiy tajribalarga nisbatan
radikal va doimiy cheklovlardir. (Leo Kanner 1943). Autizmli bolalar, boshqa
odamlarning niyatlarini yoki his-tuyg'ularini tushunishdagi qiyinchiliklarga duch
keladilar, bu ularga " Teoriya va aql " ni rivojlantirishda katta to'siq bo'ladi. (Simon
Baron- Cohen 2000). Autizm irsiy omillar va genetik mutatsiyalar orqali avlodlar
davomida uzatilishi mumkin bo'lgan nevrologik bir holatdir (Venter, A 2013).
Autizm turlarini farqlashda uning bilan bog'liq uch turdagi muammoni ko'rsatish
lozim: nazorat, tolerantlik, aloqa. Bu muammolar autizmning umumqabul qilingan
xarakteristikalari (ijtimoiy o'zaro aloqalar, kommunikatsiya, g'alati xulq-atvor) da
namoyon bo'ladi.
Metodologiya.
Tadqiqotning maqsadi - autizm sindromiga ega bo'lgan bolalar
uchun ta'limda korreksion pedagogik faoliyatni samarili tashkil etish ularga to'g'ri
usul va metodlardan foydalangan holda ulardagi kamchiliklarni to'ldirish, bartaraf
etish, ijtimoiy hayotga tayyorlash va ulardagi bilim va ko'nikmalarini yaxshilashga
qaratilgan. Tadqiqotning vazifasi - autizm sindromli bolalar bir-biridan farq qiladi va
har birining o'qish uslubi, ehtiyojlari va qobilyatlari boshqacha hisoblanadi. Shuning
uchun umumiy o'quv rejasiga o'xshash bir nechta darsliklarni barchaga bir xil
qo'llashning o'rniga har bir bolaga moslashtirilgan individual o'quv rejalari yaratish
lozim . Negaki autizmli bolalarning ba'zilari muloqot va organism jarayonlarida
qiyinchiliklarga duch keladilar . Ularning ba'zilari ko'proq vizual materiallarga,
International scientific journal
“Interpretation and researches”
Volume 1 issue 9 (55) | ISSN: 2181-4163 | Impact Factor: 8.2
226
boshqalari ko'proq jismoniy faoliyatga ehtiyoj sezishi mumkin. Shuning uchun
individual o'quv rejasi har bir bolaning ehtiyojlarini hisobga olib, ular uchun o'qish
jarayonini samarali tashkil qilishga yordam beradi. Bu rejalarni amalga oshirishda
albatta birinchi navbatda quyidagi yondashuvlar ko'rib chiqilishi kerak.
1. Bola ehtiyojlarini organish.
2.Samarali metodlardan foydalanish.
3.Korreksion pedagogik faoliyatni tashkil etish.
4. Mashg'ulotlarda olingan natijalarni taxlil qilish.
5. Natijalar bo'yicha boladagi ko'nikmalarni nazorat qilish
Natija.
Autizm sindromli bolalar bilan olib borilgan korreksion pedagogik
faoliyatlar samarasi, albatta, har bir bolaning individual xususiyatlarini inobatga
olgan holda erishiladi. Tadqiqotlar davomida aniqlangan natijalar quyidagilardan
iborat:
1. Bolaning ehtiyojlarini aniqlash: Tadqiqot jarayonida bolalarning o'qish uslubi,
ehtiyojlari va qobiliyatlari individual ravishda aniqlanib, ta'lim jarayonida har bir
bolaning turli qiyinchiliklarga duch kelishi o'rganildi. Ko'pgina bolalar vizual
materiallarni o'rganishda muvaffaqiyat ko'rsatgan bo'lsa, ba'zilari esa ko'proq
jismoniy faoliyatga, ijtimoiy aloqalarga moslashtirilgan mashg'ulotlarni afzal ko'rdi.
Bu esa autizm sindromi bilan kurashishda individual yondashuvning ahamiyatini
yana bir bor tasdiqladi.
2. Metodlarning samarali qo'llanilishi: Tadqiqotda eng samarali deb topilgan
metodlardan biri ABA (Applied Behavior Analysis) bo'lib, bu metod bolalarning
ijtimoiy xulq-atvorlarini normallashtirish va kommunikatsiya ko'nikmalarini
rivojlantirishda muhim o'rin tutdi. Shuningdek, TEACCH yondashuvi, muhitni
autizmli bolalarga moslashtirish orqali ularning o'quv jarayonlarini qulaylashtiradi.
Bolalarning o'ziga xos ehtiyojlariga moslashtirilgan yondashuvlar metodlarning
muvaffaqiyatini oshirganini ko'rsatdi.
3. Korreksion pedagogik faoliyat: Individual o'quv rejalari asosida tashkil
etilgan mashg'ulotlar autizm sindromli bolalarning bilim va ko'nikmalarini
yaxshilashda samarali bo'ldi. Mashg'ulotlarda, bolalarning nutq va ijtimoiy
ko'nikmalarini rivojlantirish uchun interaktiv o'yinlar, vizual materiallar va jismoniy
mashqlar keng qo'llanildi. Bu metodlar bolalarga o'zlarini erkin ifoda etish, boshqalar
bilan muloqot qilishda sezilarli o'zgarishlar yaratdi.
Muhokama.
Autizm sindromli bolalar ta'limida korreksion pedagogik faoliyatni
samarali tashkil etish, albatta, dolzarb muammo hisoblanadi. Tadqiqot davomida
autizmga ega bolalarning ta'limda qanday qiyinchiliklarga duch kelishi, ularning
ehtiyojlariga moslashgan metodlar va yondashuvlarni ishlab chiqish zarurligi
aniqlandi. Boshqa sohalarda bo'lgani kabi, autizm sindromli bolalarning ta'limi ham
individual yondashuvni talab etadi. Har bir bolaning rivojlanish xususiyatlari,
International scientific journal
“Interpretation and researches”
Volume 1 issue 9 (55) | ISSN: 2181-4163 | Impact Factor: 8.2
227
qobiliyatlari va ehtiyojlari bir-biridan farq qiladi, shuning uchun umumiy darsliklar
va metodikalar o'rniga, har bir bolaning o'ziga xos imkoniyatlarini hisobga olgan
holda individual ta'lim rejalari ishlab chiqish zarur.
Tadqiqotda aniqlanganidek, autizmli bolalar uchun samarali metodlar orasida
ABA va TEACCH kabi yondashuvlar alohida o'rin tutadi. Ushbu metodlar
bolalarning ijtimoiy xulq-atvorlarini normallashtirish, muloqot ko'nikmalarini
rivojlantirish va umumiy rivojlanishni yaxshilashda o'zining samarasini ko'rsatgan.
ABA metodi orqali bolalar o'z xatti-harakatlarini o'rganib, ijtimoiy faoliyatda faolroq
ishtirok etish imkoniyatini topadilar. TEACCH metodiga asoslangan muhitni tashkil
etish, bolalarning ta'lim jarayonlarini qulaylashtirishga yordam beradi, bu esa
ularning ijtimoiy integratsiyasiga yordam beradi.
Bundan tashqari, autizm sindromiga ega bolalar bilan ishlashda metodlarni
tanlashda ularning o'ziga xos ehtiyojlarini hisobga olish muhim. Ba'zi bolalar vizual
materiallarni oson qabul qilishadi, boshqalari esa jismoniy faoliyat orqali ko'proq
rivojlanadi. Shu bois, individual o'quv rejalarini ishlab chiqish va amalga oshirishda
ushbu ehtiyojlarni inobatga olish zarur. Bu esa nafaqat bolalar uchun ta'limning
samaradorligini oshiradi, balki ularga jamiyatda o'z o'rnini topish imkonini yaratadi.
Ta'lim jarayonida ko'rsatilgan metodlar va yondashuvlar yordamida bolalar
o'zlarini erkin ifoda etishda, boshqa odamlar bilan muloqotda ishtirok etishda sezilarli
o'zgarishlarga erishishdi. Bu, shubhasiz, ularning ijtimoiy hayotga integratsiyasini
yaxshilaydi va o'zaro aloqalarini rivojlantiradi.
Shu bilan birga, autizm sindromiga ega bolalar uchun ta'limda korreksion
pedagogik faoliyatni tashkil etishning yana bir muhim jihati – ta'lim muassasalarida
yetarli mutaxassislarning mavjudligi va ularning sifatli faoliyati hisoblanadi.
Defektologlar, logopedlar va surdopedagoglar kabi mutaxassislarning malakali
ishlashi, autizmli bolalar bilan samarali ishlash imkonini yaratadi. Ta'lim
muassasalarida ushbu sohada yetarlicha mutaxassislarning bo'lishi, autizmli bolalar
uchun muvaffaqiyatli ta'lim jarayonini tashkil etishda muhim omil hisoblanadi.
Xulosa.
Autizm sindromiga ega bolalar ta'limida korreksion pedagogik
faoliyatni samarali tashkil etish masalasi har bir jamiyat uchun juda muhim va
dolzarb masala bo‘lib qolmoqda. Tadqiqot davomida aniqlanganidek, har bir autizm
sindromli bolaning o'ziga xos rivojlanish jarayoni, ehtiyojlari va qobilyatlari bor,
shuning uchun ularni o'qitish jarayonida individual yondashuvni amalga oshirish
zarur. Har bir bolaning imkoniyatlarini inobatga olgan holda, maxsus o'quv rejalarini
ishlab chiqish va ularga moslashtirilgan metodlar orqali ta'lim jarayonini samarali
tashkil etish muhimdir.
Autizmli bolalarning ba'zilari ijtimoiy aloqada, boshqalar bilan muloqotda va
kundalik faoliyatlarda qiyinchiliklarga duch kelishadi. Shuning uchun, pedagoglar,
mutaxassislar va ota-onalar o‘rtasida hamkorlik qilish, bolalarning o‘ziga xos
International scientific journal
“Interpretation and researches”
Volume 1 issue 9 (55) | ISSN: 2181-4163 | Impact Factor: 8.2
228
ehtiyojlarini tushunish va ularga to‘g‘ri yordam ko‘rsatish zarur. Bunday yondashuv,
avvalo, individual rejalashtirishni, samarali metodlardan foydalanishni va
mashg‘ulotlarda olingan natijalarni tahlil qilishni o‘z ichiga oladi. Bunda, ijtimoiy
ko'nikmalarni rivojlantirish, muloqotda to‘siqlarni bartaraf etish, o‘qish va yozish
ko‘nikmalarini shakllantirish bo‘yicha turli metodlar va yondashuvlardan foydalanish
zarur.
Shuningdek, O‘zbekistonda bu sohada amalga oshirilayotgan islohotlar va ilg‘or
tajribalar, autizm sindromli bolalar ta’limini rivojlantirishda muhim qadamlar bo‘lishi
mumkin. Ammo bu boradagi ishlar hali to‘liq amalga oshirilmagan, shuning uchun
davlat va jamoat tashkilotlari, mutaxassislar, pedagoglar va ota-onalar birgalikda
ishlab chiqilishi kerak bo‘lgan uslublar va metodlar tizimini yaratish zarur. Yangi
pedagogik usullar, mutaxassislarni malakasini oshirish, mavjud resurslardan samarali
foydalanish va autizm sindromiga ega bolalar uchun maxsus ta'lim muassasalarini
tashkil qilish lozim.
Yuqori sifatli ta'lim berishning asosi, albatta, har bir bolaning o'ziga xosligini,
ehtiyojlarini va imkoniyatlarini hisobga olishdir. Kelajakda autizmli bolalar uchun
pedagogik faoliyatni yanada takomillashtirish, yangi metodlarni joriy etish, ularga
jamiyatda teng imkoniyatlar yaratish hamda ularni ijtimoiy hayotga muvaffaqiyatli
integratsiyalashishini ta'minlash muhimdir. Bu nafaqat autizm sindromiga ega
bolalarning rivojlanishini, balki butun jamiyatning yaxshilanishiga ham hissa
qo'shadi. Shuning uchun, korreksion pedagogik faoliyatni tashkil qilishda ijtimoiy
integratsiya, muloqot ko'nikmalarini rivojlantirish va ta'lim sifatini oshirish bo‘yicha
doimiy takomillashtirish zarur.
Ushbu masalalar hayotga tatbiq etilganda, jamiyatda autizm sindromiga ega
bo‘lgan bolalar uchun keng ko'lamda rivojlanish imkoniyatlarini yaratish, ularni ham
biz kabi ijtimoiy hayotga muvaffaqiyatli qo'shish va barqaror fuqarolar sifatida
tarbiyalashga kelajakda o'z o'rnini topishga erishish mumkin bo'ladi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Николская, О. С. (2000). Аутизм: Психологические основ развития
ребенка. Москва: Педагогика.
2.
Мамайчук, И. И. (2005). Аутизм у детей: Диагностика и
коррекционная работа. Санкт-Петербург: Психология.
3.
Kanner, L. (1943). Autistic disturbances of affective contact. Nervous
Child, 2, 217–250.
4.
Asperger, H. (1944). Die „autistischen Psychopathen“ im Kindesalter.
Archiv für Psychiatrie und Nervenkrankheiten, 117, 76–136.
5.
Baron-Cohen, S. (2000). Theory of mind and autism: A fifteen year
review. Developmental Psychology, 36(3), 340–348.
International scientific journal
“Interpretation and researches”
Volume 1 issue 9 (55) | ISSN: 2181-4163 | Impact Factor: 8.2
229
6.
Venter, A. (2013). Autism and genetic factors: Analytical research.
Genetic Research Journal, 45(1), 12–26.
7.
Schopler, E., & Mesibov, G. B. (2005). The TEACCH Approach to
Autism Spectrum Disorders. New York: Springer.
8.
Lovaas, O. I. (1987). Behavioral treatment and normal educational and
intellectual functioning in young autistic children. Journal of Applied Behavior
Analysis, 20(1), 3–21.
9.
World Health Organization (WHO). (2001). Mental health and autism.
Geneva: WHO Report.
10.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Shavkat Mirziyoyev (2022). Ta’lim
tizimini rivojlantirish va maxsus ehtiyojli bolalar uchun sharoit yaratish bo‘yicha
qarorlar to‘plami. Toshkent: O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining matbuot
xizmati.
11.
Birlashgan Millatlar Tashkiloti (BMT) (2008). 2-aprel – Xalqaro autizm
muammosi to‘g‘risida axborot tarqatish kuni. UN Autism Report/
12.
Juraboev O. (2020). Teorerical views of Bobur about the divan strukture.
ACADEMICIA. An In ternational Multidisiplinary Research Journal. Vol. 10, Issue
5, May. P.1493-1498.
13.
Juraboev O. (2017). Matnning matnosti sirlari. Monografiya. Toshkent:
TAMADDUN.
International scientific journal
“Interpretation and researches”
Volume 1 issue 9 (55) | ISSN: 2181-4163 | Impact Factor: 8.2
230
FARMATSEVTIKA SANOATIDA ISHLATILADIGAN ENG KO‘P
TARQALGAN DORIVOR O‘SIMLIKLAR
Mardonov Fozil
Toshkent davlat agrar universiteti “Dorivor o‘simliklar kafedrasi”
katta o‘qtuvchisi
Abduraxmonova Diyora
Toshkent davlat agrar universiteti “O‘rmon xo‘jaligi va landshaft dizayn”
fakulteti 1-bosqich talabasi
Annotatsiya:
Ushbu maqolada farmatsevtika sanoatida keng qo‘llaniladigan
dorivor o‘simliklar, ularning tarkibidagi biologik faol moddalari, dori vositalarini
ishlab chiqarishda tutgan o‘rni va shifobaxsh xususiyatlari yoritilgan. Maqolada
xalqaro va mahalliy farmakopeya talablariga javob beradigan o‘simliklar, ularning
farmatsevtik preparatlarga aylanishi jarayoni, farmatsevtika sanoatidagi ahamiyati
ko‘rib chiqiladi.
Kalit so‘zlar:
Farmatsevtika sanoati, dorivor o‘simliklar, biologik faol
moddalar, ekstrakt, fitopreparatlar, tabiiy dori vositalari.
Annotation:
This article highlights medicinal plants widely used in the
pharmaceutical industry, their biologically active compounds, their role in drug
production, and their healing properties. The article discusses plants that meet
international and national pharmacopoeia standards, the process of their
transformation into pharmaceutical preparations, and their significance in the
pharmaceutical industry.
Keywords:
Pharmaceutical industry, medicinal plants, biologically active
compounds, extract, phytopreparations, natural medicines.
Аннотация:
В данной статье рассматриваются лекарственные растения,
широко применяемые в фармацевтической промышленности, их биологически
активные вещества, роль в производстве лекарственных средств и лечебные
свойства.
Освещаются
растения,
соответствующие
требованиям
международной и национальной фармакопеи, процесс их преобразования в
фармацевтические препараты и их значение для фармацевтической отрасли.
Ключевые слова:
Фармацевтическая промышленность, лекарственные
растения, биологически активные вещества, экстракт, фитопрепараты,
натуральные лекарственные средства.
Farmatsevtika sanoati zamonaviy tibbiyotning asosiy tayanchlaridan biri bo‘lib,
kasalliklarni oldini olish, aniqlash va davolashda muhim rol o‘ynaydi. Garchi sintetik
dori vositalari keng qo‘llanilayotgan bo‘lsa-da, dorivor o‘simliklar haligacha tabiiy,
International scientific journal
“Interpretation and researches”
Volume 1 issue 9 (55) | ISSN: 2181-4163 | Impact Factor: 8.2
231
xavfsiz va samarali manba sifatida yuqori qadrlanadi. Butunjahon sog‘liqni saqlash
tashkiloti (WHO) ma’lumotlariga ko‘ra, dunyoda mavjud dori vositalarining 25–30%
i bevosita yoki bilvosita o‘simlik kelib chiqishiga ega.
Dorivor o‘simliklar quyidagi jihatlari bilan farmatsevtika sanoatida qadrlanadi:
tabiiyligi va ekologik xavfsizligi, kam yon ta’sirga ega bo‘lishi, organizmga
kompleks ta’sir ko‘rsatishi, biologik faol moddalarga boyligi (alkaloid, glikozid,
flavonoid, efir moyi, saponin, vitamin )
Quyida zamonaviy farmatsevtika sanoatida keng qo‘llaniladigan eng muhim
dorivor o‘simliklar va ularning farmakologik xususiyatlari keltirilgan:
a) Qizilmiya (Glycyrrhiza glabra)
Biologik faol moddasi: Glitsirrizin, flavonoidlar
Shifobaxsh xossalari: Yallig‘lanishga qarshi, balg‘am ko‘chiruvchi,
immunostimulyator
Preparatlar: "Glyciram", "Likviriton", sirop shaklidagi dori vositalari
b) Momaqaymoq (Taraxacum officinale)
Biologik moddasi: Taraksatsin, inulin
Shifobaxsh xossalari: Safro haydovchi, jigar faoliyatini yaxshilovchi
Preparatlar: Gepatoprotektor vositalar tarkibida ishlatiladi
c) Arnika (Arnica montana)
Biologik moddasi: Helenalin, flavonoidlar
Shifobaxsh xossalari: Antiseptik, og‘riq qoldiruvchi
Preparatlar: Yallig‘lanishga qarshi kremlar va malhamlar
d) Atirgul (Rosa spp.)
Biologik moddasi: Efir moyi, flavonoidlar, C vitamini
Shifobaxsh xossalari: Antiseptik, immunostimulyator
Preparatlar: "Rose oil", kosmetik preparatlar
e) Na’matak (Rosa canina)
Biologik moddasi: Askorbin kislotasi (vitamin C), bioflavonoidlar
Shifobaxsh xossalari: Immunitetni oshiradi, sovuqda yordam beradi
Preparatlar: "Ascorutin", vitamin choylar tarkibida
f) Yalpiz (Mentha piperita)
Biologik moddasi: Mentol, efir moyi
Shifobaxsh xossalari: Antispazmodik, tinchlantiruvchi, antiseptik
Preparatlar: "Valemidin", "Validol", shamollashga qarshi dorilar
O‘simliklar farmatsevtik preparatlarga aylantirilishining asosiy bosqichlari
quyidagilardir:
1. Xomashyoni yig‘ish: O‘simlikning foydali qismi (barg, ildiz, gullar)
mavsumga mos yig‘iladi
2. Quritish va saqlash: Optimal harorat va namlikda
International scientific journal
“Interpretation and researches”
Volume 1 issue 9 (55) | ISSN: 2181-4163 | Impact Factor: 8.2
232
3. Ekstraksiya: Biologik faol moddalarning spirt yoki suv asosida ajratilishi
4. Standartlashtirish: Tarkibiy moddalarning miqdorini aniqlash
5. Formulalash: Tayyor preparat (tabletkalar, sirop, tinktura) holatiga keltirish
O‘zbekiston farmatsevtika sohasida ham dorivor o‘simliklardan keng
foydalaniladi, shuningdek, xususiy korxonalar na’matak, qizilmiya, yalpiz, zubturum,
shuvoq, arpa, momaqaymoq kabi o‘simliklardan fitopreparatlar ishlab chiqarmoqda.
Xulosa:
Farmatsevtika sanoatining rivojlanishida dorivor o‘simliklar asosiy rol o‘ynaydi.
Ular dori vositalarining tabiiy, samarali va ekologik toza manbai hisoblanadi.
O‘zbekiston florasida mavjud 750 dan ortiq dorivor o‘simlik turlarini o‘rganish,
sanoatga joriy etish va eksport imkoniyatlarini kengaytirish milliy salomatlik
siyosatining ustuvor yo‘nalishlaridan biridir. Kelajakda biofaol moddalarga boy,
innovatsion fitopreparatlar yaratish orqali dorivor o‘simliklarning farmatsevtika
sanoatidagi ahamiyati yanada ortadi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1. Ruzmetov M.K. – O‘simliklar kimyosi, Toshkent, 2018
2. Samatov Sh.R. – Fitoterapiya asoslari, Toshkent, 2020
3. WHO Monographs on Selected Medicinal Plants
4. Medicinal Plants in Pharmacy – Elsevier, 2020
5. Karimov A.K. – Dorivor o‘simliklar, Toshkent: Fan, 2016
6. Farmakopeya Respubliki Uzbekistan – 2021-yil nashri
7. Medicinal Plants Database – Kew Gardens, UK
8. PubMed Central – “Medicinal plant use in pharmaceutical industry”, 2023
International scientific journal
“Interpretation and researches”
Volume 1 issue 9 (55) | ISSN: 2181-4163 | Impact Factor: 8.2
233
O‘ZBEK VA INGLIZ TILLARIDAGI SINONIMLAR VA ULARNING TURLI
SOHALARDA QO‘LLANILISHI
Mavlyan-Kariyeva Muborakxon
ToshDO‘TAU Qiyosiy tilshunoslik, lingvistik tarjimashunoslik mutaxassisligi
1-kurs magistranti
Annotatsiya:
Ushbu maqolada ingliz va o‘zbek tillaridagi sinonimlarning turli
sohalarda, jumladan, ilmiy, badiiy va kundalik so‘zlashuv uslublarida qo‘llanishi
haqida so‘z yuritilgan. Muallif har bir sohaga oid sinonimlar va ularning kontekstual
farqlari va o‘xshashliklari haqida fikr yuritib, tegishli misollar keltirib o‘tgan.
Tayanch so‘zlar:
sinonimlar, kontekstual sinonimlar, sinonimlarning turlari,
to‘liq va yarim sinonimlar, ekspressiv sinonimlar.
Annotation
: This article discusses the use of synonyms in English and Uzbek
across various fields, including scientific, literary, and everyday conversational
styles. The author explores the contextual differences and similarities of synonyms
specific to each domain and provides relevant examples.
Keywords:
synonyms, contextual synonyms, types of synonyms, full and partial
synonyms, expressive synonyms.
KIRISH
Tilshunoslikda sinonimlar tilning boyligi va ifoda vositalarining xilma-xilligi
sifatida alohida o‘rganiladi. Sinonimlar nafaqat tilshunoslik nazariyasida, balki
lingvistikaning amaliy yo‘nalishlari, adabiyotshunoslik, tarjimashunoslik va boshqa
sohalarda ham muhim ahamiyatga ega. Ushbu maqolada o‘zbek va ingliz tillaridagi
sinonimlar ilmiy jihatdan yoritilib, ularning lingvistik xususiyatlari, turli sohalarda
qo‘llanilishi va adabiyotlarda tutgan o‘rni tahlil qilinadi.
Sinonimlarning tilshunoslikdagi talqini.
Sinonimlar haqida turli nazariy
qarashlar mavjud. Sinonimlar bir-biriga yaqin ma’noni ifoda etuvchi so‘zlar to‘plami
sifatida ta’riflanadi. Biroq sinonimlar ma’no jihatidan bir xil bo‘lsa ham, uslubiy,
emotsional va kontekstual jihatdan farqlanishi mumkin.
Sinonimlarning turlari.
Tilshunos olimlar sinonimlarni turli tasniflar asosida
guruhlashadi. Shu jumladan, R. Galperin (1977) va V. Vinogradov (1963) kabi
olimlar sinonimlarni quyidagi guruhlarga bo‘lgan:
1. To‘liq sinonimlar:
To‘liq sinonimlar (absolute synonyms) ma’no jihatidan bir xil bo‘lib, bir-birini
to‘liq almashtira oladi. Bunday sinonimlar odatda kam uchraydi.
- O‘zbek tilida: "katta" – "ulkan", "go‘zal" – "chiroyli".
- Ingliz tilida: "big" – "large", "beauty" – "prettiness".
International scientific journal
“Interpretation and researches”
Volume 1 issue 9 (55) | ISSN: 2181-4163 | Impact Factor: 8.2
234
Tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, haqiqiy to‘liq sinonimlar kam va ko‘pincha
tarixiy rivojlanish natijasida tilga kirgan.
2. Yarim sinonimlar:
Yarim sinonimlar (partial synonyms) asosiy ma’nosi bir xil bo‘lsa-da, uslubiy
yoki emotsional jihatdan farqlanadi.
- O‘zbek tilida: "jasur" – "botir" (uslubiy farq mavjud).
- Ingliz tilida: "happy" – "joyful" (emotsional rang-baranglik).
3. Kontekstual sinonimlar:
Kontekstual sinonimlar (contextual synonyms) faqat ma’lum vaziyatda yoki
kontekstda sinonim sifatida ishlatiladi.
- O‘zbek tilida: "ochmoq" – "yoqmoq" (masalan: "derazani ochmoq" va
"chiroqni yoqmoq").
- Ingliz tilida: "open" – "turn on" (e.g., "open the door" va "turn on the light").
4.
Ekspressiv sinonimlar
:
Bunday sinonimlar tilga emotsional yoki uslubiy rang-baranglik qo‘shadi.
- O‘zbek tilida: "qashshoq" – "kambag‘al" – "nochor".
- Ingliz tilida: "poor" – "penniless" – "destitute".
Adabiyotlarda sinonimlarning qo‘llanilishi.
Sinonimlar adabiyotda badiiy
tasvir vositasi sifatida alohida ahamiyatga ega. Tilshunos olimlar sinonimlarning
adabiy asarlardagi qo‘llanilishini tilning estetik husni va uslubiy boyligini oshiruvchi
vosita sifatida ta’riflaydi.
O‘zbek adabiyotida sinonimlar.
O‘zbek adabiyotida sinonimlardan
foydalanish tilning boyligi va uslubiy xilma-xilligi uchun asosiy vositalardan biridir.
Ayniqsa, Alisher Navoiy asarlarida sinonimlarning ko‘p ishlatilishini ko‘rishimiz
mumkin.
Misol: - *"Ko‘ngul" va "dil"* so‘zlari sinonim sifatida qo‘llangan:
- "Ko‘ngul gulshanida gul bitar, dil ham hushbo‘y bo‘lar."
Bu yerda "ko‘ngul" va "dil" so‘zlari bir xil ma’noni ifodalasa-da, emotsional
ta’sirni oshirish maqsadida ishlatilgan.
Ingliz adabiyotida sinonimlar.
Ingliz adabiyotida sinonimlar uslubiy boylikni
ta’minlashda muhim rol o‘ynaydi. Masalan, Shekspir asarlarida sinonimlarning keng
qo‘llanilishi kuzatiladi.
Misol: - Shekspirning "Hamlet" tragediyasida "madness" va "insanity" so‘zlari
ishlatilgan. Bu so‘zlar bir xil ma’noga ega bo‘lsa-da, turli kontekstlarda qo‘llanilib,
xarakterlarning ruhiy holatini turlicha tasvirlaydi.
Ilmiy tilda sinonimlarning o‘rni.
Ilmiy matnlarda sinonimlar aniq va
tushunarli ma’lumot berish uchun ishlatiladi. Biroq, ilmiy tilda sinonimlarni
ishlatishda ehtiyotkorlik talab etiladi, chunki noto‘g‘ri sinonim tanlash ilmiy
mazmunni buzishi mumkin.
International scientific journal
“Interpretation and researches”
Volume 1 issue 9 (55) | ISSN: 2181-4163 | Impact Factor: 8.2
235
O‘zbek tili.
O‘zbek ilmiy matnlarida sinonimlar ko‘pincha terminlarning
sinonim shakllarini tushuntirish uchun ishlatiladi.
- Masalan: "Materiya" so‘zining sinonimlari: "modda", "jism".
Ingliz tili.
Ingliz tilida ilmiy maqolalar va darsliklarda sinonimlar terminologik
izchillikni ta’minlash uchun ishlatiladi.
- Masalan: "Substance" so‘zining sinonimlari: "matter", "material".
Texnologiya va ijtimoiy fanlarda sinonimlarning ahamiyati.
Texnologiya va
ijtimoiy fanlarda sinonimlar atamalarning qamrovini kengaytirish va turli
kontekstlarda foydalanish imkonini beradi.
Texnologiya sohasida.
Texnologiya sohasida sinonimlar yangi tushunchalarni
o‘zlashtirishda yordam beradi.
- O‘zbek tilida: "Ilova" – "dastur" – "app".
- Ingliz tilida: "Application" – "program" – "software".
Ijtimoiy fanlarda.
Ijtimoiy fanlarda sinonimlar jamiyat, shaxs va madaniyat
haqida turli qirralardan ma’lumot berishga yordam beradi.
- O‘zbek tilida: "Jamiyat" – "xalq" – "millat".
- Ingliz tilida: "Society" – "community" – "population".
Sinonimlarning tarjimadagi ahamiyati.
Tarjima jarayonida sinonimlar muhim
rol o‘ynaydi. Tarjimonlar sinonimlardan foydalanib, matnning mazmunini to‘la
yetkazish va uslubni saqlashga harakat qiladi.
Masalan:
- O‘zbek tilidan ingliz tiliga tarjima: "U katta bino qurdi."
- "He built a large building."
Bu yerda "katta" so‘zining sinonimi "large" ishlatilgan bo‘lib, "big" so‘zidan
ko‘ra uslubiy jihatdan mos tushadi.
O‘zbek va ingliz tillaridagi sinonimlar tilning nozikligi va boyligini namoyon
etadigan muhim vositadir. Ular adabiyot, ilm-fan, texnologiya va ijtimoiy fanlarda
muhim o‘rin tutadi. Sinonimlarning kontekst va uslubga mos ravishda qo‘llanilishi
nutqni yanada boyitib, tilning estetik va semantik imkoniyatlarini kengaytiradi. Shu
bilan birga, sinonimlar tarjima jarayonida ham katta ahamiyatga ega bo‘lib, matnning
mazmunini to‘g‘ri va samarali yetkazishga yordam beradi.
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati:
1. Galperin R. "Stylistics." – Moscow: Higher School Publishing House, 1977.
2. Vinogradov V. "Lexicology and Lexicography." – Moscow: Nauka, 1963.
3. Alisher Navoiy. "Xazoyin ul-ma’oniy."
4. William Shakespeare. "Hamlet."
5. Crystal D. "English as a Global Language." – Cambridge University Press,
2003.
International scientific journal
“Interpretation and researches”
Volume 1 issue 9 (55) | ISSN: 2181-4163 | Impact Factor: 8.2
236
QO‘QON JADIDLARI TOMONIDAN TASHKIL ETILGAN GAZETALAR
Xamraqulov Serobjon Soliyevich
Qo‘qonDU, T.f.b.f.d. (PhD)
Mamazohirova Gulhayo Bahodirjon qizi
Andijon davlat universiteti,tarix yo‘nalishi II kurs magistranti
Annotatsiya:
Maqolada Turkistonda jadidchilik va matbuotning shakllanishi va
rivojlanishi, shuningdek, o‘lkaning eng yirik shaharlaridan biri bo‘lgan Qo‘qon
shahrida jadidlarning davriy matbuotning shakllanishi va rivojlanishiga qoshgan
hissasi yoritib o‘tilgan. Bu davrda Qo‘qon shahrida chop etilgan “Sadoi Farg‘ona”,
“Tirik so‘z”, “El bayrog‘i”, Ravnaqul – islom” kabi gazetalar xaqida ma’lumotlar
berib o‘tilgan.
Kalit so‘zlar:
Jadidlar, Qo‘qon shahri, gazetalar, rus ustamlakachiligi, davriy
matbuot.
KIRISH
1870 yildan boshlab Turkiston General Gubernatori nazorati ostida
“Turkistanskie vedomosti” chop etila boshlangan bo‘lsada u jadidlarning
hurfikrligiga yo‘l bermas edi. Shu boisdan 1906 yildan boshlab o‘lkaning Toshkent,
Qo‘qon, Smamrqand shaharlarida ham jadidlar tomonidan mustaqil gazetalar chop
etila boshlandi.Bu o‘rinda albatta jadidlar va o‘lkadagi mahalliy sarmoyadorlar
xizmatini ta’kidlab o‘tish joiz.
1876 yilda Qo‘qon xonligi tugatilib, uning o‘rnida Farg‘ona viloyati tashkil
etilgach, viloyat markazi sifatida Qo‘qon emas balki Skobelev (Yangi Marg‘ilon)
belgilandi. Ammo Qo‘qon shahri xonlik markazi sifatida o‘z salohiyatini
yo‘qotmagan edi. Bu yerdagi sarmoyadorlarning rus burjuaziyasi bilan hamkorligi
hududda yangi madaniyatning ham shakllanishiga olib keldi. Bular qatoriga davriy
matbuotni ham qo‘shib o‘tish mumkin.
ADABIYOTLAR TAHLILI VA METODLAR.
Mavzuga oid adabiyotlarni tahlil qilsak, ularni uch guruhga bo‘lish mumkin:
Birinchi guruhga – shu davr mualliflari tomonidan davriy matbuot tahlil etilgan
maqolalarni ko‘rsatib o‘tish mumkin[1].
Ikkinchi guruhga – sovet davrida chop etilgan ilmiy adabiyotlarni kiritish
mumkin [2]. Ushbu adabiyotlarda milliy matbuotdan ko‘ra sovet matbuotiga,
matbuotning yuzaga kelishida Oktabr inqilobing ahamiyatiga ko‘proq urg‘u berilgan.
Uchinchi guruhga mustaqillik yillarida chop etilgan tadqiqotlarni kiritish
mumkin [3]. Ushbu tadqiqotlarda milliy matbuotimizning tarixi va uning o‘lkadagi
International scientific journal
“Interpretation and researches”
Volume 1 issue 9 (55) | ISSN: 2181-4163 | Impact Factor: 8.2
237
taraqqiyparvarlik o‘rni ochib berilgan. Shuningdek ushbu tadqiqotlarda milliy
matbuotimizning jamiyat taraqqiyotidagi o‘rni ham ko‘rsatib berilgan.
Tadqiqot jarayonida tarixiylik tamoyili, qiyosiy tahlil, tizimlashtirish, tasniflash,
muammoviy-xronologik hamda fanlararo yondashuv kabi usullardan foydalanilgan.
NATIJALAR VA MUHOKAMA
Qo‘qonda chop etilgan milliy tildagi nashrlarning to‘ng‘ichi bu “Sadoi
Farg‘ona” gazetasi edi[4:44-b]. O‘z davrining taraqqiyparvari va sarmoyadorlaridan
bo‘lgan Obidjon Mahmudov muassisligida chop etilgan ushbu gazetaning musahhihi
(korrektori) Ashurali Zohiriy bo‘lgan.Usmon Nuriy tarjimon bo‘lib ishlagan. Bu
gazeta 1914 yil 3 apreldan – 1915 yil iyun oyigacha chop etilgan bo‘lib, jami 123 ta
soni chiqqan[5:35-b]. Gazetaning 1914 yil 3 aprel kuni chiqqan №1 sonida “Haftada
uch marta chiqadurg‘on ilmiy, fanniy, siyosiy turkcha gazetadur” deb ma’lumot berib
o‘tilgan. “Sadoi Farg‘ona” ning maqsadi haqida uning noshiri va muharriri Obidjon
Mahmudov gazetaning 1-sonida bosilgan “Maqsad va maslak” maqolasida shunday
yozadi: “Gazetani nashr etishdan maqsadimiz tijorat emas, balki xalqimizga
qo‘limizdan kelgan qadar xizmat etmoqdir. Xalqimizda matbuot va jaridai milliyaga
kundan – kun shavq va rag‘bat o‘zgardi. Gazeta moddiy jihatdan ta’minlangan”[10]
deb takidlab o‘tgan. “Sadoi Farg‘ona” gazetasining 1914 yil 17 iyuldan chiqqan
“Ferganskoe exo” nomli ruscha varianti ham bo‘lgan[8:40-b]. Gazeta A- 2 formatda,
to‘rt sahifada Qo‘qon shahar Haydarbek mahallasidagi Obidjon Mahmudovning
shaxsiy bosmaxonasida 500 – 600 nushada chop etilar edi.
Gazetaning obuna narxi Qo‘qon shahri va Rossiya shaharlari aholisi uchun 1
yilga 5 so‘m, 6 oyga 3 so‘m, 3 oyga 2 so‘m, 1 oyga 60 tiyin bo‘lgan.Xorijiy
mamlakat fuqarolari uchun esa narx 2 barobar qimmat bo‘lgan,ya’ni:1 yilga 12 so‘m,
6 oyga 7 so‘m, 3 oyga 4 so‘m, 1 oyga bir yarim so‘m bo‘lgan[13:159-b].
Ziyo Said gazetaning muhbirlari kam ekanligi xaqida ma’lumot berib o‘tgan
bo‘lsada, ammo gazeta sahifalariga nazar tashlasak, unda o‘z davrining mashxur
ziyolilari H.H. Niyoziy, Cho‘lpon, Tavallo (To‘lagan Ho‘jamyorov), Hamid Said,
Saidahmad Vasliy, Ibrohim Davron, Mulla Abdullabek Musobekxoji o‘g‘li, Shokirali
Muxtorov o‘z maqola va materialllari bilan ishtirok etganligini ko‘rib o‘tishimiz
mumkin.
Ushbu gazeta aholini ma’naviyatini yuksaltirishda salmoqli o‘rin egalladi.
Xususan gazetaning faol hodimi bo‘lgan Ashurali Zohiriy gazetaning birinchi sonida
“So‘z boshi” nomli maqolasida “Gazeta har bir millatning tilidur, gazetasiz millat
tilsizdur. Zero, tili va adabiyoti yo‘q millat millat emasdur” [3] deb, gazeta va
adabiyot har bir millatni millat sifatida ko‘rsatuvchi oyna ekanligini birinchilardan
bo‘lib takidlab o‘tgan edi.
Nashr moddiy qiyinchiliklar sababli o‘z faoliyatini to‘xtatishga majbur bo‘lgan.
International scientific journal
“Interpretation and researches”
Volume 1 issue 9 (55) | ISSN: 2181-4163 | Impact Factor: 8.2
238
1917 yil 2 apreldan boshlab Obidjon Mahmudov “Tirik so‘z” nomli yana bir
gazetani nashr eta boshlaydi [8:24-b]. Gazeta mushtariylariga “haftada 3 martaba
chiqadurgon adabiy, iqtisodiy, taraqqiy gazetadur” deb tanishtirilgan. “Pechatnoe
delo” matbaasida chop etilgan. Gazetaning nima maqsadda tashkil qilingani xaqida
muharriri: “...ahvoli zamonag‘a qarab ba’zi puxta joylarda eshitkan va bilgan
so‘zlarni gazet orqalik bildurib turmoqni zarur fahmlab, ya’ni “Tirik so‘z” gazetasini
chiqarmoqg‘a majbur bo‘ldim” deb aytib o‘tgan[7:157-b]. Ammo bu nashr ham
ommalasha olmay o‘z faoliyatini to‘xtatadi. Hozirgi kunda ushbu gazetaning birgina
soni Alisher Navoiy nomidagi O‘zbekiston Milliy Kutubxonasining “Nodir nashrlar”
bo‘limida saqlanadi.
1917 yil sentyabr oyidan boshlab Qo‘qonda “G‘ayrat” kutubxonasi
muassisligida “El bayrog‘i” gazetasi chop etila boshlandi. Nashr dastlab Qo‘qondagi
mahalliy savdo – sanoat egalarining fikr tarqatuvchisi bo‘lib chiqqan bo‘lsada,
noyabr oyida Qo‘qonda “Turkiston Muxtoriyati” e’lon qilingach, gazeta ushbu
hukumatning nashri sifatida faoliyat yurita boshladi[6].
Muxtoriyat nashriga aylangach, uning sahifalarida rus istibdodining vatanimizda
yuritayotgan mustamlakachilik siyosati, uning bu o‘lkadagi bir yoqlama paxta
etishtirish va uni tashib ketish siyosatlari tanqid ostiga olinib, jumladan, “Turkistonda
etishgan xom-ashyo bundan so‘ng chetga chiqarilmaydi. Turkistonda paxta o‘rniga
habobot (g‘alla) ekilur” deb o‘z fikrini ochiq bayon eta olgan.
Gazeta muharrirlari Po‘lat Soliyev (1882 – 1938 ) va Ashurali Zohiriy edi.
Gazetada Abdulla Begiy, No‘sherovon Yovushev, Ismoil Obidiy, Yunusjon
Og‘aliqov va bir nechta ziyolilar o‘z maqolalari bilan ishtirok etganlar. Gazeta
haftada ikki marta, 800 – 1000 ta nushada mix bosmada Turkiston Muvaqqat
hukumati bosmaxonasida chop etilar edi.
1918 yil fevralda Turkiston Muxtoriyati tugatilgach, gazeta ham o‘z faoliyatini
to‘xtatadi.Gazetaning bor – yo‘g‘i 20 soni chop etilgan[8:24-b].
Abdulhamid Cho‘lponning ma’lumoticha 1917 yilda Qo‘qonda “Ravnaqul –
islom” nomli gazeta ham chop etilgan [9:44-b]. Ushbu nashr “Xaloyiq” jamiyati
muassisligida chop etilgan. Nurmuhammad o‘g‘li Toshmuhammad muharrir sifatida
faoliyat yuritgan.
Davr muarrixlari bu gazeta xaqida: “ ...ushbu gazeta o‘z davrida “demokrat
tarфfdorlarining gazetasi” sifatida nom qozonganligini e’tirof etganlar. Yani bu
davrda o‘zlarini demokratlar deb atovchi qatlam tomonidan chop etilganligini qayd
etib o‘tadilar.
Ammo bir – ikki oy faoliyat yuritgandan so‘ng moddiy qiyinchiliklar sababli o‘z
faoliyatini to‘xtatadi. Abdulla Avloniy 1917 yilda Qo‘qonda Ahmad Devishev
mutasaddiligida “Xalq g‘ayrati” nomli gazeta ham chop etilganligi xaqida ma’lumot
berib o‘tgan. Ammo u ham bir necha son chiqqach o‘z faoliyatini to‘xtatgan[10].
International scientific journal
“Interpretation and researches”
Volume 1 issue 9 (55) | ISSN: 2181-4163 | Impact Factor: 8.2
239
XULOSA
Yuqoridagilardan kelib chiqib xulosa sifatida shuni aytish mumkinki Qo‘qon
shahri ham matbuot shakllangan hududlardan biri bo‘lgan va bu erda chop etilgan
gazeta va jurnallar ham o‘lka xalqlari ijtimoiy – siyosiy, ma’naviy hayotini
yuksaltirishda o‘zining munosib hissasini qo‘shgan.
Mazkur holat ham ushbu davrda aholini ma’rifatli qilish masalalari asosiy
masala ekanligidan dalolat beradi. Suningdek, ushbu davrda Sovet davlati
hukmronlik
qilgan
bo‘lsa-da,aholini savodli qilish masalasida to‘siqlar
qo‘yilmaganligini ko‘rish mumkin.
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati:
1.Abdulla
Avloniy. Burung‘i o‘zbek vaqtli matbuotining tarixi // Turkiston. –
1924. № 295. Ziyo Said. Qizil yoshlar matbuoti va uning tarixi // Turkiston. – 1924.
№ 294.
2. Ziyo Said. (Tanlangan asarlar to‘plami. – T.: G‘afur G‘ulom, 1974. Ernazarov
T. E. (O‘zbekistonda vaqtli matbuot (1870-1924). – T., 1959) Ernazarov T.E.
(Акбаров А.И., История печати Туркестана (1870-1925). Уч. пособие, – T.:
O‘qituvchi, 1976;) Avsharova M.P. (Русская периодическое печат в Туркистане
(1870 – 1917) Библиографическое указател литературии). Агеев А.И.Латипова
М.Н.(Национальная периодическая печат Узбекистана (1917 – 1939) – T.: 1947).
3. Jalolov A., O‘zganboyev H. (O‘zbek ma’rifatparvarlik adabiyotining
taraqqiyotida vaqtli matbuotning o‘rni. – T.: Fan, 1993). Rajapova R. (Turkiston
tarixi (1917-1993). – T.: O‘qituvchi, 1994;) (Туркестан а начале ХХ века: к истории
истоков националной независимости. Научный редактор Р.Я.Раджапова. – Т.:
Шарк, 2000), A’zamxo‘jayev S. (Turkiston muxtoriyati. – T.: Fan, 1996;)
A’zamxo‘jaev S (Turkiston muxtoriyati: milliy-demokratik davlatchilik qurilishi
tajribasi. – T.: Ma’naviyat. 2000.). Shodmonova S. (Turkiston tarixi – matbuot
ko‘zgusida (1870–1917 yillar). – T.: Yangi nashr, 2011), Mingnorov A.
(Turkistondagi ijtimoiy-siyosiy jarayonlarning milliy matbuotda yoritilishi (1917–
1918 yillar). – T.: Istiqlol nuri, 2013), Tayronov Y. (Общественно- политическая
деятелност Туркестанских предпринимателей в начале ХХ века. – Т., 2011).
4. Ziyo Said. Tanlangan asarlar. – T.: G‘afur G‘ulom, 1974.
5. Do‘stqorayev B. Farg‘onada milliy davriy matbuotning yuzaga kelishi va
shakllanishi tarixidan. Sadoi Farg‘ona. “Sadoi Farg‘ona” gazetasining milliy matbuot
shakllanishi va jadidchilik harakatidagi o‘rni” mavzusidagi Respublika ilmiy-amaliy
konferensiyasi materiallari. – Farg‘ona, 2024.
6. Obidjon. Maslak va maqsad. – Sadoi Farg‘ona. 1914 yil. №1.
7. Turkiston matbuoti tarixi (1870 – 1917). Tuzuvchi N.Abduazizova. – Т.:
Akademiya, 2000.
International scientific journal
“Interpretation and researches”
Volume 1 issue 9 (55) | ISSN: 2181-4163 | Impact Factor: 8.2
240
8.Mingnarov A. Ijtimoiy – siyosiy jarayonlarning milliy matbuotda yoritilishi. –
T.: Istiqlol nuri. 2013.
9.Cho‘lpon. Turkistonda matbuot. Jamiyat va boshqaruv. 1998. № 2. – B.44.
10.Abdulla
Avloniy. Burung‘i o‘zbek vaqtli matbuotining tarixi // Turkiston,
1924. № 295.
International scientific journal
“Interpretation and researches”
Volume 1 issue 9 (55) | ISSN: 2181-4163 | Impact Factor: 8.2
241
OQOVA SUVNING BIOLOGIK TOZALASHDA REAGENTLARNI
QO‘LLAB FOSFORSIZLANTIRISH USULINING TAHLILI
Olmos Joniqulovich Jo‘rayev
Mirzo Ulug’bek nomidagi Samarqand Davlat Arxitektura
Qurilish Universiteti, dotsent
Buta Oralovich Xushvaktov
Mirzo Ulug’bek nomidagi Samarqand Davlat Arxitektura
Qurilish Universiteti, katta o‘qituvchi
Raimqulov Elyor Bahodir o‘g’li
Mirzo Ulug’bek nomidagi
Samarqand Davlat Arxitektura Qurilish Universiteti, magistr
Abdixoliqova Mariya Melitoji qizi
Qarshi Davlat Texnika Universiteti 3 – kurs STvaKTLvaE talabasi
Annotatsiya:
Oqova suvlarni fosfatsizlantirishning ishlatiladigan usullarini
afzalligi va kamchiligi, birgalikda biologik va fizik-kimyoviy jarayonlarga
asoslangan fosfor birikmalarini ketkazishning umumlashgan usullarini o‘rganishga
alohida qiziqish uyg’otadi. Biroq, reagent vositalarining faol gilning mikrobli
holatiga ta’siri yetarlicha o‘rganilmagan va bunday tadqiqot natijalari ziddiyatli
bo‘ladi.
Annotation:
The advantages and disadvantages of the used methods of
dephosphotation of wastewater are of particular interest in the study of combined
methods for the removal of phosphorus compounds based on joint biological and
physicochemical processes. However, the effect of reagent drugs on the state of the
microbial community of activated sludge remains poorly understood, and the results
of such studies are contradictory.
Kalit so‘zlar:
fosfolipidlar, fosfoproteidlar, fermentlar, mikroorganizm,
ortofosfat, oqova suv, reagent, fosfor, nukleinli kislota, nukleproteid (phospholipids,
phosphoproteins, enzymes, microorganism, orthophosphate, waste water, reagents,
phosphorus, nucleic acid, nucleproteide).
Hozirgi kunda dunyo miqiyosida aholi sonining ortishi natijasida ularning
ehtiyojlarini qondirish maqsadida har xil turdagi sanoat korxonalari jadal ravishda
o‘smoqda, har xil turdagi ishlab chiqarish korxonasi va aholi sonining o‘sishi
natijasida har xil turdagi ishlab chiqarish va xo‘jalik-maishiy oqova suvlari hosil
bo‘ladi. Shu nuqtai nazardan bu turdagi oqova suvlarga ishlov berish va tozalash
muammosi dolzarbligicha qolmoqda.
International scientific journal
“Interpretation and researches”
Volume 1 issue 9 (55) | ISSN: 2181-4163 | Impact Factor: 8.2
242
An’anaviy tozalash inshootlarida bu turdagi oqova suvlarni tozalash biroz
qiyinchiliklar to‘g’dirishi mumkin, shu sababli amaliyotda alyuminiy va temir
tuzlaridan foydalangan holda koagulyantlarni qo‘llash maqsadga muvofiq deb
hisoblaymiz va bu koagulyantlarni biologik tozalash inshootlarining turli
nuqtalaridan qo‘shish samaraliroqdir. Shuningdek biologik jarayonlari uchun zararli
bo‘lmagan temir yoki alyuminiy tuzlaridan iborat ishlab chiqarish chiqindilaridan
foydalanish mumkin va ular quyidagilardir: masalan alyuminiy sulfat, alyuminiy xlor,
temir sulfat va kamroq ohaklar [1].
Yuqorida keltirib o‘tilgan reagentlar – ohak, alyuminiy va temir tuzlarini
mustaqil ravishda yoki yuqori molekulyar polielektrolitlar (flokulyant) bilan
birgalikda qo‘llash mumkin bo‘ladi [1,2,3,4,7,8].
Oqova suvlar ohak bilan ishlov berishda muhit ko‘osatkichi ishqoriy bo‘lishi
kerak, natijada trikalsiyfosfat va gidrooksiapatitlar hosil bo‘lib cho‘kmaga tushadi,
cho‘kmay qolgan qismi ya’ni polifosfatlar esa cho‘kmalar yuzasiga sorbsiyalanadi.
Koagulyasiya mahsulotlari juda mayda, yomon cho‘kadigan kristallardan iborat
bo‘lib, ularni to‘liq ajratish uchun kuchli ishqorli muhit (рН=10,5-11) kerak bo‘ladi,
shuning uchun ohak sarfi asosan muhitning yuqori ishqorligini saqlash kerakligi bilan
belgilanadi. Kalsiy oksidi bilan oqova suvlar ishlov berilganda, ulushining tarkibiga
qarab СaO ko‘rinishida 150 dan 400 mg/dm
3
gacha bo‘ladi.
Сa(ON)
2
yoki СaO ko‘rinishida ishlatilganda, fosfatlar Сa
+
ionlari bilan birikib
birgalikda cho‘kmaga tushadi, buning afzalligi shundaki, oqova suvlarning tarkibi
murakkab, organik aralashmalarga nisbatan past sezgirligi, avtomatlashtirish
qo‘layligi, ishlatish nisbatan oddiy va ishqoriy muhitning zararlovchi ta’siriga
chidamligidir [1,2,9]. Ayrim chet ellik olimlar fikricha рН muhiti 11 ga yetganda
ayrim mikroorganizmlar 99 foizgacha kamayadi. Alyuminiy va temir tuzlari bilan
ishlov berib cho‘ktirishda hosil bo‘lgan cho‘kmaning hajmi, kalsiy bilan ishlov
berilganda cho‘kadigan cho‘kmani hajmidan bir necha barobar katta bo‘ladi va shu
bilan birgalikda kalsiy bilan ishlov berilganda hosil bo‘ladigan cho‘kma osongina
tiklanadi [1,2,9].
Bu usulning kamchiligi shundan iboratki, quvur devorlarida, nasos korpuslarida
qo‘yqalarning hosil bo‘lishi va agar birlamchi tindirgichlardan oldin kalsiy ionlari
qo‘shilsagan cho‘kmalar kalmatasiyasi paydo bo‘ladi. Shu bilan birgalikda keyingi
boshqa maqsadlar uchun ishlatish kerak bo‘lsa yoki havzaga tashlashda bu turdagi
suvlarni neytrallash talab etiladi.
Uch valentli alyuminiy va temir tuzlari bilan oqova suvlar tarkibidan fosforlarni
chiqarishda, erimaydigan fosfatlar hosil bo‘ladi va cho‘kmaga tushadi, tuzlarning
gidrolizlanishi natijasida gidrooksid momiqlarida murakkab fosfat va organik fosfat
birikmalarini sorbsiyalanishi sodir bo‘ladi. Nazariy jihatdan hisoblaganda erigan
fosfor hisobida 1,8 mgni alyuminiy tuzlari uchun 0,87 va temir tuzlari uchun esa 1,0
International scientific journal
“Interpretation and researches”
Volume 1 issue 9 (55) | ISSN: 2181-4163 | Impact Factor: 8.2
243
mg ni tashkil qiladi. Ammo bu ulushlar yuqori hisoblanadi, chunki, koagulyantning
bir qismi oqova suvlarni boshqa iflosliklarini cho‘ktirishga sarflanadi va mos
ravishda taxminan 1 mg ga 1 – 8 mg ni tashkil qiladi [1,5].
Nafaqat shahar oqova suvlarini, cho‘chqachilik majmuasining yuqori ulushli
oqova suvini fosfatsizlantirish jarayonlarini tadqiq qilish natijalari, temir sulfatni
reagent sifatida ishlatish bilan tozalash samaradorligi, reagent ulushi va uning
texnologik tasvirining turli nuqtalaridan uni qo‘shish joyiga bog’liq bo‘ladi [1,2].
Oqova suvlarni reagentlar bilan ishlov berishda muallaq moddalar, shu jumladan
kolloid aralashmalar sonini beqarorlashuvi, eritilgan organik moddalarning bir
qismini bog’lanishi, temir fosfatning kam eriydigan shakllari va kalsiy, temir, fosfat
kislotasi, ishqor hamda temir oksidi va karbonati kabi birikmalar hosil bo‘ladi.
Bunday jarayonlarning sodir bo‘lishi mumkinligi hosil bo‘lgan organik moddalar
cho‘kmasida kalsiy, magniy, temir, karbonatlar, fosfatlar, metall gidrooksidlari
mavjudligini ko‘rsatadi. Reagentlarni qo‘shish joyiga qarab, yuqorida sanab o‘tilgan
jarayonning ba’zilari fosforni ketkazish bilan bog’liq holda sodir bo‘ladi.
Agar aerotenklarni anaerob-anoksid zonasida gil aralashmasini ishlov berish
jarayoniga reagentni qo‘shish, atrof-muhitga o‘zaro ta’sir etish holati bilan
aniqlanadi. Stexiometr bo‘yicha temir fosfat hosil bo‘lganda 1 gramm fosforga 1,8
gramm temir sarflanadi va bularni nisbati 0,4 – 1,0 mol/mol bo‘lganligi haqida
ma’lumotlar adabiyotlardan mavjud, nafaqat temir fosfat buning bir qator kompleks
birikmalari hosil bo‘lganligini ham ko‘rsatadi [99]. Bularni nisbati 1,0 dan kichik
bo‘lganda qoldiq fosfor miqdori yuqori bo‘ladi.
Biologik bosqichning anaerobli zonasida fosforni ketkazish natijasida
fosfatlarda fosfor ulushi 6 – 9 mg/dm
3
gacha ko‘tariladi va bu reagentlar o‘zaro faol
ta’sir o‘tkazishga kirashadi hamda uch valentli temir bo‘yicha ulushini 2,5 – 3,0
mg/dm
3
gacha kamaytirishga erishish mumkin, tozalangan suvdagi fosfor miqdori 0,5
– 0,8 mg/dm
3
ni tashkil qiladi. Buning natijasida temir fosfatning mayda kristall
zarrachalari faol gil momiqlari bilan tutib qolinadi va bu aralashmalarni
flokulyasiyalash va tinitish jarayonlari birgalikda sodir bo‘ladi. Buning natijasida
temir miqdori 0,49 – 0,59 mg/dm
3
bo‘lganda tozalangan oqova suvdagi reagentning
biroz miqdori ortiqcha bo‘lganligini ko‘rsatadi.
Reagentni ikkilamchi tindirgichlardan oldin gil aralashmasiga qo‘shish mumkin,
bunda uning ulushi uch valentli bilan 2 – 3 g/m
3
gacha kamaytiriladi (fosforning
qoldiq miqdori uchun 0,5 mg/dm
3
), yanada aniqroq ulushi tozalangan oqova suvdagi
fosforning qoldiq miqdoriga bog’liq holda belgilanadi. Temir miqdorining
qo‘shimcha reaksiyalarga sarflanishi turli xil anionlar birinchi navbatda OН
-
va СO
-2
3
lar ta’sirida fosfor ulushini pasayishi 2 dan 4 barobargacha oshadi.
Aylanadigan faol gilga reagent qo‘shish variantini e’tiborga olish kerak. Agar
ushbu usulning qulayligi, gil sarfi va tegishli reagent ulushining doimiyligi, uning
International scientific journal
“Interpretation and researches”
Volume 1 issue 9 (55) | ISSN: 2181-4163 | Impact Factor: 8.2
244
reaksiyaga kirish qobiliyatidan to‘liq foydalanish imkoniyati, gildagi fosfor miqdorini
(shu jumladan bog’liqlik shakllarini) quruq modda massasining 4,0 – 5,9 % igacha
oshirishdir.
Biologik tozalash bosqichlarida reagentlarni qo‘shishdagi ulushi, reagent
ulushining oshish koeffisiyentini oqova suvdagi umumiy fosfor ulushiga ko‘paytmasi
orqali topiladi.
Oqova suvlar tarkibidan fosfatlarni ketkazishda eng qo‘lay рН muhitini qiymati
6,0 – 7,0 oralig’ida, yuqoridagi reagentlar ishlatilganda 4,6 – 7,3 oralig’ida bo‘lishi
kerak [1,9].
Ko‘pchilik tadqiqotchilar ixcham biologik qurilmalar, umumlashgan (biologik-
fizik-kimyoviy) usulni qo‘llashning eng katta samaradorligi, bu esa kimyoviy usulga
xos bo‘lgan yuqori ishlatilish xarajatlaridan qochishga va organik birikmalar ulushi
past bo‘lgan holatlarda fosfor bo‘yicha tozalashning barqaror yuqori sifati
ta’minlanadi deb hisoblaydi [1,4,5].
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati:
1.
Кобелева, Й.В. Оценка кислородного баланса в процессах
совместной биологической и реагентной очистки сточных вод / Й.В. Кобелева,
Т.В. Кирилина, Л.М. Сибиева, А.С. Сироткин // Вестник Казанского
технологического университета. −2015. −Т. 18.− № 12.
2.
Xushvaktov, B. O., Mirzayev, M. N., & Utaganov, J. E. (2024,
December). OQOVA SUVLARNI BIOLOGIK TOZALASH JARAYONIDA
REAGENTLARNI QO‘LLASH. In Uz Conferences (Vol. 1, No. 5).
3.
Sabirova, D., & Xushvaktov, B. (2024). TERIGA ISHLOV BERISH
ZAVODINING OQOVA SUVINI TOZALASH. Interpretation and researches, (6
(28)).
4.
Zokirov, M. R., & Xushvaktov, B. (2024). TERIGA ISHLOV
BERISHDAGI
OQOVA
SUVLARDAN
SULFIDLARNI
TOZALASH.
Interpretation and researches, 2(3 (25)).
5.
Oralovich, B., Xolov, F., & Namazovich, M. (2024). SHAHAR OQOVA
SUVINI BIOLOGIK TOZALASHDA IXCHAM QURILMANI QO‘LLASH.
Interpretation and researches, 2(1 (23)).
6.
Mirzayev, M. N., & Xushvaktov, B. O. (2024). BIOLOGIK
TOZALASHDA IXCHAM QURILMANI QO ‘LLAB SHAHAR OQOVA SUVINI
TOZALASH. Innovative Development in Educational Activities, 3(2), 157-161.
7.
Oralovich, B., & Zokirov, M. R. (2023). KOAGULYANT VA
FLOKULYANTLARDAN
FOYDALANIB
CHINNI
ZAVODI
OQOVA
SUVLARINI TOZALASH. Interpretation and researches, 1(17).
8.
Xushvaktov, B. (2023). AVTO PARK OQOVA SUVLARINI
FLOKULYANTLAR YORDAMIDA TOZALASH. Interpretation and researches,
1(16).
9.
Xushvaktov, B. O., & G‘ofurov, N. A. (2023). SANOAT OQOVA
SUVLARINI XROM (III) DAN TOZALASHDA рН MUHITINING TA’SIRI.
Innovative Development in Educational Activities, 2(15), 86-90.
International scientific journal
“Interpretation and researches”
Volume 1 issue 9 (55) | ISSN: 2181-4163 | Impact Factor: 8.2
245
TOPINAMBUR (HELIANTHUS TUBEROSUS L) TURLI OZIQA
SHAROITIDA O‘SISH RIVOJLANISHINI FENOLOGIK KUZATUVLAR
ASOSIDA BAHOLASH TAHLILI
Zahriddinov Ilyosjon Ilhomjon o‘g‘li
Namangan davlat universiteti Biotexnologiya kafedrasi oʻqituvchisi
E-mail:
Sharofiddinova Feruzabonu Jaloliddin qizi
Namangan davlat universiteti Biotexnologiya kafedrasi 3-bosqich talabasi
sharofiddinovaferuzabonu@gmail.com
Bekmirzayeva Diyora Dilmurod qizi
Namangan davlat universiteti Biotexnologiya kafedrasi 3-bosqich talabasi
Annotatsiya:
Ushbu tajriba 2025-yil 13-aprelda laboratoriya sharoitida
Topinambur (Yer olmasi) o‘simligi urug‘larining har xil substratlar — perlit,
biogumus, torf va vermikulitda unib chiqish xususiyatlarini o‘rganish maqsadida
tashkil etildi. Har bir variantda bitta urug‘dan foydalanilgan bo‘lib, umumiy hisobda
to‘rt xil substrat sharoiti sinovdan o‘tkazildi. Tajribaning muhim jihatlaridan biri
sifatida namlikni optimal darajada ushlab turish va o‘simliklarning o‘sishiga ijobiy
ta’sir ko‘rsatish maqsadida Karnavin stimulyatoridan foydalanildi. Ushbu tajriba
Topinambur urug‘larining har xil substratlarda unish tezligi va boshlang‘ich
rivojlanish bosqichlaridagi farqlarni aniqlash imkonini beradi hamda qaysi substrat
turi eng samarali ekani yuzasidan xulosa chiqarishga yordam beradi.
ANALYSIS OF THE DEVELOPMENT OF JEJUANAMBUR (HELIANTHUS
TUBEROSUS L) IN DIFFERENT FEEDING CONDITIONS BASED ON
PHENOLOGICAL OBSERVATIONS
Zakriddinov I.Z.
Lecturer, Department of Biotechnology, Namangan State University
Sharofiddinova F.J
3rd year student of the Department of Biotechnology, Namangan State University
sharofiddinovaferuzabonu@gmail.com
Bekmirzayeva D.D.
3rd year student of the Department of Biotechnology, Namangan State University
International scientific journal
“Interpretation and researches”
Volume 1 issue 9 (55) | ISSN: 2181-4163 | Impact Factor: 8.2
246
Annotatsiya:
This experiment was organized on April 13, 2025 in order to
study the germination properties of Jerusalem artichoke seeds in various substrates -
perlite, biohumus, peat and vermiculite - in laboratory conditions. One seed was used
in each variant, and a total of four different substrate conditions were tested. As an
important aspect of the experiment, the Carnavin stimulator was used to maintain
optimal moisture levels and positively affect plant growth. This experiment allows us
to determine the differences in the germination rate and initial development stages of
Jerusalem artichoke seeds on various substrates and helps to draw conclusions about
which type of substrate is the most effective.
KIRISH
.
O‘zbekiston Respublikasida qishloq xo‘jaligi sohasini modernizatsiya qilish,
oziq-ovqat xavfsizligini ta’minlash va resurs tejovchi agrotexnologiyalarni joriy etish
borasida qator izchil islohotlar amalga oshirilmoqda. Xususan, Prezidentimizning
“2020–2030 yillarda O‘zbekiston Respublikasida qishloq xo‘jaligini rivojlantirish
strategiyasini tasdiqlash to‘g‘risida”gi PQ–5853-sonli qarori (2020-yil 23-oktabr)da
agrobiotexnologiyalardan foydalanish, muqobil oziq-ovqat manbalarini joriy etish va
yuqori hosildor, iqlimga chidamli ekin turlarini o‘rganish dolzarb vazifa sifatida
belgilangan.
Shuningdek, Prezidentning 2022-yil 17-martdagi PQ–167-sonli qarori orqali
biologik faol qo‘shimchalar, funktsional oziq-ovqatlar va dori-darmonlar ishlab
chiqarishda mahalliy xomashyo resurslaridan unumli foydalanishga alohida urg‘u
qaratilgan. Bu jarayonda Topinambur (Helianthus tuberosus L.) o‘simligining
agrobiologik xususiyatlarini chuqur o‘rganish, xususan uning fenologik rivojlanish
bosqichlarini kuzatish va tahlil qilish ilmiy va amaliy ahamiyatga egadir. Topinambur
— tarkibida inulin moddasi yuqori bo‘lgan, diabetga qarshi xususiyatga ega, tuproq
va iqlim sharoitiga chidamli, agroekologik qiymati yuqori bo‘lgan ekin turidir. Uning
fenologik rivojlanish bosqichlarini o‘rganish esa, bu o‘simlikni O‘zbekistonning turli
hududlarida joriy qilish, seleksiya ishlarini olib borish va optimal agrotexnik
tadbirlarni ishlab chiqishda muhim metodologik asos bo‘lib xizmat qiladi. Mazkur
maqolada Topinambur o‘simligining turli sharoitlarda o‘sishi davomida olib borilgan
fenologik kuzatuvlar asosida uning o‘sish fazalari, adaptatsion imkoniyatlari va
agrotexnik samaradorligi baholandi.
ADABIYOTLAR TAHLILI
Topinamburning ilmiy nomi - Heliantuhus tuberosus. Topinambur murakkab
guldoshlar (Asteraclae) oilasiga mansub, ko‘p yillik tugunakli o‘simlik hisoblanadi.
O‘.Ahmedov., A.Ergashev., A.Abzalov., M. Yo‘lchiyeva., D. Mustafakulov.
“Dorivor o‘simliklarni yetishtirish texnologiyasi” darslik Toshkent 2020-yil 64-bet.
231 bet [1]
International scientific journal
“Interpretation and researches”
Volume 1 issue 9 (55) | ISSN: 2181-4163 | Impact Factor: 8.2
247
Topinamburning vatani Shimoliy Amerika bo‘lib, u boshqa davlatlarda ham turli
yo‘nalishlarda foydalanish uchun yetishtirib kelinmoqda. Masalan, Fransiya, Angliya,
Norvegiya, Shvetsiya, Ukraina va O‘rta Osiyo davlatlarida keng qamrovda
yetishtirilmoqda. O‘. Ahmedov., A. Ergashev., A. Abzalov., M. Yo‘lchiyeva., D.
Mustafakulov. “Dorivor o‘simliklarni yetishtirish texnologiyasi” darslik Toshkent
2020-yil 64-bet. 231 bet [2]
Topinambur ekstraktining kuchli antitoksidant faollikka ega ekanligi aniqlangan.
Tadqiqotda topinamburdagi xloragen va 1,5-dekaffeoilxin kislotasi kabi birikmalar
aniqlanib, ularning sog‘liq uchun foydali xususiyatlari o‘rganilgan. Sharopov F.,
Wetterauer B., Gulmurodov I. [3]
Topinambur yer ostki va yer ustki qismlarida A, B1, B2 va C vitaminlarini
o‘zida saqlaydi. Tugunaklarida 16-18 % inulin va qand moddalar mavjud, 16 xil
aminokislotalar va pektin moddasi ham uchraydi.
Topinamburning tibbiy xususiyatlari, plazmadagi glyukoza, umumiy xolesterin
va triglitserid darajalarini pasaytirish o‘rganilgan. Bu tajribada topinamburdagi inulin
moddasining prebiotik xususiyatlari va sog‘liq uchun foydali tomonlari topilgan.
Sawicka B., Skiba D., Pszczolkowski P. [4]
Xalq tili bilan aytganda yer noki barglari yirik (bo‘yi 15-20 sm), cho‘ziq
yuraksimon shaklda, uchi o‘tkirlashgan, cheti tishli, orqa tomoni tuk bilan qoplangan.
To‘pguli esa diametrik 3-4 sm keladigan savatcha bo‘lib, tuzilishiga ko‘ra
kungaboqar savatchasiga o‘xshaydi. Har bir savatchasida 50-60 ga yaqin gul bo‘ladi.
O. Yaqubjanov., S. Tursunov. “O‘simlikshunoslik” o‘quv qo‘llanma Toshkent- 2008.
224-bet. 303 bet [5]
Yer nokining tugunaklari birmuncha mayda, noksimon, duksimon, noto‘g‘ri
shaklda, oq-sariq, och jigarrang yoki qizg‘ish-binafsha rangda bo‘ladi.
Tugunaklarining sirtida ko‘zchalar bo‘lib, ular chuqurchada emas, balki
do‘mboqchalarda joylashgan. Topinambur deyarli tugunaklardan, ya’ni vigetativ yo‘l
bilan ko‘payadi. O. Yaqubjanov., S. Tursunov. “O‘simlikshunoslik” o‘quv qo‘llanma
Toshkent- 2008. 225-bet. 303 bet [6]
Topinamburning biologiyasi: u sovuqqa chidamli, qisqa kun o‘simlik bo‘lgani
uchun shimoliy tumanlarda ham yetishtirish mumkin. Uni yerustki qismi - 6 C
0
bardosh beradi. Tugunagi muzlagandan so‘ng erib o‘z holiga qaytish xususiyatiga
ega. X. N. Atabayeva, J. B. Xudayqulov “O‘simlikshunoslik” darslik Toshkent-2018.
283-bet. 407 bet [7]
Shifobaxsh topinamburning navlari “Fyuzo”, “Patat”, “Kiyevskaya”, “Belaya”,
“Severokavkazskaya krasnaya”, “Durdurskaya”, “MOS-650YU”, “Oq hosildor”,
“Vadim”, “Krasnoklupneviy” va boshqa navlari keng tarqalgan. X. N. Atabayeva, J.
B. Xudayqulov “O‘simlikshunoslik” darslik Toshkent-2018. 283-bet. 407 bet [8]
International scientific journal
“Interpretation and researches”
Volume 1 issue 9 (55) | ISSN: 2181-4163 | Impact Factor: 8.2
248
Topinambur tabiatda inson omilisiz ham ko‘payish xususiyatiga ega bo‘lib,
o‘rmon, o‘rmon- cho‘l hududlarida hamda tog‘li tumanlarda, ochiq yalangliklarda va
quruq o‘tloqliklar, qirlar, yo‘l yoqalari, o‘rmon chetlari va boshqa yerlarda o‘sadi. I.
J. Sulaymonov, M. I. Botirov, Q.D. Abdiyeva, D. T. Ergashev “Dorivor o‘simliklarni
yetishtirish texnologiyasi” darslik Toshkent-2022. 242-bet. 466 bet [9]
Zahiriddinov I. I. TIMES FOR CARRYING OUT AGROTECHNICAL
MEASURES TO INCREASE THE YIELD OF ATROPA BELLADONNA L
//Innovative Development in Educational Activities. – 2024. – Т. 3. – №. 13. – С. 99-
103.
TADQIQOT OBYEKT VA USULLARI
Topinambur o‘simligini fenologik kuzatish
davomida biz birinchi bo‘lib, uning tugunaklarini 4
xil tuproq muhitiga: perlit, biogums, torf, vermikulit
o‘g‘itlarini
labaratoriya
sharoitida
plyonka
idishlarga joyladik. Topinambur urug‘ tugunaklari
yuqorida keltirilgan tuproq muhitiga joylashtirib
chiqdik. O‘simlikni 4 xil tuproq muhitida o‘sib
chiqishi,
namlikni
salash
uchun
karnovin
stimulyatoridan foydalangan holda tajriba tizimini
joylashtirdik. Kuzatish mobaynini 1 oy davomida
olib borildi.
2025-yilning aprel va may oylarida o‘rtacha 22,3 °C haroratda Topinambur
(Helianthus tuberosus) o‘simligi turli xil tuproq sharoitlarida o‘sishiga baho berildi.
Tajriba torf, vermikulit, biogumus va perlit substratlarida o‘tkazildi.
Biogumusda ekilgan o‘simlik eng yaxshi natijalarni ko‘rsatdi: 17-aprel kuni 2,5
sm, 27-aprelda 18 sm va 8-mayda 55 sm balandlikka yetib, umumiy o‘sish 75,5 smni
tashkil etdi. Torf tuprog‘ida o‘simlik 27-aprelda 14 sm, 8-mayda esa 50 sm
balandlikka yetib, umumiy o‘sishi 64 smni tashkil etdi. Vermikulit va perlit
substratlarida esa o‘simlikning hech qanday o‘sishi qayd etilmadi.
Ushbu natijalar asosida, biogumus Topinambur o‘stirish uchun eng qulay tuproq
sharoiti ekani, vermikulit va perlit esa bu o‘simlik uchun mos emasligi aniqlangan.
Aprel va may oyida topinamburning o‘sish tezligi 2025-yil
(1-jadval)
T/r
O‘simlik nomi
T
u
p
roq
s
h
ar
oiti
Aprel va may
O‘rtacha
harorat va
o‘sish tezligi
Naz
or
at
var
ian
tlar
i
17.04.2025
27.04.2025
08.05.2025
O'
sis
h
te
zli
gi
O'
rtac
h
a
h
ar
or
at
1-rasm
International scientific journal
“Interpretation and researches”
Volume 1 issue 9 (55) | ISSN: 2181-4163 | Impact Factor: 8.2
249
1
Topinambur
(Helianthus
tuberosus)
Torf
1
-
14
sm
50 sm
64
sm
22,3
Vermukulit
2
-
-
-
-
22,3
Biogumus
3
2,5
sm
18
sm
55 sm
75,5
sm
22,3
Perlit
4
-
-
-
-
22,3
XULOSA
Olib borilgan tajriba natijalari shuni ko‘rsatdiki, Topinambur (Helianthus
tuberosus) o‘simligining o‘sishiga tuproq sharoiti sezilarli darajada ta’sir ko‘rsatadi.
O‘rtacha 22,3 °C haroratda o‘tkazilgan kuzatuvlarga ko‘ra:
1.
Biogumus eng samarali substrat bo‘lib, o‘simlikning maksimal o‘sishini
ta’minladi (75,5 sm).
2.
Torf ham nisbatan yaxshi natija berdi (64 sm), biroq biogumusga
nisbatan o‘sish sur’ati pastroq bo‘ldi.
3.
Vermikulit va perlit substratlarida esa o‘sish umuman kuzatilmadi, bu
esa ularning ushbu o‘simlik uchun mos emasligini ko‘rsatadi.
Demak, Topinambur yetishtirishda biogumus substrati afzal hisoblanadi, bu esa
kelgusidagi agrotexnik tadbirlarda e’tiborga olinishi lozim.
Foydanalilgan adabiyotlar:
1 . O‘.Ahmedov., A.Ergashev., A.Abzalov., M. Yo‘lchiyeva., D. Mustafakulov.
“Dorivor o‘simliklarni yetishtirish texnologiyasi” darslik Toshkent 2020-yil 64-bet.
231 bet [1]
2 . O‘.Ahmedov., A.Ergashev., A.Abzalov., M. Yo‘lchiyeva., D. Mustafakulov.
“Dorivor o‘simliklarni yetishtirish texnologiyasi” darslik Toshkent 2020-yil 64-bet.
231 bet [2]
3 . Sharopov F., Wetterauer B., Gulmurodov I. [3]
4. Sawicka B., Skibs D., Pszczolkowski P. [4]
5. O. Yoqubjanov, S. Tursunov. O‘simlikshunoslik o‘quv qo‘llanma Toshkent-
2008. 224-bet. 303 bet [5]
6 . P. Yoqubjanov, S. Tursunov. “O‘simlikshunoslik” o‘quv qo‘llanma Toshkent-
2008. 225-bet. 303 bet [6]
7.
X.N.Atabayeva, J.B.Xudayqulov “O‘simlikshunoslik” darslik Toshkent-
2018. 283-bet. 407 bet [7]
8. X.N.Atabayeva, J.B.Xudayqulov “O‘simlikshoslik” ddarslik Toshkent-2018.
283-bet. 407 bet
9. I.J. Sulaymonov, M.I.Botirov, O.T.Abdiyeva, D.T.Ergashev “Dorivor
o‘simliklarni yetishtirish texnologiyasi” darslik Toshkent-2022. 242-bet. 466 bet [9]
International scientific journal
“Interpretation and researches”
Volume 1 issue 9 (55) | ISSN: 2181-4163 | Impact Factor: 8.2
250
FRANSUZ TILINI O‘QITISHDA KOMMUNIKATIV
KOMPETENSIYALARNI SHAKLLANTIRISHNING SAMARALI METODIK
YONDASHUVLARI
Narzulloyeva Dilfuza Bahriddin qizi
Buxoro davlat universiteti, xorijiy tillar fakulteti talabasi
Annotatsiya:
Ushbu maqolada fransuz tilini o‘qitish metodikasi va chet tilida
kommunikativ kompetensiyalarni shakllantirish masalalari tahlil qilinadi. Tadqiqot
kommunikativ yondashuv asosida til o‘rganuvchilarning til bilimlari va muloqot
ko‘nikmalarini rivojlantirishga qaratilgan metodlarning samaradorligini o‘rganadi.
Shuningdek, til o‘rgatishda Yevropa umumiy til referens kadrlarining (CECRL) roli
va ahamiyati, o‘qituvchilarning metodik tayyorgarligi, interaktiv o‘quv materiallari
va madaniy komponentlarning integratsiyasi ko‘rib chiqiladi. Maqola til
o‘rganuvchilarning tilga bo‘lgan motivatsiyasini oshirish va samarali til ta’limi
jarayonini tashkil etish bo‘yicha tavsiyalar beradi.
Kalit so‘zlar:
Fransuz tilini o‘qitish, kommunikativ yondashuv, komunikativ
kompetensiya, CECRL (Cadre Européen Commun de Référence pour les Langues),
til metodikasi, til motivatsiyasi, interaktiv o‘quv materiallari.
Аннотация:
В данной статье анализируются методика преподавания
французского языка и формирование коммуникативных компетенций при
изучении иностранного языка. Исследование направлено на изучение
эффективности методов, основанных на коммуникативном подходе, для
развития языковых знаний и навыков общения у учащихся. Рассматривается
роль и значение общеевропейской языковой рамки (CECRL), методическая
подготовка преподавателей, интеграция интерактивных учебных материалов и
культурного компонента. Статья содержит рекомендации по повышению
мотивации учащихся и организации эффективного процесса обучения языку.
Ключевые слова:
Преподавание французского языка, коммуникативный
подход, коммуникативная компетенция, CECRL (Общеевропейская языковая
рамка), методика преподавания, мотивация к изучению языка, интерактивные
учебные материалы.
Abstract:
This article analyzes the methodology of teaching French and the
development of communicative competencies in foreign language learning. The study
focuses on the effectiveness of communicative approach-based methods for
enhancing learners' language knowledge and communication skills. It examines the
role and significance of the Common European Framework of Reference for
Languages (CEFR), teachers’ methodological training, integration of interactive
International scientific journal
“Interpretation and researches”
Volume 1 issue 9 (55) | ISSN: 2181-4163 | Impact Factor: 8.2
251
teaching materials, and cultural components. The article provides recommendations
for increasing learners' motivation and organizing an effective language learning
process.
Keywords:
French
language
teaching,
communicative
approach,
communicative competence, CEFR (Common European Framework of Reference for
Languages), teaching methodology, language learning motivation, interactive
teaching materials.
KIRISH
Bugungi globallashuv davrida xorijiy tillarni o‘rganish nafaqat shaxsiy
taraqqiyot, balki jamiyatlararo hamkorlik, madaniy almashinuv va xalqaro ta’lim
tizimining ajralmas qismi sifatida e’tirof etilmoqda. Ayniqsa, fransuz tilining xalqaro
miqyosdagi mavqei yildan-yilga ortib borayotgani, uni o‘rganishga bo‘lgan ehtiyojni
yanada kuchaytirmoqda. Fransuz tili Birlashgan Millatlar Tashkiloti, Yevropa
Ittifoqi, Afrika Ittifoqi kabi ko‘plab xalqaro tashkilotlarning rasmiy tilidir. Hozirda
fransuz tilida so‘zlashuvchi mamlakatlar soni 50 dan ortiq bo‘lib, u global muloqot
vositasiga aylangan.
Chet tilini o‘rganish jarayoni ko‘p qirrali bo‘lib, til tizimi va madaniyat
o‘rtasidagi o‘zaro bog‘liqlikni hisobga olgan holda yondashishni talab etadi. XX
asrning ikkinchi yarmidan boshlab xorijiy tillarni o‘qitishda kommunikativ
yondashuv ilgari surildi. Bu yondashuv asosida til o‘rganuvchining nutqiy faoliyatga
tayyorligini shakllantirish, ya’ni real hayotda muloqotga kirisha olish salohiyatini
rivojlantirish maqsad qilinadi.
Kommunikativ kompetensiya atamasi tilshunoslikda ilk bor amerikalik olim
Dell Xayms tomonidan 1960-yillarda ilmiy muomalaga kiritilgan. U til bilimidan
tashqari, uni to‘g‘ri va samarali qo‘llay olish layoqatini ham muhim deb bilgan.
Keyinchalik Noam Chomsky, M. Canale, M. Swain, J. C. Richards, H. G.
Widdowson kabi olimlar ushbu kompetensiyani strukturaviy jihatdan yanada
chuqurroq o‘rganishga kirishdilar. Ularning ilmiy qarashlari asosida kommunikativ
kompetensiya faqat grammatik bilimlar emas, balki ijtimoiy va madaniy kontekstda
to‘g‘ri muloqot qila olish qobiliyatini ham o‘z ichiga oladi, degan xulosa shakllandi.
Fransuz tilini o‘qitishda ham bu kompetensiyani shakllantirish muhim
vazifalardan biridir. Chunki fransuz tili o‘ziga xos talaffuz, ifoda shakllari va
madaniy kontekstga ega bo‘lgan murakkab tizim bo‘lib, uni puxta egallash uchun
nafaqat nazariy bilimlar, balki amaliy nutqiy mashg‘ulotlar, interaktiv yondashuvlar,
muhitga yaqinlashuvchi metodlar qo‘llanishi zarur. Bugungi kunda kommunikativ
metodika til o‘qitishning eng ilg‘or va samarali yondashuvlaridan biri sifatida e’tirof
etiladi.
METODOLOGIYA
International scientific journal
“Interpretation and researches”
Volume 1 issue 9 (55) | ISSN: 2181-4163 | Impact Factor: 8.2
252
Ushbu tadqiqot fransuz tilini chet tili sifatida o‘rgatish jarayonida kommunikativ
kompetensiyani shakllantirishda samarali deb topilgan metodik yondashuvlarni
aniqlash va tahlil qilishga qaratilgan bo‘lib, sifatli (qualitative) va qisman miqdoriy
(quantitative) yondashuvlarni o‘z ichiga olgan kompleks metodologiyadan
foydalanildi.
-
Tadqiqot deskriptiv-tahliliy xarakterga ega bo‘lib, unda kommunikativ
metodika bilan bog‘liq zamonaviy ilmiy-nazariy yondashuvlar asosiy tahlil obyekti
sifatida tanlandi, xususan:
Approche communicative (kommunikativ yondashuv),
Approche actionnelle (amaliy-harakatga asoslangan yondashuv),
Pédagogie de projet (loyihaviy ta’lim),
Enseignement différencié (farqlashtirilgan o‘qitish)
Bu yondashuvlarning har biri CECR (Cadre Européen Commun de Référence
pour les Langues) standartlariga muvofiq ravishda talabaning til ko‘nikmalarini –
comprendre, parler, lire, écrire – ya’ni to‘rt asosiy ko‘nikmani rivojlantirishga xizmat
qiladi. Xususan, bu yondashuvlar haqida C. Germain va H. Gauthier (2006)
quyidagicha izoh beradi: “L’approche communicative permet à l’apprenant de
développer une compétence à communiquer dans une langue cible à travers des
situations authentiques et des tâches significatives”[1].
-
Tadqiqotda quyidagi manbalar va metodlar orqali materiallar yig‘ildi:
1. Ilmiy adabiyotlar tahlili – Fransuz tilini o‘rgatishga doir asosiy nazariy
asarlar, jumladan, Christian Puren, Jean-Pierre Cuq, Henri Holec, Dominique Abry,
Claudine Garcia-Debanc kabi metodist olimlarning ishlariga tayanildi.
2. Didaktik hujjat va darsliklar tahlili –
Alter Ego+, Edito, Tendances, Totem kabi CECRga asoslangan fransuz tili
darsliklarining mashg‘ulot tuzilmasi, kommunikativ vazifalarga asoslangan
topshiriqlar tahlil qilindi. Mahalliy OTMlarda foydalanilayotgan fransuz tili o‘quv
rejalari va o‘quv-uslubiy komplekslar (OUK) bilan solishtirildi.
3. Kuzatuv (observation directe) – 3 ta oliy ta’lim muassasasida (Toshkent,
Samarqand, Namangan) fransuz tili darslari kuzatilib, 48 nafar talabaga oid nutqiy
faoliyatlar tahlil qilindi. Darslar davomida o‘qituvchilarning kommunikativ
metodlardan qanday foydalangani, talabalar bilan muloqoti va til muhitini
yaratishdagi faolligi kuzatildi.
4. Suhbat/intervyu – Fransuz tili o‘qituvchilari bilan yarim strukturaviy
intervyular o‘tkazildi. Savollar kommunikativ yondashuvdan foydalanish amaliyoti,
uning samarasi va yuzaga kelayotgan muammolar haqida bo‘ldi. Olingan intervyular
tematik tahlil asosida kodlanib tahlil qilindi.
5. So‘rovnoma (questionnaire) – Talabalar o‘rtasida fransuz tilida muloqotga
tayyorlik darajasi, darsdagi interaktiv faoliyatlarga munosabati, hamda til o‘rganishga
International scientific journal
“Interpretation and researches”
Volume 1 issue 9 (55) | ISSN: 2181-4163 | Impact Factor: 8.2
253
bo‘lgan motivatsiyasini aniqlash maqsadida anonim so‘rovnoma o‘tkazildi (Google
Form orqali 100 ishtirokchi).
-
Baholashda CECR talablariga asoslangan quyidagi mezonlar olindi:
Talabaning ijtimoiy kontekstda mos muloqot qila olish layoqati
Vaziyatga qarab so‘zlashuv uslubini o‘zgartirish (registre)
Til strukturasi va leksikani kommunikativ maqsadlarda qo‘llay olish
Interkultural kompetensiyaning shakllanish darajasi
Yig‘ilgan ma’lumotlar tematik kontent tahlili va oddiy statistik usullar
yordamida qayta ishlandi. Shuningdek, o‘qituvchilarning sifatli fikrlari iqtibos tarzida
berilib, ularning umumlashtirilgan xulosalari orqali metodlarning samaradorligi
haqida ilmiy asosli xulosa chiqarildi.
NATIJALAR
Tadqiqot davomida o‘tkazilgan kuzatuvlar, intervyular va so‘rovnomalar asosida
fransuz tilini o‘rganishda kommunikativ kompetensiyani shakllantirishda quyidagi
asosiy holatlar aniqlandi:
1. O‘quvchilar muloqotga yo‘naltirilgan darslarga nisbatan yuqori motivatsiyaga
ega
So‘rovnoma natijalariga ko‘ra, talabalar dars jarayonida real hayotiy
vaziyatlarga asoslangan topshiriqlarda ishtirok etganda ko‘proq faollik ko‘rsatishadi.
100 nafar ishtirokchilarning 78 nafari kommunikativ mashg‘ulotlar (rol o‘ynash,
debat, dialoglar) ularning fransuz tilida so‘zlashishiga yordam berganini ta’kidladi.
Intervyulardan birida SamDU o‘qituvchisi quyidagicha fikr bildirdi:
“Grammatika asosida o‘tilgan darslar bilan taqqoslaganda, talabalar amaliy nutqiy
faoliyatda ishtirok etganda yanada faol, ijodkor va mustaqil fikr bildiradi.”
2. Kommunikativ yondashuvdan foydalanish hali ham cheklangan
O‘rganilgan 3 oliy ta’lim muassasasidan faqat bittasida (Toshkentdagi
universitet) fransuz tili darslari to‘liq kommunikativ metodga asoslangan. Qolgan
joylarda esa hali ham an’anaviy – grammatik tarjima yondashuvi ustunlik qilmoqda.
Bunga sabab sifatida o‘qituvchilarning o‘qitish tajribasi, metodik resurslar
yetishmasligi va sinfdagi talabalar soni ko‘pligi ko‘rsatilgan.
Bu borada J.-P. Cuq ta’kidlagan fikr tadqiqot natijalarini mustahkamlaydi: «
Une méthodologie communicative exige non seulement des compétences didactiques
précises, mais aussi une infrastructure flexible et motivante »[2].
3. CECR mezonlari bo‘yicha baholash yetarlicha qo‘llanilmaydi
Darslar kuzatuvi shuni ko‘rsatdiki, fransuz tili o‘qituvchilarining aksariyati
CECR bo‘yicha baholash mezonlaridan yetarli darajada foydalanmaydi. 10
o‘qituvchining atigi 3 nafari talaffuz, interaktivlik, pragmatik muloqot kabi mezonlar
asosida baholashini bildirdi. Bu esa talabaning to‘laqonli kommunikativ
kompetensiyasini aniqlashda muammo tug‘diradi.
International scientific journal
“Interpretation and researches”
Volume 1 issue 9 (55) | ISSN: 2181-4163 | Impact Factor: 8.2
254
4. Kommunikativ kompetensiya to‘rt asosiy elementda turlicha shakllanmoqda
Kuzatuv va test natijalariga ko‘ra, talabalar orasida fransuz tilida tushunish
(compréhension orale et écrite) qobiliyati nisbatan yaxshi rivojlangan bo‘lsa-da, ifoda
qilish (expression orale et écrite) ko‘nikmalari sustroq. Bu farq dars jarayonida passiv
qabul qilishga urg‘u berilayotgani bilan bog‘liq. Misol uchun, Buxoro davlat
universiteti talabalarining test natijalariga ko‘ra:
Compréhension écrite – o‘rtacha 82%
Expression orale – o‘rtacha 56%
5. Muloqotga asoslangan topshiriqlar til o‘zlashtirishga sezilarli ta’sir ko‘rsatadi
Loyiha asosida o‘tilgan darslardan keyin talabalar nutqida yangi frazeologik
birliklar, murakkab gap qurilishi, kontekstga mos fe’llar ishlatilishi sezildi. Bu “task-
based learning” va “approche actionnelle” metodlarining samaradorligini ko‘rsatadi.
Xususan, talabalar "simulateur de conversation", "jeu de rôle", "atelier de théâtre"
kabi faoliyatlarda yuqori faollik va til ijodkorligini namoyon etishdi.
Tadqiqot natijalari kommunikativ metodika fransuz tilini samarali o‘rgatish
uchun muhim vosita ekanini ko‘rsatadi. Biroq, uni amaliyotga to‘liq joriy etish uchun
o‘qituvchilar malakasini oshirish, interaktiv materiallar bilan ta’minlash va CECR
mezonlarini faolroq qo‘llash zarur.
MUNOZARA
Tadqiqot natijalari, fransuz tilini o‘rgatishda kommunikativ yondashuvning
samaradorligini yana bir bor tasdiqladi. Ushbu yondashuv til o‘rganishni nafaqat
grammatik qoidalar va leksikaga asoslangan mexanik jarayon sifatida emas, balki real
hayotiy muloqot kontekstida tilni amaliy qo‘llash sifatida ko‘radi. Bu fikr Claire
Kramsch (1993) ning “Context and Culture in Language Teaching” asarida
o‘rganilgan: «La compétence communicative ne se limite pas à la connaissance
grammaticale; elle intègre aussi la capacité à utiliser la langue dans des contextes
sociaux et culturels variés.»
Shuningdek, Jean-Pierre Cuq (2003) kommunikativ yondashuvni boshqa
metodologiyalardan farqli o‘laroq, talabalarning tilni mustaqil va faol ravishda
qo‘llashiga yo‘naltirilgan metod deb ta’riflaydi[2]. Unga ko‘ra, til o‘rgatuvchi
pedagog til o‘rganuvchini “agent communicatif” sifatida qarashi kerak, ya’ni u tilni
faqat qabul qiluvchi emas, balki faol foydalanuvchi sifatida rivojlantiriladi.
Le Cadre européen commun de référence pour les langues (CECRL)
kommunikativ kompetensiyani bir necha o‘lchamda baholaydi: lingvistik,
sotsiollingvistik, pragmatik va strategik jihatlar[3]. Bizning natijalarimizga ko‘ra,
aynan pragmatik va strategik komponentlarda talabalar sustlik ko‘rsatmoqda, bu esa
CECRL mezonlarini o‘qituvchilar yetarlicha qo‘llamasligi bilan bog‘liq.
Dominique Abry (2010) o‘zining Didactique du français langue étrangère
asarida til o‘rganishda “approche actionnelle” metodining ahamiyatini ta’kidlaydi[4].
International scientific journal
“Interpretation and researches”
Volume 1 issue 9 (55) | ISSN: 2181-4163 | Impact Factor: 8.2
255
Bu yondashuv til o‘rganuvchini nafaqat til foydalanuvchisi, balki ijtimoiy harakatga
ega shaxs sifatida ko‘radi. Bizning tadqiqotda loyiha asosida o‘tilgan mashg‘ulotlar,
aynan shu metodning samaradorligini tasdiqladi.
Bundan tashqari, baholash masalasi ham muhim rol o‘ynaydi. Henri Holec
(1981) baholashni o‘rganish jarayonining muhim qismi deb hisoblaydi va
o‘quvchilarning o‘z-o‘zini baholashi tilni egallashda mustaqillik va faollikni
oshirishini ta’kidlaydi[5]. Bizning kuzatuvlarimizda esa baholashning CECR
standartlariga
mos
ravishda
yetarli
darajada
amalga
oshirilmasligi
til
ko‘nikmalarining to‘liq rivojlanishiga to‘sqinlik qilmoqda.
Motivatsiya haqida gapirganda, Gardner va Lambert (1972) ning motivatsiya
nazariyasi til o‘rganish jarayonida ichki va tashqi motivatsiyaning o‘rni haqida
chuqur mulohaza yuritadi[6]. Bizning tadqiqotda talabalar kommunikativ vazifalar
orqali ko‘proq ichki motivatsiyaga ega bo‘lib, o‘z fikrlarini erkin ifodalashga
intilayotgani ko‘zga tashlandi.
Bundan tashqari, interkultural kompetensiyaning shakllanishi ham muhim
ahamiyatga ega. Til o‘rganishda madaniyatni chuqur tushunish va hurmat qilish
kommunikatsiya muvaffaqiyatini ta’minlaydi. Byram (1997) til va madaniyat
o‘rtasidagi bog‘liqlikni chuqur o‘rganib, intercultural competence ni kommunikativ
kompetensiyaning ajralmas qismi deb ataydi[7]. Bizning tadqiqotda madaniy
kontekstga asoslangan mashg‘ulotlar talabalarning tilni yanada samarali
o‘zlashtirishiga yordam berdi.
XULOSA
Ushbu tadqiqot fransuz tilini o‘rgatishda kommunikativ yondashuvning o‘rni va
samaradorligini batafsil tahlil qildi. Olingan natijalar til o‘rganuvchilar tilni faqat
nazariy bilim sifatida emas, balki amaliy muloqot vositasi sifatida egallashga
intilishini ko‘rsatdi. Bu esa o‘quv jarayonida kommunikativ metodlarning
qo‘llanilishi til kompetensiyalarining to‘liq va chuqur shakllanishiga olib kelishini
tasdiqlaydi.
Shuningdek, til o‘rgatishda Cadre Européen Commun de Référence pour les
Langues (CECRL) standartlarini joriy etish va baholash tizimini ular asosida
takomillashtirish muhim ekanligi aniqlanmoqda. Bu talabalar til o‘rganish jarayonida
lingvistik, pragmatik, sotsiokultural va strategik kompetensiyalarni bir vaqtda
rivojlantirishga imkon beradi hamda tilni haqiqiy hayotiy vaziyatlarda samarali
qo‘llashni ta’minlaydi.
Tadqiqot davomida aniqlangan muammolar orasida o‘qituvchilarning metodik
tayyorgarlik darajasi, interaktiv va kontekstga asoslangan o‘quv materiallarining
yetishmasligi, shuningdek, madaniy elementlarni o‘quv jarayoniga yetarlicha
integratsiya qilmaslik asosiy o‘rin tutadi. Shu bois, pedagoglarning malakasini
oshirish, innovatsion darsliklar va texnologiyalarni keng joriy etish, hamda til
International scientific journal
“Interpretation and researches”
Volume 1 issue 9 (55) | ISSN: 2181-4163 | Impact Factor: 8.2
256
madaniyati va interkultural kommunikatsiyani o‘quv dasturlariga chuqur kiritish
zarur.
Bundan
tashqari,
til
o‘rganuvchilarning
motivatsiyasini
oshirishda
kommunikativ vazifalar va loyihaviy yondashuvning roli juda katta ekanligi
aniqlandi. Ichki va tashqi motivatsiyalarni uyg‘unlashtirish tilni samarali egallash
jarayonini tezlashtiradi va uni doimiy qiladi. Fransuz tilini o‘rgatishda kommunikativ
yondashuvga asoslangan integrativ metodika nafaqat tilning lingvistik tomonlarini,
balki uning madaniy va ijtimoiy kontekstlarini ham chuqur o‘zlashtirishga yordam
beradi. Bu esa o‘quvchilarning tilga bo‘lgan qiziqishini oshiradi, ularni mustaqil va
samarali muloqotchi sifatida shakllantiradi hamda zamonaviy dunyo talablariga javob
beruvchi yuqori darajadagi kommunikativ kompetensiyani ta’minlaydi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Germain, C., & Gauthier, H. (2006). Didactique du français langue
étrangère. Hachette FLE.
2.
Cuq, J.-P. (2003). Dictionnaire de didactique du français langue
étrangère et seconde. CLE International.
3.
Conseil de l'Europe. (2001). Cadre européen commun de référence pour
les langues : apprendre, enseigner, évaluer. Didier.
4.
Abry, D. (2010). Didactique du français langue étrangère. Hachette FLE.
5.
Holec, H. (1981). Autonomie et apprentissage des langues étrangères.
Presses Universitaires de Grenoble.
6.
Gardner, R.C., & Lambert, W.E. (1972). Attitudes and Motivation in
Second-Language Learning. Newbury House Publishers.
7.
Byram, M. (1997). Teaching and Assessing Intercultural Communicative
Competence. Multilingual Matters.
8.
Savignon, S.J. (2002). Interpreting Communicative Language Teaching:
Contexts and Concerns. Yale University Press.
9.
Richards, J.C., & Rodgers, T.S. (2014). Approaches and Methods in
Language Teaching. Cambridge University Press.
10.
Wilkins, D.A. (1972). Linguistics in Language Teaching. Edward
Arnold.
11.
Mirzaev, O. (2018). Fransuz tilini o‘qitish metodikasi. Toshkent:
O‘qituvchi nashriyoti.
12.
To‘raqulov, S. (2020). Chet tillarni o‘rgatishda kommunikativ
yondashuv. Toshkent: Universitet nashriyoti.
13.
Rustamov, M. (2017). Fransuz tili darsliklari va metodikasi. Toshkent:
Fan va texnologiya.
International scientific journal
“Interpretation and researches”
Volume 1 issue 9 (55) | ISSN: 2181-4163 | Impact Factor: 8.2
257
EKSTREMIZM VA TERRORIZMGA QARSHI KURASHISHDA TA’LIM –
TARBIYANING O‘RNI
Saidova Nigora Bahodir qizi
Allayeva Sevinch
Shahrisabz davlat pedagogika instituti MG‘MA 1-24-guruh talabalari
Annotatsiya:
Bugungi globallashuv jarayonida insoniyat duch kelayotgan eng
jiddiy muammolardan biri bu — ekstremizm va terrorizmdir. Bu tahlikali hodisalar
nafaqat alohida shaxslar hayotiga xavf soladi, balki butun jamiyat va davlat
xavfsizligini izdan chiqarishi mumkin. Shu sababli, har qanday zamonaviy jamiyat
uchun ushbu illatlarga qarshi kurashishda kompleks yondashuv talab etiladi. Ayniqsa,
ta’lim-tarbiyaning bu boradagi o‘rni beqiyosdir. Maqolamizda ekstremizm va
terrorizm tushunchalari, ularning kelib chiqish sabablari hamda ularga qarshi
kurashda ta’lim-tarbiyaning o‘rni tahlil etiladi.
Kalit so`zlar
:Ekstremizm va terrorizm tushunchalarining kelib chiqish
sabablari,ekstremizm va terrorizmni oldini olish,ta`lim va tarbiya,bu harakatlarning
oqibatlari.
Ekstremizm va terrorizm tushunchalari:Ekstremizm (lotincha "extremus" – eng
chekka, oxirgi degan ma'noni anglatadi) – bu shaxs yoki guruhlarning mavjud
siyosiy, ijtimoiy, madaniy tartibotlarga qarshi keskin, hatto zo‘ravonlik yo‘li bilan
harakat qiluvchi g‘oyaviy yo‘nalishidir.
51
Terrorizm esa – aholi orasida qo‘rquv,
vahima uyg‘otish orqali siyosiy, diniy yoki mafkuraviy maqsadlarga erishish uchun
amalga oshiriladigan zo‘ravonlik harakatidir.Bu ikki hodisa ko‘pincha bir-biriga
chambarchas bog‘liq bo‘lib, ekstremistik g‘oyalar terroristik harakatlar bilan
yakunlanadi. Terroristik tashkilotlar yoshlar ongini zaharlash orqali o‘z saflariga
yangi a’zolarni jalb qilmoqda. Bu esa, ayniqsa, yosh avlodni ma’naviy immunitet
bilan himoyalash zaruratini keltirib chiqarmoqda.Ekstremizm va terrorizmning kelib
chiqish sabablari:Ekstremizm va terrorizmning vujudga kelishiga quyidagi omillar
sabab bo‘ladi:
1. Ma’naviy bo‘shliq – yoshlarda milliy g‘urur, vatanparvarlik va tarixiy xotira
yetarli darajada shakllanmaganda, ular turli yot g‘oyalarga moyil bo‘lib qoladi.
2. Savodsizlik va diniy bilim yetishmovchiligi – diniy bilimlar yetarli
bo‘lmaganda, soxta "diniy targ‘ibotchilar" yoshlarni chalg‘itishi oson bo‘ladi.
3. Ijtimoiy tengsizlik va ishsizlik – bu omillar yoshlar orasida norozilik
kayfiyatini kuchaytirib, radikal yo‘llarga undaydi.
51
Soliyev A. Terrorizm va ekstremizmga qarshi kurashning psixologik asoslari. – Toshkent: “Fan”, 2019. – 122 b.
International scientific journal
“Interpretation and researches”
Volume 1 issue 9 (55) | ISSN: 2181-4163 | Impact Factor: 8.2
258
4. Internet va ijtimoiy tarmoqlarning nazoratsizligi – virtual makonda
tarqatilayotgan radikal g‘oyalar yoshlar ongiga salbiy ta’sir ko‘rsatmoqda.
52
Ta’lim-tarbiyaning o‘rni:Ekstremizm va terrorizmga qarshi kurashishda ta’lim-
tarbiya tizimi eng asosiy vositalardan biri hisoblanadi. Bu borada quyidagi
yo‘nalishlarga alohida e’tibor qaratish zarur:
1. Milliy g‘urur va vatanparvarlikni shakllantirish – o‘quvchilarga tarixiy meros,
milliy qadriyatlar haqida chuqur bilim berish orqali ularda mustahkam dunyoqarash
shakllantiriladi.
2. Diniy savodxonlikni oshirish – islom dinining asl mohiyati, bag‘rikenglik,
tinchlikparvarlik g‘oyalari chuqur tushuntirilishi kerak.
3. Tanqidiy fikrlashni rivojlantirish – yoshlar har qanday ma’lumotni tanqidiy
tahlil qilish ko‘nikmasiga ega bo‘lsa, yot g‘oyalarga berilmaydi.
4. Ota-ona va pedagoglar bilan hamkorlik – oilada va maktabda hamkorlikda
olib boriladigan tarbiya yosh avlodni sog‘lom jamiyat a’zosi etib voyaga yetkazadi.
Amaliy tavsiyalar:Maktablarda "Ekstremizm va terrorizmning oldini olish"
bo‘yicha maxsus darslar joriy etilishi;Ijtimoiy tarmoqlarda monitoring va
foydalanuvchilarni xabardor qilish bo‘yicha ishlar kuchaytirilishi;Yoshlar bilan faol
ishlaydigan psixolog va tarbiyachilar malakasi oshirilishi;Dinshunoslik va huquqiy
savodxonlikni oshiruvchi seminar-treninglar muntazam o‘tkazilishi. Albatta,
yuqoridagi maqolani davom ettirib, mavzuni yanada chuqurlashtirgan holda
kengaytirib beraman. Quyida siz ekstremizm va terrorizmga qarshi kurashishda
ta’lim, tarbiya, fuqarolik jamiyati, ommaviy axborot vositalari hamda xalqaro
tajribalar asosidagi qo‘shimcha tahlil va takliflarni topasiz:
Ekstremizm va terrorizmga qarshi kurashda fuqarolik jamiyati institutlarining
roli:
Fuqarolik jamiyati — demokratik davlatning ajralmas qismi bo‘lib, u aholining
siyosiy, iqtisodiy va ijtimoiy hayotda faol ishtirokini ta’minlaydi. Ekstremizm va
terrorizmga qarshi kurashda fuqarolik jamiyati institutlari – nodavlat notijorat
tashkilotlar, diniy idoralar, yoshlar va ayollar tashkilotlari alohida o‘rin tutadi.
Nodavlat notijorat tashkilotlar aholining turli qatlamlari orasida tushuntirish
ishlarini olib boradi, diniy ekstremizmning xavf-xatarlari haqida seminarlar
o‘tkazadi.Diniy tashkilotlar – masjidlardagi imom-xatiblar va din arboblari orqali
Islom dinining asl mohiyati – bag‘rikenglik, tinchlik, mehr-oqibat ekanligini targ‘ib
qilishadi.Yoshlar tashkilotlari – yoshlar orasida ijtimoiy faollikni kuchaytirish, sport,
madaniyat, texnologiya va ixtiro sohalarida salohiyatni namoyon qilish uchun
platformalar yaratadi.Ommaviy axborot vositalarining ahamiyati:OAV jamiyat
ongiga bevosita ta’sir qiluvchi kuchli vositadir. Shuning uchun ekstremizm va
52
Qurbonov S., Raxmonqulov M. Ekstremizm va terrorizm: mohiyati, sabablari va oqibatlari. – Toshkent:
“Iqtisodiyot”, 2020. – 148 b.
International scientific journal
“Interpretation and researches”
Volume 1 issue 9 (55) | ISSN: 2181-4163 | Impact Factor: 8.2
259
terrorizmga qarshi kurashda:Televideniye, radio va internet saytlarida ijtimoiy-
ma’naviy mavzudagi materiallar, hayotiy misollar asosida tayyorlangan ko‘rsatuvlar,
hujjatli filmlar namoyish etilishi kerak.Ijtimoiy tarmoqlarda yot g‘oyalarga qarshi
ma’rifiy
postlar,
yoshlar
uchun
motivatsion
kontentlar
ko‘paytirilishi
lozim.Jurnalistlar bu borada doimiy ravishda faktga asoslangan, muvozanatli va
targ‘ibotchi ruhdagi maqolalar tayyorlashi kerak.
53
Xalqaro tajriba va O‘zbekistonning
yondashuvi:Dunyo miqyosida ko‘plab mamlakatlar ekstremizm va terrorizmga qarshi
kurashda o‘ziga xos tajribalarga ega:G‘arb davlatlari – maktab ta’limida diniy
murosasizlik va radikalizm haqida ochiq muhokamalar olib boradi.Malayziya va
Indoneziya – diniy savodxonlikni oshirish orqali yoshlar orasida radikal g‘oyalarning
oldini olmoqda.O‘zbekiston esa 2017-yildan boshlab yangi yondashuv – ma’rifiy va
profilaktik chora-tadbirlar asosida yondashmoqda. Prezident tashabbusi bilan
"Ma’naviyat va ma’rifat markazlari", "Yoshlar ishlari agentligi", "Imom Buxoriy
xalqaro ilmiy-tadqiqot markazi" kabi tashkilotlar faoliyat yuritmoqda.Psixologik
yondashuv va individual profilaktika:Terroristik guruhlar asosan ruhiy jihatdan ojiz,
jamiyatdan chetlatilgan yoki ijtimoiy adolatsizlikdan aziyat chekayotgan yoshlarni
nishonga oladi. Shuning uchun:Har bir maktab va kollejda psixologik xizmatlar
mustahkam
yo‘lga
qo‘yilishi;Yoshlarning
ijtimoiy
muammolari
bilan
shug‘ullanuvchi "ishonch telefonlari", psixologik yordam markazlari faoliyatini
kuchaytirish;Yakkalangan yoki noan’anaviy fikrlaydigan o‘quvchilar bilan individual
ishlar olib borish zarur. Xulosa o‘rnida takliflarim:Mavjud tahlillar asosida quyidagi
takliflarni ilgari surish mumkin:
1. Ta’lim muassasalarida muntazam ma’naviy-ma’rifiy haftaliklar tashkil etish;
2. Yoshlar bilan ishlaydigan har bir muassasada diniy ekstremizmga qarshi
profilaktika bo‘yicha mas’ul shaxs tayinlash;
3. Diniy fanlarni zamonaviy interaktiv metodlar asosida o‘qitish – video,
animatsiya, infografika vositasida;
4. Har bir hududda "Ma’naviyat maskanlari" ochish va ularni yoshlar uchun
jozibador qilish;
5. O‘zbekistondagi diniy-ma’naviy merosni targ‘ib qiluvchi ko‘plab multfilm va
badiiy filmlar ishlab chiqish kabi taklif va xulosalarni ilgari so`rdim.
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati:
1.
Karimov I.A. Yuksak ma’naviyat – yengilmas kuch. – Toshkent:
“Ma’naviyat”, 2008. –
2.
Qurbonov S., Raxmonqulov M. Ekstremizm va terrorizm: mohiyati,
sabablari va oqibatlari. – Toshkent: “Iqtisodiyot”, 2020. – 148 b.
53
UNODC (United Nations Office on Drugs and Crime). Handbook on the Management of Violent Extremist Prisoners
and the Prevention of Radicalization to Violence in Prisons. – New York, 2016.
International scientific journal
“Interpretation and researches”
Volume 1 issue 9 (55) | ISSN: 2181-4163 | Impact Factor: 8.2
260
3. Soliyev A. Terrorizm va ekstremizmga qarshi kurashning psixologik asoslari.
– Toshkent: “Fan”, 2019. – 122 b.
4. Karimova M. Yoshlarda ijtimoiy immunitetni shakllantirishda ta’limning roli.
// “Ma’naviyat va Ma’rifat” ilmiy-amaliy jurnali, 2021, №2. – B. 56–61.
5. O‘zbekiston musulmonlari idorasi. Islomda tinchlik va bag‘rikenglik
mafkurasi. – Toshkent: “Hidoyat”, 2018. – 96 b.
6. UNODC (United Nations Office on Drugs and Crime). Handbook on the
Management of Violent Extremist Prisoners and the Prevention of Radicalization to
Violence in Prisons. – New York, 2016.
7. OSCE Office for Democratic Institutions and Human Rights (ODIHR).
Preventing Terrorism and Countering Violent Extremism and Radicalization that
Lead to Terrorism: A Community-Policing Approach. – Warsaw, 2014.
8.Azamova, Sitora Ayanovna. "PROBLEMS OF FORMATION OF
ECOLOGICAL
CULTURE
IN
THE
CONTEXT
OF
ECOLOGICAL
GLOBALIZATION." BEST JOURNAL OF INNOVATION IN SCIENCE,
RESEARCH AND DEVELOPMENT 3.5 (2024): 743-749.
9.Ayonovna
A.
S.
IN
THE
CONTEXT
OF
ENVIRONMENTAL
GLOBALIZATION, THE NEED FOR ENVIRONMENTAL EDUCATION
BECOMES A PRIORITY //American Journal Of Social Sciences And Humanity
Research. – 2024. – Т. 4. – №. 07. – С. 30-35.
10.Ayonovna, Azamova Sitora. "The Need for the Formation of Environmental
Education and Upbringing in Young People in the Conditions of Environmental
Globalization." Global Scientific Review 13 (2023): 7-10.
11.Ayonovna, Azamova Sitora, and Pirimov Lerik Xudoyberdi o‘g’li.
"EKOLOGIK MADANIYATNI SHAKLLANTIRISHDA EKOLOGIK OMIL
TUSHUNCHASI ‘." TADQIQOTLAR. UZ 40.4 (2024): 135-139..
12.Ayonovna A. S. IN THE CONTEXT OF ENVIRONMENTAL
GLOBALIZATION, THE NEED FOR ENVIRONMENTAL EDUCATION
BECOMES A PRIORITY //American Journal Of Social Sciences And Humanity
Research. – 2024. – Т. 4. – №. 07. – С. 30-35..
13.Shakhrisabz A. S. A. THE USE OF THE SCIENTIFIC HERITAGE OF
ORIENTAL SCIENTISTS IN THE FORMATION OF ECOLOGICAL CULTURE
AMONG SCHOOLCHILDREN IN THE CONTEXT OF ECOLOGICAL
GLOBALIZATION //International Scientific and Current Research Conferences. –
2024. – С. 94-97.
14.Azamova S. EKOLOGIK TA’LIM VA TARBIYANING RIVOJLANISH
BOSQICHLARI //Talqin va tadqiqotlar. – 2024. – Т. 1. – №. 1.
International scientific journal
“Interpretation and researches”
Volume 1 issue 9 (55) | ISSN: 2181-4163 | Impact Factor: 8.2
261
15.OMONOV,
Bahodir.
"“DASTUR
UL-MULUK”
VA
“SADDI
ISKANDARIY” ASARLARIDA GEOSIYOSIY QARASHLAR." News of the
NUUz 1.1.2 (2024): 180-183.
16. Nurillaevich, O. B. "THE IMPORTANCE OF RELIGIOUS VALUES IN
THE FORMATION OF A PERSONAL ECOLOGY CULTURE." Archive of
Conferences. Vol. 15. No. 1. 2021.
17.Omonov, Bahodir. "IS ARAL SEA OR LAKE?(SOME THOUGHTS
ABOUT THE REASONS THAT TURNED THE ARAL SEA INTO THE LAKE,
MORE PRECISELY INTO THE DESERT" ARALKUM")." Theoretical & Applied
Science 3 (2016): 63-67.
18. Nurillaevich, A. B. "Shortage and Problem of Drinking Water in Central
Asia." American Journal of Language, Literacy and Learning in STEM Education
(2993-2769) 1.9 (2023): 504-509.
19.. Очилова, Гўзал Араловна. "Чучук Сув Танқислиги Муаммосининг
Марказий Осиёга Хавфи. Омонов Баходир Нуриллаевич."
20. Omonov, B. N. "O ‘zbekiston ekologik siyosatining strategik
asoslari." Философия и право 28.2 (2024): 41-43.
21.
Omonov,
Bahodir.
"EKOLOGIK
MADANIYATNI
SHAKLLANTIRISHDA EKOLOGIK TARBIYANING O ‘RNI." Modern Science
and Research 4.3 (2025): 125-128.
22.. OMONOV, Baxodir. "ETNIK NIZOLARNING MARKAZIY OSIYO
DAVLATLARI GEOSIYOSIY MUNOSABATLARIGA TA’SIRI." News of the
NUUz 1.1.1 (2025): 164-166.
23. Omonov, Bakhodir. "The Expression of Geopolitical Knowledge in the
Works “the City of Virtuous People” and “India”." JournalNX 9.6 (2023): 16-20.
International scientific journal
“Interpretation and researches”
Volume 1 issue 9 (55) | ISSN: 2181-4163 | Impact Factor: 8.2
262
IMOM AL- BUXORIY MEROSI ASOSIDA BOSHLANG‘ICH SINFLARDA
HADISLAR ORQALI AXLOQIY TARBIYA BERISH
Yodgorova Go‘zaloy Olim qizi
Buxoro davlat pedagogika institute magistranti
Annotatsiya:
Ushbu maqolada boshlang‘ich sinf o‘quvchilariga axloqiy tarbiya
berishda Imom al- Buxoriy merosiga tayanilgan holda hadislarni o‘rgatishning
metodik imkoniyatlari yoritilgan. Ayniqsa yosh avlod qalbida ezgulik, halollik,
hurmat, sabr-toqat kabi fazilatlarni shakllantirishda hadislarning tarbiyaviy ahamiyati
tahlil qilinadi. Maqolada hadislarni dars jarayonida qo‘llash usullari, interfaol
metodlar, hamda o‘quvchilarning yosh xususiyatlariga mos yondashuvlar asosida fikr
yuritiladi. Tadqiqot natijalari, boshlang‘ich sinflarda ma’naviy- ma’rifiy tarbiya
jarayonini yanada samarali tashkil etishga xizmat qiladi. Shuningdek o‘quv
jarayonida hadislarni samarali o‘rgatish bo‘yicha tavsiyalar ham keltirilgan.
Kalit so‘zlar
: Imom al- Buxoriy, metodika, tarbiyaviy imkoniyatlar, diniy
qadriyatlar, axloqiy tarbiya, boshlang‘ich sinflar, hadislar ahamiyati, ma’naviyat,
madaniyat.
ВОСПИТАНИЕ В НАЧАЛЬНЫХ КЛАССАХ ЧЕРЕЗ ХАДИТЫ НА
ОСНОВЕ НАСЛЕДИЯ ИМАМА АЛЬ-БУХАРИ
Аннотация:
В статье рассматриваются методические возможности
преподавания хадисов на основе наследия имама аль-Бухари в нравственном
воспитании учащихся начальной школы. Анализируется воспитательное
значение хадисов, особенно в формировании в сердцах подрастающего
поколения таких добродетелей, как доброта, честность, уважение и терпение. В
статье рассматриваются методы использования хадисов на уроках,
интерактивные методы, а также подходы, соответствующие возрастным
особенностям учащихся. Результаты исследования будут способствовать более
эффективной организации процесса духовно-просветительского воспитания в
начальных классах. Также даны рекомендации по эффективному преподаванию
хадисов в процессе обучения.
Ключевые слова:
Имам аль-Бухари, методология, образовательные
возможности, религиозные ценности, нравственное воспитание, начальные
классы, важность хадисов, духовность, культура.
International scientific journal
“Interpretation and researches”
Volume 1 issue 9 (55) | ISSN: 2181-4163 | Impact Factor: 8.2
263
MORAL EDUCATION IN PRIMARY CLASSES THROUGH HADITHS
BASED ON THE LEGACY OF IMAM AL- BUKHARI
Abstract:
This article discusses the methodological possibilities of teaching
hadiths based on the legacy of Imam al-Bukhari in providing moral education to
primary school students. The educational significance of hadiths is analyzed,
especially in the formation of such qualities as goodness, honesty, respect, and
patience in the hearts of the younger generation. The article discusses methods of
using hadiths in the teaching process, interactive methods, and approaches
appropriate to the age characteristics of students. The results of the study serve to
more effectively organize the process of spiritual and educational education in
primary school students. Recommendations are also given for effective teaching of
hadiths in the educational process.
Keywords.
Imam al-Bukhari, methodology, educational opportunities, religious
values, moral education, primary grades, importance of hadiths, spirituality, culture.
Kirish:
Yuksak ma’naviyatli jamiyat qurish har bir xalqning asosiy orzusi va
maqsadidir. Bunday jamiyatni shakllantirishda yosh avlodga axloqiy tarbiya berish
muhim o‘rin tutadi. Axloqiy qadriyatlar bolalikdan singdirilsa, u jamiyatga foydali,
vatanparvar va insonparvar bo‘lib voyaga yetadi. Bu borada buyuk allomamiz Imom
al- Buxoriy qoldirgan bebaho ilmiy meros, xususan, uning hadis to‘plamlari asos
bo‘la oladi. Bugungi ta’lim- tarbiya jarayonida o‘quvchilarning nafaqat bilimli, balki
ma’naviy barkamol shaxs bo‘lib ulg‘ayishiga katta e’tibor qaratilmoqda. Ayniqsa,
boshlang‘ich ta’lim bosqichida berilgan tarbiyaviy ta’sirlar bolaning butun hayoti
davomida shakllanadigan axloqiy fazilatlarning asosini tashkil etadi. Shu nuqtai
nazardan, buyuk muhaddis Imom al- Buxoriy merosida keltirilgan hadislar yosh
avlodga ezgulik, halollik, sabr-toqat, mehr-oqibat kabi yuksak qadriyatlarni
singdirishda muhim vosita bo‘la oladi. Bugungi globallashuv davrida bolalarning
axloqiy dunyoqarashlariga salbiy ta’sirlar kuchayib borayotgan bir paytda, ularni
milliy va diniy qadriyatlar asosida tarbiyalash dolzarb masalaga aylanmoqda.
Hadislar mazmunan chuqur, axloqiy-ruhiy tarbiyani shakllantirishga xizmat qiluvchi
ibratli saboqlar majmuasidir. Ularni boshlang‘ich sinf o‘quvchilariga yoshiga mos,
tushunarli va hayotiy misollar asosida o‘rgatish orqali ularning tafakkuri, odobi va
jamiyatdagi tutgan o‘rni shakllanib boradi hadislarni o‘quvchilarning yoshiga mos,
sodda va tushunarli shaklda o‘rgatish orqali ularning axloqiy yetukligi, odob –axloqiy
madaniyatini shakllantirish mumkin. Ushbu maqolada aynan Imom al- Buxoriy
hadislarini boshlang‘ich sinflarda o‘rgatish orqali axloqiyntarbiya berishning metodik
imkoniyatlari va amaliy yondashuvlari ko‘rib chiqiladi.
International scientific journal
“Interpretation and researches”
Volume 1 issue 9 (55) | ISSN: 2181-4163 | Impact Factor: 8.2
264
Asosiy qism
. Imom al- Buxoriy (810-870) islom olamining eng yirik
muhaddislaridan biri bo‘lib, u to‘plagan "Al-Jome’ as-Sahih" nomli hadislar to‘plami
eng ishonchli hadis kitoblaridan hisoblanadi. Ushbu asar nafaqat diniy hayot, balki
axloqiy, ijtimoiy, oilaviy hayotda ham muhim ahamiyatga ega. Imom al-Buxoriy
hadislarni tanlashda nihoyatda ehtiyotkor bo‘lgan, ularni ishonchli roviylardan olib,
ularning ishonchliligini chuqur tahlil qilgan. Shuning uchun ham bugungi kunda
uning hadislaridan tarbiya jarayonida foydalanish – ishonchli va samarali usuldir.
2. Boshlang‘ich sinflarda hadislar orqali tarbiya berish zarurati
Boshlang‘ich sinf o‘quvchilari hayotiy tushunchalarni yangi o‘zlashtirayotgan,
taqlid qilishga moyil bo‘lgan davrda bo‘ladilar. Bu davrda ularning qalbiga ezgulik,
rostgo‘ylik, sabr, halollik, mehr-oqibat kabi fazilatlarni singdirish juda muhim.
Hadislar esa mana shu axloqiy qadriyatlarni qisqa, sodda va chuqur mazmunli tarzda
yetkazadi. Boshlang‘ich sinflarda hadislar orqali tarbiya berishning dolzarbligi
Boshlang‘ich sinf o‘quvchilari — hali shaxsiy fazilatlar, dunyoqarash, axloqiy
tamoyillar shakllanish arafasidagi yosh toifasidir. Ularning ongi beg‘ubor, qalblari
ochiq, har qanday ta’sirni tez qabul qiluvchi bo‘ladi. Shu sababli ularning tarbiyasida
eng sodda, tushunarli, lekin chuqur ma’noga ega vositalardan foydalanish muhim.
Hadislar aynan shunday manbalar hisoblanadi. Ular qisqa, obrazli va esda qolarli
bo‘lib, bolalar uchun qulay tilda tushuntirilishi mumkin. Har bir hadis o‘zida bir
fazilatni targ‘ib qiladi, bu esa har bir darsda axloqiy bir g‘oyani yoritishga imkon
beradi. Halollik haqida: “Halollik najotdir.” Bu hadis o‘quvchilarga har qanday
vaziyatda rostgo‘ylik, poklikni saqlash kerakligini o‘rgatadi. Mehnat haqida: “Kim
odamlar oldida tilanchilik qilsa, qiyomatda yuzida dog‘ bilan turadi.” Bu orqali
mehnat qilishga, mustaqil bo‘lishga undash mumkin. Hurmat haqida “Kattalarga
hurmat, kichiklarga mehr-muhabbat ko‘rsatmagan bizdan emas.” Bu esa maktabdagi
muomala madaniyatini shakllantiradi.
3. Tarbiyaviy jarayonda hadislarni qo‘llash usullari hadislar orqali axloqiy
tarbiya berishda quyidagi metodlardan foydalanish mumkin: Tushuntirish va
muhokama – har bir hadis mazmuni o‘quvchilar bilan sodda tilda tahlil qilinadi; rolli
o‘yinlar – hadis mazmuni asosida kichik sahnachalar tashkil etiladi; Rasmlar orqali
tushuntirish – hadisda aytilgan fazilatlar tasvirlar yordamida ko‘rsatiladi; She’r va
hikoyalar bilan bog‘lash – hadis mazmuniga mos xalq og‘zaki ijodi elementlari bilan
integratsiya qilinadi. Axloqiy hikoyalar bilan bog‘lash Har bir hadisga mos axloqiy
hikoyalar, rivoyatlar tanlab o‘qiladi. Bu hikoyalar hadis mazmunini
mustahkamlashga xizmat qiladi. Tasviriy vositalardan foydalanish boshlang‘ich sinf
o‘quvchilari uchun rasmlar, chizmalar, komiks uslubidagi ko‘rgazmalar hadislarni
tushunishni osonlashtiradi. Masalan, mehr-oqibat haqida hadisga mos tarzda ota-
onaga yordam berayotgan bola rasmi orqali izohlash mumkin. Interaktiv usullar “Ha-
yo‘q” o‘yini – hadis mazmuniga mos keladigan xatti-harakatlar haqida fikr yuritiladi;
International scientific journal
“Interpretation and researches”
Volume 1 issue 9 (55) | ISSN: 2181-4163 | Impact Factor: 8.2
265
“Qanday bo‘lishi kerak?” savol-javoblari – hadisga zid holat keltiriladi, o‘quvchi
to‘g‘ri yo‘lni topadi.
4. Hadislar asosidagi tarbiya natijalari. Agar boshlang‘ich sinflarda hadislar
asosida axloqiy tarbiya tizimli yo‘lga qo‘yilsa, quyidagi natijalarga erishish mumkin:
O‘quvchilarda ezgulik va halollikka moyillik shakllanadi; Og‘zaki va amaliy
muomala madaniyati rivojlanadi; Ular kattalarga hurmat, kichiklarga mehr bilan
yondashishni o‘rganadilar; Dars jarayonlari ma’naviy jihatdan boyib, bolalar qalbida
ilmga muhabbat, diniy-ma’naviy qadriyatlarga hurmat kuchayadi; Ular hayotiy
qarorlarni qabul qilishda axloqiy mezonlarga tayana boshlaydilar.
Xulosa:
Imom al-Buxoriy hadislaridagi chuqur ma’no va hayotiy ibratlar orqali
boshlang‘ich sinf o‘quvchilariga axloqiy tarbiya berish – hozirgi davrda dolzarb va
zaruriy vazifadir. Bu nafaqat bolalarning shaxs sifatida shakllanishiga xizmat qiladi,
balki ularni ezgulik, rostlik, halollik yo‘liga yetaklaydi. Imom al-Buxoriy merosi – bu
faqat diniy kitob emas, balki axloqiy va ma’naviy komillik maktabidir. Uning
asarlarida ilgari surilgan g‘oyalar bugungi kunda yosh avlod tarbiyasida, xususan,
boshlang‘ich ta;lim tizimida keng qo‘llanishi lozim bo‘lgan bebaho qadriyatlarni o‘z
ichiga oladi. Boshlang‘ich sinf o‘quvchilari bilan ishlashda hadislar orqali axloqiy
tarbiya berish – bu nafaqat diniy-ma’naviy tarbiya, balki, zamonaviy pedagogikaning
talablari asosida o‘quvchi shaxsini har tomonlama rivojlantirish yo‘lidagi muhim
qadamdir. Hadislar insonparvarlik, adolat, halollik, sabr-toqat, mehnatsevarlik, odob-
axloq, hamjihatlik kabi asosiy axloqiy qadriyatlarni singdirish uchun qulay va
samarali vositadir. Ular o‘quvchining yoshi va aqliy salohiyatiga mos bo‘lgan tarzda
tanlanib, didaktik jihatdan qayta ishlansa, bu jarayon nafaqat tarbiyaviy, balki
ta’limiy jihatdan ham boyitiladi. Yuqorida ta’kidlangan metodik yondashuvlar, ya’ni
hadislarni dramatizatsiya qilish, hayotiy misollar bilan boyitish, axloqiy hikoyalar
bilan bog‘lash va tasviriy vositalardan foydalanish — bu hadislarni o‘quvchiga
yanada yaqinlashtiradi, ularning ongida mustahkam joy olishiga xizmat qiladi.
Ayniqsa, hadislar orqali tarbiya bolalar ongida “majburiyat” emas, balki “hayotiy
ehtiyoj” sifatida shakllanishiga olib keladi. Bu esa shaxs tarbiyasida eng muhim
bosqich hisoblanadi. Shuningdek, bu yondashuv orqali boshlang‘ich sinflarda:
Muomala madaniyati yuqori bo‘lgan, hurmat-izzatni biladigan, ezgulikka intiladigan
yosh avlod shakllanadi; Ota-ona, ustoz, yurtga hurmat, milliy qadriyatlarga sadoqat
singari tamoyillar mustahkamlanadi; O‘quvchilar diniy va dunyoviy bilimlarni
uyg‘unlashtira oladigan tafakkurga ega bo‘ladilar; Ta’lim jarayoni ma’naviyat va
axloq asosida boyib, bu esa kelajak avlodning yetuk va barkamol bo‘lib ulg‘ayishiga
zamin yaratadi. Shu sababli Imom al-Buxoriy merosiga tayanib, hadislarni
boshlang‘ich sinf darslariga integratsiya qilish nafaqat foydali, balki zaruriydir. Bu
boradagi ishlar tizimli tashkil etilsa, ta’lim tizimida sifat va ma’naviyat uyg‘unligiga
International scientific journal
“Interpretation and researches”
Volume 1 issue 9 (55) | ISSN: 2181-4163 | Impact Factor: 8.2
266
erishiladi. Kelajakda sog‘lom, fidoyi, axloqiy jihatdan yetuk jamiyat vakillari voyaga
yetadi — bu esa har qanday islohotning eng katta yutug‘idir.
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati:
1. Jo‘rayev, M. Hadis ilmi asoslari. – Toshkent: O‘zbekiston nashriyoti, 2010.
2. To‘xtaxodjayev, N. Boshlang‘ich sinflarda tarbiyaviy ishlar metodikasi. –
Toshkent: O‘qituvchi, 2017.
3. Qur’on va Hadislar mazmun-mohiyati. (Talimiy va tarbiyaviy jihatlari). –
Toshkent: O‘zbekiston Islom akademiyasi nashriyoti, 2019.
4.Yunusov, S. Pedagogik mahorat va pedagogik texnologiyalar. – Toshkent:
Fan, 2015.
5. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining “Ma’naviyatni yuksaltirish bo‘yicha
davlat siyosati to‘g‘risida”gi farmoni. – 2023 yil.
6.Nasriddinov, H. Diniy va ma’naviy tarbiya asoslari. – Buxoro: BuxDU
nashriyoti, 2020.
7.UNESCO. Global Citizenship Education: Preparing learners for the challenges
of the 21st century. – Paris, 2014.
International scientific journal
“Interpretation and researches”
Volume 1 issue 9 (55) | ISSN: 2181-4163 | Impact Factor: 8.2
267
WOMEN’S EDUCATION IN TAMIL NADU: POST-INDEPENDENCE
DEVELOPMENT AND CONTEMPORARY TRENDS
Khayrullayeva Iroda Fakhriddinovna
Tashkent state university of Oriental Studies PhD research scholar
Abstract:
This study explores the development of women's education in Tamil
Nadu in the post-independence period, highlighting the key policies, reforms, and
social movements that have shaped educational opportunities for women. It examines
how historical, cultural, and political factors have influenced the progress of female
education in the state. The paper also analyzes statistical trends in literacy rates,
school and college enrollment, and gender parity in education from 1947 to the
present. Furthermore, it discusses the contemporary challenges and emerging trends,
including digital education, skill development programs, and the role of non-
governmental organizations in promoting women’s learning. By focusing on Tamil
Nadu, a state known for its progressive stance on education, this study aims to
provide insights into the broader context of women's empowerment through
education in India.
Key words:
women`s education, Tamil Nadu, gender equality, literacy rate,
female empowerment, government policies and contemporary challenges.
Tamil Nadu Hindistonning eng janubiy shtati hisoblanib, hududi boʻyicha
oʻninchi, aholisi boʻyicha esa oltinchi oʻrinda turadi. Tamil Nadu gʻarbda Kerala,
shimoliy-gʻarbda Karnataka, shimolda Andhara – Pradesh va Puducherri ittifoq
hududi bilan bogʻlangan. U Pamban orolidagi shimoliy Shri-Lanka viloyati bilan
xalqaro dengiz chegarasiga ega. Aholi klassik tillardan biri boʻlgan rasmiy tamil
tilida soʻzlashadi. Chennay shahri esa shtatning bosh ma`muriy markazi
hisoblanadi
54
.
Tamil Nadu hududida ayollar ta`limi mustaqillikka qadar bo`lgan davrda
cheklangan bo`lib, an`anaviy jamiyatda xotin-qizlar asosan uy ishlari hamda oilaviy
xo`jaliklar bilan band bo`lgan hamda ularning ta`lim olish imkoniyatlari
erkaklarnikiga qaraganda ancha orqada edi. Britaniya mustamlakasi davrida esa ba`zi
missionerlik tashkilotlari tomonidan xotin-qizlar uchun maktablar ochilgan bo`lsa-da,
ularning faoliyati asosan ba`zi hududlar bilan cheklangan edi.
Mustaqillikka erishganidan keyingi o`n yil ichida Hindiston hukumati ta`lim
tizimini rivojlantirish bo`yicha islohotlarni davom ettirdi. Tamil Nadu mahalliy
hukumati ham ushbu o`zgarishlarga mos ravishda ta`lim sohasida faol harakat olib
bordi, xususan, maktab o`quv dasturlarida tamil madaniyati hamda tarixi ko`proq
54
Tamil Nadu at a Glance. Government of Tamil Nadu. (2024).
International scientific journal
“Interpretation and researches”
Volume 1 issue 9 (55) | ISSN: 2181-4163 | Impact Factor: 8.2
268
o`qitila boshlandi, ayollar oliy ta`limga kirishi osonlashdi, o`qituvchilarni tayyorlash
tizimi rivojlantirilib, pedagok kollejlarda talabalar soni oshdi. Misol uchun, 1950-
yilda Tamil Nadu universitetlarida tahsil olayotgan talabalarning 10 foizini tashkil
qilgan bo`lsa, 1957-yilga kelib bu ko`rsatkich 18 foizga yetdi. Shuningdek, 1947-yil
Tamil Nadu shtatida 3000 ta boshlang`ich maktaktab bo`lsa, 1957-yilga kelib
ularning soni 5000 tadan oshdi, o`rta maktab soni ham 50 foizga ko`paydi
55
.
1958-yilda markaziy hukumat qarori bilan xotin-qizlarning taʻlim olishiga
toʻsqinlik qilayotgan muammolarni bartaraf etish hamda ularning savodxonlik
darajasini oʻgʻil bolalar bilan tenglashtirish maqsadida
महिला
हिक्षा
के
हलए
राष्ट्रीय
सहमहि
(Ayollar taʻlimi milliy qoʻmitasi) tashkil etildi
56
. Qoʻmita hukumat tomonidan
umumiy qabul qilingan bir qator chora-tadbirlarni ilgari surdi, xususan:
1.
xotin-qizlar taʻlimiga nisbatan anʻanaviy notoʻgʻri qarashlarga qarshi
kurash;
2.
ayol pedagok kadrlarni tayinlash;
3.
oliy taʻlimda qizlar uchun alohida kvotalarni tashkil qilish;
4.
6 yoshdan 11 yoshgacha boʻlgan qizlarning 80 foizi uchun davlat
imtiyozlarini yaratish;
5.
oʻgʻil va qiz bolalar oʻrtasida tenglikka erishish,
6.
ayollar taʻlimi boʻyicha Milliy kengash yaratish va boshqalar
57
.
1958-yilda Hindiston hukumati tomonidan tashkil etilgan
महिला
हिक्षा
के
हलए
राष्ट्रीय
सहमहि
(Ayollar ta`limi bo`yicha milliy qo`mita) nafaqat mamlakat bo`ylab, jumladan,
Tamil Nadu shtatida ham xotin-qizlar ta`limini rivojlantirishga ta`sir ko`rsatdi.
Qo`mitaning tavsiyalari asosida Tamil Naduda bepul va majburiy boshlang`ich
ta`lim, bepul tushlik dasturlari, qizlar uchun alohida stipendiya va grantlar hamda
maktablar tashkil etildi.
Shuningdek, bu davrda Janubiy Hindiston mintaqasida ayniqsa, Tamil Nadu
hududida xotin-qizlarning ijtimoiy mavqeyini oshirish, ta`lim olish huquqi hamda
jamiyatdagi o`rnini mustahkamlashda
द्रविड़
आंदोलन
(Dravid harakati - 1960-1970)
58
muhim rol o`ynadi. Ushbu harakat o`z oldiga bir qancha maqsadlarni qo`ygan edi,
jumladan, brahmanlar monopoliyasini yo`q qilish hamda ayollar ta`lim olishlari
uchun imkoniyatlar yaratish maqsadida
द्रविड़
आंदोलन
yetakchilari (E.V. Ramasamy
55
Statistics of state school systems 1957-1958 – ERIC. https://files.eric.ed.gov/fulltext/ED622629.pdf (10.03.2025)
56
स्विंत्रिा
के
बाद
महिलाओ ं
की
हिक्षा
पर
भारि
स
(10.03.2025)
57
Report of the National Committee on Women's Education. Government of India, 1959. Chapter XVI.
58
द्रहवड़
आंदोलन
(Dravid harakati) – Janubiy Hindiston, ayniqsa, Tamil Nadu shtatida paydo bo`lgan ijtimoiy-siyosiy
harakat bo`lib, u brahmanizmga, kasta tizimiga, diniy ustunlikka va Shimoliy Hindiston markazlashuviga qarshi
kurashib, quyi kasta vakillari hamda xotin-qizlar ta`lim olishini ilgari surgan. Ushbu harakat dravid xalqlarining
huquqlarini himoya qilish, ularning madaniy va tiliy mustaqilligini ta`minlashga qaratilgan edi.
International scientific journal
“Interpretation and researches”
Volume 1 issue 9 (55) | ISSN: 2181-4163 | Impact Factor: 8.2
269
hamda Periyar) kasta diskriminatsiyasiga qarshi kurashib, past kasta vakillari hamda
xotin-qizlar ta`lim olishlari uchun yo`l ochishdi. 1967-yilda dravid partiyalari
hokimiyatga kelgach, qizlar uchun bepul o`quv kurslarini yo`lga qo`yib, qishloq
hududlaridagi ayollar ham ta`lim olishiga doir dasturlar ishlab chiqdi. Shuningdek,
1960-yillarda qizlarning o`rta maktab hamda universitetga kirishini rag`batlantirish
uchun maxsus stipendiyalar tashkil etilishi va boshqa islohotlar tufayli 1970-yilga
kelib, Tamil Nadu oliy ta`lim muassasalarida tahsil oluvchi qizlarning ko`rsatkichi 25
foizga yetdi (1951-yilda bu ko`rsatkich 10 foiz edi)
59
.
Ilgari ta`lim asosan hind va ingliz tillarida olib borilgan bo`lib, bu qishloq qizlari
uchun ma`lum bir to`siqlar hosil qilgan.
द्रविड़
आंदोलन
tamil tilining rasmiy ta`lim tili
bo`lishi uchun harakat qildi va natijada mahalliy qizlar ham tushunarli tilda o`qish
imkoni paydo bo`lib, ularning savodxonligi ko`tarilishiga olib keldi.
Bundan tashqari,
द्रविड़
आंदोलन
xotin-qizlar uchun maxsus universitet va
kollejlar tashkil etdi, jumladan, 1960-yillarning oxiriga kelib, Tamil Naduda kasb-
hunar kollejlar soni 50 foizga oshdi. 1969-yilda Hindistondagi birinchi qishloq
ayollari oliygohi hisoblanadigan Tamil Nadu Qishloq Ayollar Universiteti tashkil
etildi. Endilikda ayollar faqat uy bekasi yoki ona emas, balki jamiyatda o`z o`riga ega
bo`lgan shaxs sifatida takomillashdi.
द्रविड़
आंदोलन
shuningdek, qizlarning erta
turmush qurushiga qarshi kurashdi hamda ularning mustaqil faoliyat olib borishlariga
yordam berdi
60
.
द्रविड़
आंदोलन
natijasida hududda kasta tizimi zaiflashib, ayollar, ayniqsa, quyi
kasta vakillari ta`lim olish imkoniga ega bo`ldi, qizlar uchun bepul ta`lim va
stipendiyalar joriy etilib, bu ularning universitetga kirishini osonlashtirdi. Umuman
olganda Tamil Nadu bugungi kunda Hindistonning savodoxnlik shtatlari bo`yicha
eng oldingi o`rinda turishida
द्रविड़
आंदोलन
muhim rol o`ynadi.
Tamil Nadu bosh vazirlari ham bosqichma-bosqich rivojlanish strategiyalarni
ishlab chiqa boshladilar, xususan, Tanguturi Prakasam (1946-1947), O.P. Ramasami
(1947), P.S. Krishnasvami Radja (1949-1950 Madrasning soʻnggi bosh vaziri),
K.Kamaraj (1954-1963), M. Bhaktavatsalam (1963-1967), C.N. Ramachandran
(1977-1987) va boshqalar. Ularning ham olib borgan faol sa`y-harakatlari natijasi
o`laroq taʻlim sohasida xotin-qizlarning ishtiroki osha boshladi.
Tamil Nadu bosh vaziri Kumarasvami Kamaraj ta`lim sohasidagi eng oldi
islohotchilardan biri bo`lib, u shtatda xotin-qizlarning ta`limini rivojlantirishga katta
59
The Dravidian Movement - Role and Impact on Southern Politics
https://www.thegeostrata.com/post/the-dravidian-movement-role-and-impact-on-southern-politics
60
Ambrose Pinto. End of Dravidian era in Tamil Nadu. //Economic and Political Weekly. Vol. 34. No. 24. 1999. – P.
1483-1488.
International scientific journal
“Interpretation and researches”
Volume 1 issue 9 (55) | ISSN: 2181-4163 | Impact Factor: 8.2
270
hissa qo`shdi. K. Kamaraj Hindistonning umumiy ta`lim tizimini yaxshilashga
qaratilgan muhim tashabbuslarni amalga oshirdi, xususan, Tamil Nadu Hindistonda
bepul ta`lim dasturlarini birinchi bo`lib joriy qilgan shtatalardan biri bo`ldi.
Qizlarning maktabga borish ko`rsatkichi oshib, shtat Hindistonda eng yuqori ayollar
savodxonligi darajasiga ega shtatlardan biri bo`ldi. Kamaraj tomonidan1962-yilda
boshlangan bepul tushlik dasturi (Mid-Day Meal Scheme) Hindistonning boshqa
shtatlariga ham o`rnak bo`lib, keyinchalik milliy dasturga aylandi. Shuningdek, uning
bosh vazirligi davrida Tamil Nadu bo`ylab 13 mingdan ortiq yangi maktablar qurilib,
qizlar uchun alohida maktablar ham ochildi. O`quvchi qizlar uchun ta`limni davom
ettirishlarini rag`batlantirish maqsadida alohida stipendiya va grantlar ajratilib,
kollejlarda qo`shimcha kvotalar tashkil etildi.
K. Kamaraj Tamil Nadu shtatida xotin-qizlar ta`limini rivojlantirshga ulkan
hissa qo`shdi. Uning tashabbuslari qizlarning maktabga borishiga yordam berib,
savodxonlik darajasini oshirdi hamda Hindistonda ta`lim islohotlarining asosi bo`lib
xizmat qildi. U Hindiston tarixida “Ta`lim inqilobining otasi” sifatida tanilgan bo`lib,
uning sa`y-harakatlari Tamil Nadu shtatini eng ilg`or ta`lim markazlaridan biriga
aylantirdi.
Shuningdek, 1960-yillarda mahalliy hukumat xotin-qizlarning boshlang`ich
ta`limni tamomlashiga alohida e`tibor qaratdi, biroq o`rta hamda oliy ta`limda
ayollarning ishtiroki ancha past edi. Bundan tashqari hukumat grant dasturi orqali
qizlarga ta`lim olishlari uchun maxsus stipendiya hamda bepul o`quv materiallarini
taqdim eta boshladilar.
1967-yilda Tamil Nadu hukumati qishloq maktablarida bepul tushlik dasturini
yo`lga qo`ydi. Bu esa millionlab kambag`al bolalarning maktabga borishiga turki
bo`lib, ta`lim sohasida qizlarning qamrovi oshishdi va ularning maktabga borish
darajasi 30 foizga oshdi. 1969-1970-yillarda Oliy ta`lim hamda kasb-hunar ta`limiga
ham e`tibor qaratilib, kasb-hunar kollejlari soni ko`paytirildi, yoshlarning ishlab
chiqarish sohalariga jalb qilinishiga yordam berildi. Ayollarning oliy ta`limga kirish
imkoniyatlari kengaytirish ishlari ham olib borilib, Madras universitetida qizlar
uchun alohida yotoqxonalar qurila boshlandi.
1947-1970-yillarda Tamil Naduda xotin-qizlarning taʻlim sohasidagi faoliyatida
alohida oʻsish koʻzatildi. Hududdagi Rajaji, Kamaraj va Bhaktavatsam hukumati
ostida ayollarning rivojlanishiga qaratilgan chora-tadbirlar kuchaytirildi
61
. Natijada,
boshlangʻich, oʻrta va oliy mutaxassislik hamda texnik taʻlimda xotin-qizlarni
oʻqitishga alohida eʻtibor qaratildi. Tamil Nadu hukumati markaziy hukumat bilan
hamkorlikda xotin-qizlarning ilmiy salohiyatini oshirish uchun barcha choralarni
koʻrdi. Kongress davrida turli komissiya va tavsiyalar ishlab chiqildi, xususan,
61
Dr. Venkatraman V. Women education and empowerment in Tamil Nadu 1947-2007. Rajapalayam: Rajapalayam
Raju`s College. 2018. – P. 22.
International scientific journal
“Interpretation and researches”
Volume 1 issue 9 (55) | ISSN: 2181-4163 | Impact Factor: 8.2
271
Kamraj hukmronligi davrida hukumat boshlangʻich taʻlimni yaxshilash va bepul
oʻqitish dasturini ilgari surdi, bu esa ayniqsa qishloq joylarida oʻrta taʻlimning
rivojlanishiga turtki boʻldi. Ushbu siysosat orqali qishloq joylaridagi kambagʻal
oʻquvchilarning taʻlimdagi ishtirokiga ijobiy taʻsir oʻtkazildi
62
.
Keyingi yillar oralig`ida (1970-2000) Tamil Naduda xotin-qizlar ta`limi sezilarli
ravishda rivojlandi. Bu davrda hukumat tomonidan qizlar uchun bepul ta`lim
dasturlari, kasb-hunar kollej va o`quv markazlari ochilib, oliy ta`limda tahsil olishlari
uchun alohida stipendiya, grantlar ajratildi. Tamil Nadu esa Hindistonda ayollar
savodxonligi bo`yicha eng ilg`or shtatlardan biriga aylangan edi.
1970-yillarning boshida Tamil Nadu hukumati maktab va kollejlarda qizlar
uchun to`liq bepul ta`lim dasturini yo`lga qo`yib, kam daromadli oilalar va qishloq
qizlari uchun maxsus stipendiyalar joriy qildi. Natijada, qizlarning maktabga borish
darajasi oshib, 1980-yilga kelib ularning maktabga qatnashish ko`rsatkichi 70 foizga
yetdi (1971-yilda 50 foiz edi). Xotin-qizlar savodxonligi esa 1971-yilda 26.90 foiz
bo`lgan bo`lsa, 1980-yilga kelib 40.40 foizga ko`tarildi
63
.
1974-yilda mahalliy hukumat ayollar uchun kasb-hunar kollejlari ochishni
davom ettirib, endilikda ular tikuvchilik, hamshiralik, o`qituvchilik, kompyuter
texnologiyalari kabi sohalarda o`z bilimlarini shakllantirish imkoniga ega bo`ldilar.
Xotin-qizlarni endilikda ishchi kuchi sifatida iqtisodiyotga jalb etib, ularning faqat uy
bekasi bo`lib qolishidan ko`ra, mustaqil kasb egasi bo`lishi rag`batlantira boshlandi.
Xotin-qizlar bu vaqt oralig`ida o`qituvchilik, hamshiralikdan tashqari ijtimoiy
sohalarga ham e`tibor qarata boshladilar.
1980-1990-yillar Tamil Nadu shtatida xotin-qizlar ta`limi sohasida muhim davr
bo`lib, hukumat ular uchun ta`lim sohasida imkoniyatlarini yanada kengaytirib,
xususan, STEAM (fan, texnologiya, muhandislik va matematika) sohasida tahsil
olishlarini rag`batlantirish choralarini ko`ra boshladi.
Mahalliy hukumat 1981-yilda qizlar uchun to`liq bepul boshlang`ich va o`rta
ta`lim dasturlarini joriy qilgan bo`lsa, 1985-yilda esa qishloqlardagi ayollar uchun
maxsus grant va stipendiyalar joriy qildi, kam daromadli oilalar qizlari oliy ta`limga
kirishi uchun maxsus moliyaviy yordam dasturlari yo`lga qo`yildi. 1981-1990-
yillarda qizlarning boshlang`ich va o`rta ta`limga borish ko`rsatkichi 70 foizdan 85
foizga, savodxonlik 50 foizdan 65 foizga ko`tarilib, endilikda ayniqsa kambag`al va
qishloq oilalardan chiqqan qizlar oliy ta`limda tahsil olish imkoniyatiga ega
bo`ldilar
64
.
62
Sandhya V., Subramaniam K.M. The educational advancement of women in Tamil Nadu – historical perspective.
//International Journal of Novel Research and Development. Vol. 7 Issue 7. 2022. – P. 111.
63
Adi Dravidar Welfare and Scheduled Tribes Welfare Department, Government of TamilNadu, India
https://www.tnadw.tn.gov.in/district_general_literacy/en
64
Adi Dravidar Welfare and Scheduled Tribes Welfare Department, Government of Tamil Nadu, India
International scientific journal
“Interpretation and researches”
Volume 1 issue 9 (55) | ISSN: 2181-4163 | Impact Factor: 8.2
272
Tamil Nadu shtatida xotin-qizlarning jamiyatda faol ishtirokini ta`minlash va
ularni ijtimoiy-iqtisodiy jihatdan qo`llab-quvvatlash maqsadida 1983-yilda Tamil
Nadu Ayollar Taraqqiyoti Korporatsiyasi (Tamil Nadu Corporation for Development
of Women - TNCDW) tashkil etildi
65
. Ushbu korporatsiya o`z oldiga qator
maqsadlarni qo`ydi, jumladan, ayollarni iqtisodiy faoliyatga jalb etish orqali ularni
ijtimoiy-iqtisodiy jihatdan rivojlantirish, xotin-qizlarni kichik-kichik guruhlarga ya`ni
o`z-o`zini boshqarish organlarga ajratib, ularning moliyaviy-ijtimoiy imkoniyatlarini
kengaytirish, qizlar uchun turli kasb-hunar kurslari hamda kichik kreditlar ajratish
yordamida jamiyatda o`z o`rinlarini topishlariga ko`maklashish tashkil etardi.
Tamil Nadu Ayollar Taraqqiyoti Korporatsiyasi tomonidan amalga oshirilgan
loyihalar natijasida minglab ayollar iqtisodiy-ijtimoiy jihatdan mustaqil bo`lib,
jamiyatda faol ishtirok etish imkoniyatiga ega bo`ldilar. Ushbu tashabbus xotin-
qizlarni iqtisodiy jihatdan mustaqil qilish bilan birgalikda, ularning ijtimoiy
mavqeyini ham oshirishga xizmat qildi.
Tamil Nadu hukumati qizlarning universitet va texnik ta`lim muassasalariga
kirishlarini rag`batlantirish maqsadida 1985-yilda oliy ta`limda qizlar uchun maxsus
kvotalar joriy etib, 1988-yilda esa Bharathiar universiteti ayollar uchun maxsus dastur
e`lon qildi va ularning STEAM yo`nalishlariga kirishini rag`batlantirish uchun
grantlar ajratdi. 1980-yillarning oxiriga kelib universitetlarda tahsil olayotgan
talabalarning 40 foizini xotin-qizlar tashkil etdi. Qishloq hududlaridan chiqqan
qizlarning oliy ta`limda o`qishi sezilarli darajada oshdi. Xotin-qizlar bu davrga kelib
nafaqat an`anaviy fanlar (adabiyot, san`at o`qituvchilik), balki texnologiya, tibbiyot
hamda muhandislik sohalariga ham qiziqa boshladilar.
1986-yil Hindiston hukumati Milliy ta`lim siyosati (NEP-1986) dasturini qabul
qildi, bunda xotin-qizlarning ta`lim sohasiga jalb qilinishini rag`batlantirish
faoliyatiga katta e`tibor qaratildi. Unga ko`ra, mahalliy hukumat qizlar uchun maxsus
stipendiya, bepul darslik hamda maktab formalari bilan ta`minlash ishlarini yo`lga
qo`yib, ta`limdagi mavjud infratuzilmani yaxshilash choralari ko`rildi.
Markaziy hukumat hududda xotin-qizlar savodxonligini oshirish maqsadida
qishloq hududlaridagi ayollarning ta`lim olishiga ham alohida to`xtaldi, xususan,
ayollar uchun bepul yotoqxona hamda transport xizmatlari yo`lga qo`yilib, uzoq
masofalardagi maktab va universitetlarga borishi osonlashdi. Olib borilgan ushbu
islohotlar sabab 1981-1990-yillarda Tamil Naduda qishloq hududlaridagi qizlar
savodxonligi 40 foizdan 60 foizga ko`tarilib, xotin-qizlarning kasb-hunar kollej
hamda universitetlarga kirish imkoniyati kengaydi
66
.
65
Tamil Nadu Corporation for Development of Women.
https://www.devex.com/organizations/tncdw-ltd-tamil-nadu-
womens-development-corporation-37119?utm
(10.03.2025)
66
Ministry
of
statistics
and
programme
(10.03.2025)
International scientific journal
“Interpretation and researches”
Volume 1 issue 9 (55) | ISSN: 2181-4163 | Impact Factor: 8.2
273
Bu davr oralig`ida hududdagi aholining dunyo qarashi ham kengayib, jamiyat
xotin-qizlar ta`limining muhim ekanligini anglab yeta boshladi. 1980-yillar
o`rtalariga kelib, ota-onalar qizlarini erta turmushga berishdan ko`ra, ularning
o`qishlarini davom ettirishlarini qo`llab-quvvatlay boshladilar. Tamil Nadu
madaniyat sohasida ham xususan kino va adabiyotida ayollarning ta`limi va
huquqlari mavzusi ko`tarilib, jamiyatning bu boradagi munosabatiga ijobiy ta`sir
ko`rsatdi. Xotin-qizlar ham mustaqil bo`lishga, o`z kasblarini tanlashga, jamiyatda
faol ishtirok etishga harakat qila boshladilar.
1990-yillarda hukumat xotin-qizlarning oliy ta`limda tahsil olishlari uchun
imkoniyatlar yarata boshladi, davlat va xususiy universitetlar soni ko`paytirilib,
stipendiyalar miqdori oshirildi, texnik ta`limga urg`u berildi. Shu maqsadda 1992-
yilda universitetlarda ayollar uchun maxsus kvotalar soni oshirildi. 1995-yilda STEM
yo`nalishlariga qabul qilinadigan qizlar sonini oshirish bo`yicha maxsus grant
dasturlari yo`lga qo`yilgan bo`lsa, 1998-yilda kambag`al oila va qishloq joylaridagi
qizlar uchun alohida dasturlar ishlab chiqarildi. Ko`rilgan sa`y-harakatlar natijasida
magistratura hamda doktarantura bosqichida tahsil olayotgan qizlar soni oshib,
universitetlarda o`qiyotgan talabalarning 50 foizini ayollar tashkil qildi. Tibbiyot,
muhandislik, IT hamda tadbirkorlik sohalari ayollar o`rtasida mashhur bo`la boshladi.
XXI asr boshlari mahalliy hukumat xotin-qizlar savodxonligini oshirish,
ta`limda ularning ishtirokini kengaytirish, kelajak avlod uchun zarur bo`lgan shart-
sharioitlarni yaratish maqsadida turli islohotlarni amalga oshirdi, jumladan, 2000-
yilda tashkil etilgan“Mahalir Arivoli Iyakkam” (Ayollar Ma`rifat Nuri)
67
harakati o`z
faoliyatida davomida ko`plab xotin-qizlar uchun savodxonlik kurslarini tashkil etib,
ayollar tomonidan bu kurslarda o`qish va yozish ko`nikmalari egallandi. Shuningdek,
ushbu harakat orqali ayollar o`z-o`zini boshqarish guruhlariga birlashib, kichik
bizneslarni yo`lga qo`yish va moliyaviy mustaqilikka erishish imkoniyatiga ega
bo`ldilar
68
.
Xulosa.
Tamil Naduda xotin-qizlar ta’limi mustaqillikdan so‘ng sezilarli
darajada rivojlandi. Hukumat siyosatlari, ijtimoiy islohotlar va faollar harakatlari
natijasida ayollarning savodxonlik darajasi oshdi, maktab va oliy ta’lim
muassasalariga qamrov kengaydi. Ayni paytda raqamli ta’lim, kasb-hunar
o‘rgatuvchi dasturlar va nodavlat tashkilotlarning ishtiroki xotin-qizlar uchun yangi
imkoniyatlar yaratmoqda. Shunga qaramay, ayrim ijtimoiy va iqtisodiy to‘siqlar
hanuzgacha mavjud bo‘lib, ularni bartaraf etish dolzarb vazifalardan biridir. Tamil
Nadu tajribasi Hindistonda ayollarni ta’lim orqali kuchaytirish yo‘lida muhim model
bo‘lib xizmat qiladi. Kelgusida bu sohadagi yutuqlarni mustahkamlash, ta’limdagi
67
Arivoli Iyakkam (Ma`rifatli Nur harakati) 1990-yillarda Tamil Nadu shtatida boshlangan ommaviy savodxonlik
harakati bo`lib, uning asosiy maqsadi qishloq ayollarini savodini chiqarish hamda ularni ijtimoiy-siyosiy jihatdan
faollashtirish edi. 2000-yillarning boshlarida bu harakat “Mahalir Arivoli Iyakkam” nomi bilan qayta nomlanib, uning
faoliyatini davom ettirdi.
68
International scientific journal
“Interpretation and researches”
Volume 1 issue 9 (55) | ISSN: 2181-4163 | Impact Factor: 8.2
274
gender tengligini ta’minlash va zamonaviy texnologiyalarni keng qo‘llash orqali
ayollar salohiyatini to‘liq ro‘yobga chiqarish mumkin.
References:
1.
Tamil Nadu at a Glance. Government of Tamil Nadu. (2024).
https://www.tn.gov.in/about_tn.php
2.
Statistics
of
state
school
systems
1957-1958
–
ERIC.
https://files.eric.ed.gov/fulltext/ED622629.pdf (10.03.2025)
3.
स्ितंत्रता
के
बाद
महिलाओं
की
शिक्षा
पर
भारत
स
4.
Report of the National Committee on Women's Education. Government
of India, 1959. Chapter XVI.
5.
The Dravidian Movement - Role and Impact on Southern Politics
https://www.thegeostrata.com/post/the-dravidian-movement-role-and-impact-on-
southern-politics
6.
Ambrose Pinto. End of Dravidian era in Tamil Nadu. //Economic and
Political Weekly. Vol. 34. No. 24. 1999. – P. 1483-1488.
7.
Dr. Venkatraman V. Women education and empowerment in Tamil
Nadu 1947-2007. Rajapalayam: Rajapalayam Raju`s College. 2018. – P. 22.
8.
Sandhya V., Subramaniam K.M. The educational advancement of
women in Tamil Nadu – historical perspective. //International Journal of Novel
Research and Development. Vol. 7 Issue 7. 2022. – P. 111.
9.
Adi Dravidar Welfare and Scheduled Tribes Welfare Department,
Government
of
TamilNadu,
India
https://www.tnadw.tn.gov.in/district_general_literacy/en
10.
Adi Dravidar Welfare and Scheduled Tribes Welfare Department,
Government
of
Tamil
Nadu,
India
https://www.tnadw.tn.gov.in/district_general_literacy/en
11.
Tamil
Nadu
Corporation
for
Development
of
Women.
https://www.devex.com/organizations/tncdw-ltd-tamil-nadu-womens-development-
corporation-37119?utm
12.
Ministry
of
statistics
and
programme
International scientific journal
“Interpretation and researches”
Volume 1 issue 9 (55) | ISSN: 2181-4163 | Impact Factor: 8.2
275
STYLISTIC DEVICES IN ADVERTISING TEXTS: TRANSLATION
METHODS FROM ENGLISH INTO UZBEK
Qo‘ziboyeva Dilnozaxon Abduvoxid qizi
1
st
year master student of Comparative linguistics,
linguistic translation studies: English
Annotation:
Advertising is a crucial element in a modern business world,
serving as a bridge between products and consumers. Companies invest significant
resources in crafting compelling advertisements that captivate their target audience.
One of the most powerful tools in advertising is the use of stylistic devices, which
add aesthetic appeal and emotional resonance to marketing messages. However,
translating these stylistic elements from English to Uzbek presents numerous
challenges due to linguistic, cultural, and structural differences. This paper explores
the role of stylistic devices in advertising texts, the complexities of their translation,
and strategies to overcome these challenges while preserving the intended impact of
the original message.
Keywords.
Translation, stylistic devices, advertising, linguistic challenges,
metaphors, puns, alliteration, rhyme, hyperbole, transcreation, cultural adaptation.
REKLAMA MATNLARIDAGI STILISTIK VOSITALAR: INGLIZ TILIDAN
O‘ZBEK TILIGA TARJIMA QILISH METODLARI
Qo‘ziboyeva Dilnozaxon Abduvoxid qizi
,
ToshDO‘TAU Qiyosiy tilshunoslik, lingvistik tarjimashunoslik mutaxassisligi 1-kurs
magistranti,
Annotatsiya:
Reklama zamonaviy biznes olamining muhim tarkibiy qismi
bo‘lib, mahsulotlar bilan iste’molchilar o‘rtasida ko‘prik vazifasini bajaradi.
Kompaniyalar o‘z auditoriyasini jalb etuvchi, ta’sirchan reklamalarni yaratish uchun
katta mablag‘ sarflashadi. Reklamaning eng kuchli unsurlaridan biri bu — stilistik
vositalardan foydalanish bo‘lib, ular marketing xabarlariga estetik joziba va
emotsional ta’sir bag‘ishlaydi. Biroq, ushbu stilistik elementlarni ingliz tilidan o‘zbek
tiliga tarjima qilish ko‘plab muammolarni keltirib chiqaradi. Buning sabablari til
tuzilmasi, madaniyat va grammatik farqlar bilan bog‘liq. Mazkur maqolada reklama
matnlarida stilistik vositalarning tutgan o‘rni, ularni tarjima qilishdagi murakkabliklar
International scientific journal
“Interpretation and researches”
Volume 1 issue 9 (55) | ISSN: 2181-4163 | Impact Factor: 8.2
276
hamda asl mazmun va ta’sirni saqlagan holda ushbu qiyinchiliklarni yengish
strategiyalari yoritiladi.
Kalit so‘zlar:
tarjima, stilistik vositalar, reklama, lingvistik muammolar,
metafora, so‘z o‘yini, alliteratsiya, qofiya, mubolag‘a, transkreatsiya, madaniy
moslashuv.
Advertising is not only a commercial tool but also a linguistic and cultural
phenomenon. It uses language as a primary tool to influence consumer perceptions
and decisions. The effectiveness of advertising largely depends on its ability to
capture and hold the audience's attention using various tools. It has own linguistic
figures that appeal audience and evoke excitement, curiosity and even passion. One
of them is stylistic devices. Effective advertisements use stylistic devices to enhance
their persuasiveness and memorability. Therefore, translating these elements into
another language, particularly from English into Uzbek, brings about complexities
that require both linguistic knowledge and cultural awareness. This paper discusses
the most prevalent stylistic devices in advertising, analyzes their role in consumer
engagement, and examines the challenges and strategies involved in translating these
elements into Uzbek.
Various linguists and scholars have examined the role of stylistic devices in
advertising. According to Leech (1966), advertising language relies heavily on
rhetorical figures such as metaphor, hyperbole, and alliteration to create an emotional
appeal. Cook (2001) further emphasizes the persuasive function of stylistic devices,
noting that they enhance brand recall and engagement. Using stylistic devices in
advertisements strengthens their influence and helps them stay in the audience's
mind. Some of the most commonly used stylistic devices in English advertisements
include metaphors, puns, alliteration, rhyme, and hyperbole. These devices help
brands create a distinctive voice and establish an emotional connection with
consumers.
Metaphors are widely used in advertising to create vivid mental images and
emotional associations. A metaphor involves describing something by asserting it is
something else, often symbolically, rather than using direct comparison. They help
simplify abstract or unfamiliar products and make them relatable by linking them to
familiar experiences or feelings. For example, the slogan "Red Bull gives you wings"
metaphorically suggests that the energy drink provides extraordinary vitality.
A pun is a humorous or clever play on words that exploits different meanings or
similar sounds. Puns are memorable, playful, and often provoke laughter. They are
particularly effective in creating brand identity and viral slogans. Puns and wordplay
are particularly challenging to translate. Take the English advertisement for a bakery:
"We knead your business." This pun plays on the homophonic relationship between
International scientific journal
“Interpretation and researches”
Volume 1 issue 9 (55) | ISSN: 2181-4163 | Impact Factor: 8.2
277
"knead" (to mix dough) and "need" (to require something). In Uzbek, such a pun
would lose its effectiveness unless a similar wordplay strategy is employed. A
creative adaptation might focus on a different form of humor or linguistic play that
resonates with Uzbek speakers.
Alliteration, or the repetition of initial consonant sounds, is frequently used to
create rhythm and reinforce brand identity. An example is "Coca-Cola: Cool, Crisp,
and Classic." In translating such phrases, maintaining alliteration while preserving
meaning can be difficult, requiring careful word selection.
Rhyme is another common stylistic device that enhances recall. Slogans like
"Snickers satisfies" leverage rhyme to make the brand message more memorable.
When translating such slogans, translators must ensure that the phonetic appeal is
maintained while adapting the message to cultural nuances.
Hyperbole, or deliberate exaggeration, is often used to create a strong
impression. Phrases like Burger King – “The king of all burgers.” set high
expectations for the product. In Uzbek, the challenge lies in ensuring that the
exaggerated claim remains persuasive without sounding unnatural or misleading
Personification gives human qualities to animals, objects, or ideas. By personifying a
product or brand, advertisers create emotional connections, especially in storytelling.
For example, an insurance ad – “Let your money work for you.”
Repetition is the deliberate reuse of words, phrases, or structures to emphasize a
point. It reinforces the message, strengthens brand recall, and builds rhythm.
Repetition is not a single unified form—it includes several subtypes, among which
anaphora and epiphora are the most prominent.
Anaphora refers to the repetition of a word or phrase at the beginning of
successive clauses or sentences. For example: good food, good life (Nestle).
Epiphora (also called epistrophe) is the repetition of a word or phrase at the end
of successive clauses or sentences: Drink better, live better (Lipton)
In our globalized world translation plays a key role in cross-cultural
communication, especially when language is used for commercial purposes such as
advertising. The primary challenges in translating stylistic devices from English to
Uzbek arise from linguistic, cultural, and marketing considerations. One of the
biggest linguistic challenges is syntactic structure. English and Uzbek belong to
different language families, with English being an Indo-European language and
Uzbek a Turkic language. This fundamental difference affects word order,
grammatical structure, and phrase construction, making direct translation difficult.
Another major issue is cultural adaptation. Many advertisements incorporate culture-
specific references, idioms, and humor that may not be understood by an Uzbek
audience. For example, the phrase "America runs on Dunkin'" implies a cultural
association with coffee consumption as an essential part of daily life. In Uzbekistan,
International scientific journal
“Interpretation and researches”
Volume 1 issue 9 (55) | ISSN: 2181-4163 | Impact Factor: 8.2
278
where tea is more culturally ingrained, a direct translation would not be effective.
Instead, an adapted slogan that aligns with local preferences would be more
impactful. Additionally, translating humor presents significant challenges. English
humor often relies on irony, puns, and cultural references that may not have direct
counterparts in Uzbek. The translator must find equivalent humor that maintains the
brand’s personality while making sense to the local audience.
To overcome these challenges, translators and marketers must employ various
strategies to ensure that advertising messages retain their intended impact in the
target language.
One frequently used approach is literal translation, where the text is translated
word-for-word, maintaining the original structure as closely as possible. For example,
Apple’s slogan “Think different” is literally translated into Uzbek as “Boshqacha
o‘yla”, preserving the brevity and imperative tone of the original. However, literal
translation is not always effective, especially when linguistic or cultural differences
require adaptation. In such cases, free translation is applied. This method conveys the
core meaning of the message but allows flexibility in wording and sentence structure.
For instance, L’Oréal’s slogan “Because you’re worth it” is translated more naturally
as “Chunki siz bunga loyiqsiz” in Uzbek, maintaining the emotional appeal while
adapting to local linguistic norms.
Transcreation is one of the most effective methods for translating advertising
texts. Rather than translating word-for-word, transcreation focuses on adapting the
message while preserving its emotional and persuasive appeal. This approach allows
for greater flexibility in selecting linguistic and cultural elements that align with
Uzbek consumers' expectations. KFC’s “Finger lickin’ good” becomes “Sevimli
ta’m!” in Uzbek, a playful and culturally relevant expression that captures the
original slogan’s spirit.
Using equivalent idioms and expressions is another useful strategy. When a
direct translation is ineffective, an equivalent Uzbek phrase that conveys a similar
meaning and emotional impact should be used. This ensures that the message feels
natural and engaging to the target audience. A clear example of this can be seen in
Maybelline’s iconic slogan, “Maybe she’s born with it. Maybe it’s Maybelline.”
Translating it literally into Uzbek would sound unnatural and confusing. Instead, the
phrase is adapted as “Balki bu uning tabiiy go‘zalligi. Balki bu — Maybelline,”
which maintains the dual implication of natural beauty and the product’s effect, while
using a familiar and fluent structure in Uzbek.
Phonetic adaptation can help maintain stylistic elements such as rhyme and
alliteration. If a direct translation disrupts the phonetic harmony of a slogan,
alternative word choices that preserve the original sound pattern should be explored.
International scientific journal
“Interpretation and researches”
Volume 1 issue 9 (55) | ISSN: 2181-4163 | Impact Factor: 8.2
279
A clear example is Toyota’s slogan “Today, tomorrow, Toyota” adapted in Uzbek as
“Tongdan tungacha Toyota”.
Cultural substitution involves replacing culture-specific references with locally
relevant alternatives. For example, if an advertisement references a Western holiday
or tradition unfamiliar to Uzbek consumers, a culturally appropriate equivalent
should be used instead. For instance, a Western Christmas-themed slogan like
“Celebrate Christmas with Coca-Cola” is culturally substituted in Uzbek media with
“Navruz Coca-Cola bilan yanada zavqli” — replacing Christmas with Navruz, a
significant Uzbek holiday, to evoke similar festive emotions.
Transliteration refers to rendering a brand name or word into another writing
system while maintaining its original pronunciation as closely as possible. It is
mainly used to preserve brand identity. For example, the slogan “Nike – Just Do It”
keeps the brand name unchanged and can be translated into Uzbek as “Nike –
Shunchaki qil.” Similarly, “Pepsi – Live for Now” may be translated as “Pepsi –
Hozir uchun yashang!” where the brand name is transliterated, not translated.
Localization, on the other hand, involves adapting the advertising message to the
cultural norms, linguistic style, and expectations of the target audience. In
localization, slogans are not translated word-for-word but rather transformed to retain
their original intent and emotional appeal in a way that resonates locally. A powerful
example of localization in seasonal advertising can be observed in Coca-Cola’s New
Year campaigns. Globally, Coca-Cola often uses slogans like “Taste the Feeling” or
“Open Happiness this Christmas,” paired with snowy visuals, Santa Claus imagery,
and Western holiday references. However, in the Uzbek market, where Christmas is
not widely celebrated, Coca-Cola localizes both its slogan and visuals to align with
Yangi yil, which carries more cultural significance. For instance, the Uzbek version
of the campaign may use a slogan like: “Yangi yil quvonchini Coca-Cola bilan
baham ko‘ring!
”
The translation of stylistic devices in advertising texts from English into Uzbek
is a complex process that requires a balance between linguistic accuracy and cultural
adaptation. While direct translation often fails to capture the essence of the original
message, creative approaches such as transcreation, idiomatic substitution, and
phonetic adaptation can help maintain the intended impact. By understanding the
nuances of both languages and cultures, translators can ensure that advertising texts
remain engaging and persuasive in the Uzbek market.
Literatures:
1.
Cook, G. (2001). The Discourse of Advertising. Routledge.
International scientific journal
“Interpretation and researches”
Volume 1 issue 9 (55) | ISSN: 2181-4163 | Impact Factor: 8.2
280
2.
Dan, L. (2015). Techniques for the translation of advertising slogans. In
Discourse as a form of multiculturalism in literature and communication (pp. 543–
552). Arhipelag XII Press.
3.
Ismatova, M. (2021). “Reklama matnlarining tarjima jarayonida
uchraydigan leksik-stilistik muammolar.” Filologiya masalalari, 1(3), 89–95.
4.
Jakobson, R. (1959). "On Linguistic Aspects of Translation." In On
Translation. Harvard University Press.
5.
Koller, W. (1979). Equivalence in Translation Theory. Pergamon.
6.
Leech, G. (1966). English in Advertising: A Linguistic Study of
Advertising in Great Britain. Longman.
7.
Nida, E. A. (1964). Toward a Science of Translating. Brill.
8.
Pop, A.-M., & Sim, M. (2010). The stylistics of advertising. Annals of
the Oradea University, Fascicle of Management and Technological Engineering,
19(2), Article 1970.
9.
Toshpo‘latova, X. M. (2022). Ingliz reklama shiorlarining stilistik tahlili
va ularning o‘zbek tiliga tarjima jarayonida saqlanishi. Oriens, 2(11), 498–504.
International scientific journal
“Interpretation and researches”
Volume 1 issue 9 (55) | ISSN: 2181-4163 | Impact Factor: 8.2
281
BIOSTIMULATING PROPERTIES OF BIOLOGICALLY ACTIVE
MULTIFUNCTIONAL SUBSTANCES: MECHANISMS AND
APPLICATIONS
Tashbayeva Shoira Kasimovna
Gulistan state university
Annotatsiya.
Murakkab kimyoviy tuzilishga va turli xil fiziologik funksiyalarga
ega bo'lgan biologik faol polifunksiyali moddalar (BFPM) qishloq xo'jaligi, tibbiyot
va biotexnologiyada biostimulyator sifatida muhim ahamiyatni kasb etadi. Ushbu
maqola BFPM ning hujayra metabolizmiga, o'sishni tartibga solishga va stressga
chidamliligiga
ta'sir
qilish
mexanizmlarini
o'rganadi.
Gumik
birikmalar,
aminokislotalar komplekslari va polifenollarning biostimulyatsiya samaradorligi
nazorat ostida vitro va vivo sharoitlarda baholandi. Natijalar o'simliklarning o'sish
sur'atlari, ferment faolligi va antioksidant reaksiyasining ortishidan dalolat beradi.
Ushbu ma'lumotlar BFPM ning ko'p funksiyali mohiyatini chuqurroq tushunish
imkonini beradi va ulardan biotexnologik ishlanmalarda barqaror foydalanishni
asoslaydi.
Kalit so'zlar:
biostimulyatorlar, biologik faol moddalar, gumin kislotalar,
aminokislotalar komplekslari, polifenollar, antioksidant faollik, stressga chidamlilik.
Аннотация.
Биологически активные многофункциональные вещества
(БАМВ), обладающие сложной химической структурой и разнообразными
физиологическими функциями, демонстрируют значительный потенциал в
качестве биостимуляторов в сельском хозяйстве, медицине и биотехнологии. В
данном исследовании изучаются механизмы воздействия БАМВ на клеточный
метаболизм, регуляцию роста и устойчивость к стрессам. В контролируемых
условиях
vitro
и
vivo
была проведена оценка биостимулирующей
эффективности таких веществ, как гуминовые соединения, аминокислотные
комплексы и полифенолы. Полученные результаты свидетельствуют о
повышении показателей роста растений, усилении активности ферментов и
увеличении антиоксидантного ответа. Эти данные позволяют глубже понять
многофункциональную природу БАМВ и обосновывают их устойчивое
применение в биотехнологических разработках.
Ключевые слова:
биостимуляторы
,
биологически активные вещества
,
гуминовые
кислоты
,
аминокислотные
комплексы
,
полифенолы
,
антиоксидантная активность
,
устойчивость к стрессу.
Abstract.
Biologically active multifunctional substances (BAMS), characterized
by their complex chemical structure and diverse physiological functions, have shown
significant potential as biostimulants in agriculture, medicine, and biotechnology.
International scientific journal
“Interpretation and researches”
Volume 1 issue 9 (55) | ISSN: 2181-4163 | Impact Factor: 8.2
282
This study investigates the mechanisms through which BAMS influence cellular
metabolism, growth regulation, and stress resistance. Using controlled in vitro and in
vivo experiments, we evaluated the biostimulating efficacy of selected BAMS,
including humic substances, amino acid complexes, and polyphenols. Results
demonstrate improved plant growth metrics, enhanced enzymatic activity, and
elevated antioxidant response. These findings provide insights into the
multifunctional roles of BAMS and support their sustainable use in biotechnological
innovations.
Key words:
biostimulants, biologically active substances, humic acids, amino
acid complexes, polyphenols, antioxidant activity, stress resistance.
Introduction.
Biostimulants are natural or synthetic substances that enhance
biological processes, thereby improving productivity, health, and resilience in
organisms without directly acting as nutrients or pesticides (du Jardin, 2015). Among
these, biologically active multifunctional substances (BAMS) stand out due to their
complex composition, including peptides, polysaccharides, organic acids, and
polyphenols. These compounds exert a range of physiological effects, such as
activating enzymatic systems, enhancing nutrient uptake, and modulating oxidative
stress pathways (Calvo et al., 2014).
Their multifunctional nature makes BAMS applicable in various sectors, from
sustainable agriculture to medical therapies. However, the exact mechanisms through
which BAMS exert their biostimulating effects remain only partially understood. The
current research aims to elucidate these mechanisms by assessing physiological,
biochemical, and molecular responses to BAMS exposure.
Methods.
This study involved the application of three categories of biologically
active multifunctional substances humic and fulvic acids (extracted from leonardite),
amino acid chelates (obtained from enzymatic hydrolysates), and plant-derived
polyphenols (isolated from green tea and grape seed extracts) to two experimental
model systems:
Arabidopsis thaliana
and
Saccharomyces cerevisiae
. The substances
were prepared at a range of concentrations (10–500 mg/L), and administered to test
groups while control groups were maintained without treatment. The effects of these
BAMS were evaluated using a combination of physiological, biochemical, and
molecular assays. Plant growth parameters such as root length and biomass were
recorded after 14 days. Enzymatic antioxidant activity, including superoxide
dismutase (SOD), catalase (CAT), and peroxidase (POD), was quantified using
spectrophotometric assays, following the protocols of Aebi (1984). Additionally, total
chlorophyll content and soluble protein levels were measured. Molecular responses
were assessed through real-time quantitative PCR (RT-qPCR) targeting stress-
responsive genes, including HSP70 and RD29A. All experiments were performed in
International scientific journal
“Interpretation and researches”
Volume 1 issue 9 (55) | ISSN: 2181-4163 | Impact Factor: 8.2
283
triplicate, and data were statistically analyzed using ANOVA followed by Tukey's
test, with significance set at p < 0.05.
Results.
The application of biologically active multifunctional substances led to
notable improvements in growth and biochemical markers in the treated model
systems. In
Arabidopsis thaliana
, all BAMS treatments resulted in a statistically
significant increase in biomass, ranging from 20% to 35% compared to untreated
controls. The amino acid chelates were particularly effective, promoting root
elongation and chlorophyll accumulation. Biochemical assays revealed enhanced
antioxidant defense activity across all treatment groups. Specifically, SOD and CAT
activities increased by 40% and 28%, respectively, in plants treated with polyphenol
extracts, indicating a strengthened ability to mitigate oxidative stress. Protein content
also rose significantly, suggesting stimulated metabolic activity. In
Saccharomyces
cerevisiae
, a similar enhancement in enzymatic activity was observed, indicating the
cross-kingdom efficacy of these substances. Molecular analysis showed a pronounced
upregulation of stress-related genes. In
Arabidopsis
, HSP70 expression was elevated
nearly threefold following polyphenol exposure, while RD29A transcripts also
increased, confirming that BAMS activated both general and stress-specific defense
pathways at the transcriptional level. Collectively, the results underscore the potent
and multifaceted biostimulating properties of the tested substances.
Discussion.
The observed biostimulating effects of BAMS confirm their
potential as effective agents for enhancing physiological and biochemical processes
in living organisms. The significant increase in enzymatic antioxidant activity and
upregulation of stress-related genes support the hypothesis that BAMS enhance
resilience against abiotic stress (Yakhin et al., 2017). Humic substances, due to their
high cation exchange capacity and ability to stimulate membrane transport, improved
nutrient uptake and photosynthetic efficiency (Canellas et al., 2015). Amino acid
complexes likely facilitated protein synthesis and cell division, while polyphenols
activated antioxidant defense pathways. These results align with previous studies
demonstrating the growth-promoting and protective effects of multifunctional organic
compounds (Rouphael and Colla, 2020). Furthermore, the gene expression data
suggest a role in priming responses, potentially useful in stress management
strategies for crops and cells.
Conclusion.
The findings of this study demonstrate that biologically active
multifunctional substances exert robust biostimulating effects by enhancing
enzymatic activity, promoting growth, and activating molecular pathways involved in
stress response. The increase in antioxidant enzymes and upregulation of key stress
genes across both plant and microbial models highlights the broad-spectrum efficacy
of BAMS. Their multifunctional action combining nutrient transport, enzymatic
activation, and signaling pathway modulation positions them as valuable tools for
International scientific journal
“Interpretation and researches”
Volume 1 issue 9 (55) | ISSN: 2181-4163 | Impact Factor: 8.2
284
improving organismal health and productivity in agricultural and biotechnological
settings. These results not only validate the use of BAMS as biostimulants but also
suggest that further investigation into their molecular interactions may unlock new
applications, including stress resilience engineering and sustainable crop
management.
References:
1.
Aebi, H. (1984). Catalase in vitro.
Methods in Enzymology
, 105, 121–
126.
2.
Calvo, P., Nelson, L., & Kloepper, J. W. (2014). Agricultural uses of
plant biostimulants.
Plant and Soil
, 383(1), 3–41.
3.
Canellas, L. P., Olivares, F. L., Okorokova-Façanha, A. L., & Façanha,
A. R. (2015). Humic acids as plant growth promoters.
Chemical and Biological
Technologies in Agriculture
, 2, 3.
4.
du Jardin, P. (2015). Plant biostimulants: Definition, concept, main
categories, and regulation.
Scientia Horticulturae
, 196, 3–14.
5.
Rouphael, Y., & Colla, G. (2020). Biostimulants in agriculture.
Frontiers
in Plant Science
, 11, 40.
6.
Yakhin, O. I., Lubyanov, A. A., Yakhin, I. A., & Brown, P. H. (2017).
Biostimulants in plant science: A global perspective.
Frontiers in Plant Science
, 7,
2049.
International scientific journal
“Interpretation and researches”
Volume 1 issue 9 (55) | ISSN: 2181-4163 | Impact Factor: 8.2
285
TRANSPORT VOSITALARIDA FIZIK XAVFSIZLIK OMILLARI VA
ULARNI RAQAMLI BOSHQARUV TIZIMI
A. K. Shokirov
1
, A. I. Yusupov
2
, Sh. A. Numonova
3
, S. A. Xalilova
4
.
5
H.N. Yodgorov
Buxoro transport va qurilish texnologiyalari texnikumi
1
Avtomobillarga texnik xizmat koʻrsatish fani katta oʻqituvchi
2
Kompyuter grafikasi va axborot texnologiyalari fani katta oʻqutuvchi
3
Ishlab chiqarish taʼlim ustasi
4
Fizika fani oʻqituvchisi
5
Tarix fani oʻqituvchisi
Annotatsiya:
maqolada transport vositalarining fizik xavfsizlik omillari va
ularni raqamli boshqaruv tizimi orqali boshqarish masalalari yoritilgan. Transport
vositalaridagi passiv va aktiv xavfsizlik vositalarining vazifalari texnik jihatdan tahlil
qilingan. Ularning samaradorligini oshirish maqsadida zamonaviy raqamli boshqaruv
tizimlari, xususan, datchiklar tarmog‘i, elektron boshqaruv bloklari (ECU), IoT
texnologiyasi va sun’iy intellekt asosidagi tizimlar qo‘llanilishi asoslab berilgan.
Transport vositalarining xavfsizlik darajasini oshirish, inson omilini kamaytirish va
avtomatlashtirilgan boshqaruv tizimlarini joriy etish orqali yo‘l-transport
hodisalarining oldini olishga xizmat qiladi.
Kalit so‘zlar:
fizik xavfsizlik, transport vositasi, raqamli boshqaruv tizimi,
harorat, bosim, tezlik datchiklar, ECU, ADAS, xavfsizlik omillari, IoT,
avtomatlashtirilgan transport, yondashuv, avtomobil, blockchain, mexatronika.
“PHYSICAL SAFETY FACTORS IN TRANSPORT VEHICLES AND
THEIR DIGITAL CONTROL SYSTEM”
A. K. Shokirov
1
, A. I. Yusupov
2
, Sh. A. Numonova
3
, S. A. Xalilova
4
.
5
H.N. Yodgorov
Bukhara Transport and Construction Technologies Technical School
1
Senior Lecturer in Automotive Maintenance
2
Senior Lecturer in Computer Graphics and Information Technology
3
Industrial Training Master
4
Physics Teacher
5
History Teacher
Abstract:
The article explores the physical safety factors of transport vehicles
and the issues related to their control through digital management systems. It
International scientific journal
“Interpretation and researches”
Volume 1 issue 9 (55) | ISSN: 2181-4163 | Impact Factor: 8.2
286
provides a technical analysis of the functions of passive and active safety systems in
transport vehicles. To enhance their effectiveness, the use of modern digital control
systems is substantiated, including sensor networks, electronic control units (ECUs),
IoT technologies, and systems based on artificial intelligence. These approaches
contribute to increasing the safety level of transport vehicles, reducing the impact of
the human factor, and preventing road traffic accidents through the implementation of
automated control systems.
Keywords:
physical safety, transport vehicle, digital control system,
temperature, pressure, speed, sensors, ECU, ADAS, safety factors, IoT, automated
transport, approach, automobile, blockchain, mechatronics.
Kirish.
Bugungi kunda transport vositalarining soni ortib borayotgan sharoitda
ularning xavfsizligini ta’minlash dolzarb ilmiy-texnik masalalardan biri hisoblanadi.
Jahon sog‘liqni saqlash tashkilotining ma’lumotlariga ko‘ra, har yili YTHlar tufayli
millionlab odamlar halok bo‘lmoqda. Bunday holatlarda transport vositalarining fizik
xavfsizlik omillarini chuqur o‘rganish va zamonaviy raqamli boshqaruv
texnologiyalarini joriy etish zarurati ortib bormoqda.
Transport vositalarida fizik xavfsizlik omillarini tahlil qilish va ularni raqamli
boshqaruv tizimi asosida samarali nazorat qilish jarayoni bir qator milliy me’yoriy
hujjatlarga asoslanadi. Jumladan, 1999 yildagi O‘zbekiston Respublikasining “Yo‘l
harakati to‘g‘risida”gi Qonuni transport vositalarining xavfsiz harakatini ta’minlash,
ularning texnik holatini nazorat qilish, hamda yo‘l harakati ishtirokchilarining huquq
va majburiyatlarini belgilab beradi.
Shuningdek, Vazirlar Mahkamasining tegishli qarorlari bilan avtomobil
transport vositalarining texnik ko‘rikdan o‘tkazilish tartibi, shuningdek, diagnostika
va xizmat ko‘rsatish bo‘yicha tartiblar belgilanadi. Masalan, O‘z DSt 3032:2018
standarti asosida transport vositalarining texnik xizmat ko‘rsatish va xavfsizlik holati
nazorat qilinadi. Bundan tashqari, O‘z DSt ISO 26262 standarti avtomobillardagi
elektron boshqaruv tizimlarining funksional xavfsizligini ta’minlash bo‘yicha muhim
mezonlarni belgilaydi.
Raqamli boshqaruv tizimlarining transport xavfsizligiga integratsiyasi “Raqamli
O‘zbekiston – 2030” strategik dasturida o‘z aksini topgan. Ushbu strategiya asosida
aqlli transport tizimlari (Intelligent Transport Systems – ITS), masofaviy monitoring,
datchiklar orqali nazorat, sun’iy intellekt va IoT texnologiyalarini joriy etish ko‘zda
tutilgan. Shu bilan birga, O‘zbekiston Respublikasi Prezidentning 2022-yil 28-
fevraldagi PQ–60-son qarori asosida yo‘l harakati xavfsizligini ta’minlashda raqamli
texnologiyalarni joriy etish bo‘yicha muhim chora-tadbirlar amalga oshirilmoqda.
Yuqorida tilga olingan me’yoriy hujjatlar transport vositalarida fizik
xavfsizlikka oid talablarni, shuningdek, ularni zamonaviy raqamli boshqaruv tizimlari
International scientific journal
“Interpretation and researches”
Volume 1 issue 9 (55) | ISSN: 2181-4163 | Impact Factor: 8.2
287
orqali nazorat qilishning huquqiy, texnik va tashkiliy asoslarini belgilaydi. Bu esa
transport sohasida xavfsizlik darajasini oshirish, inson omiliga bog‘liq xatoliklarni
kamaytirish va yo‘l-transport hodisalarining oldini olishda muhim ahamiyat kasb
etadi.
Asosiy qism.
Transport vositalarining fizik xavfsizligi — bu harakatlanish
jarayonida yo‘lovchilar, haydovchi va atrof-muhit uchun xavfsiz sharoitlarni
ta’minlaydigan muhandislik va texnologik omillar majmuasidir[5]. Bunday omillar
transport vositasi konstruksiyasi, harakatga keltiruvchi tizimlar, tormozlash tizimi,
yoritish, signalizatsiya, datchiklar, xavfsizlik kamarlaridan tortib, avtomobil
kuzovining deformatsiyalanuvchan zonalarigacha bo‘lgan barcha elementlarni o‘z
ichiga oladi.
1.
Fizik xavfsizlik omillari:
Xavfsizlik kamarlarining konstruktiv mustahkamligi.
Eshiklar va o‘rindiqlarning mustahkamligi va blokirovka tizimi.
Deformatsiyalanuvchi zona (crash zone) va energiyani so‘ruvchi
strukturalarni o‘z ichiga oladi.
2.
Raqamli boshqaruv tizimida esa zamonaviy transport vositalarida
xavfsizlik omillarini real vaqtda nazorat qilish va boshqarish raqamli tizimlar orqali
amalga oshiriladi. Ular quyidagi texnologiyalarni o‘z ichiga oladi:
IoT (Internet of Things) asosidagi datchiklar tarmog‘i:
Harorat, bosim, tezlik, aylanish burchagi, signal, tormoz holati va boshqa
parametrlarni real vaqtda o‘lchab uzatadi.
CAN (Controller Area Network) yoki LIN (Local Interconnect Network) orqali
markaziy boshqaruvga yuboriladi.
3.
Integratsiyalashgan xavfsizlik modullari: ECU (Electronic Control Unit):
avtomobilning markaziy “Miyasi” bo‘lib, barcha xavfsizlik tizimlarini boshqaradi[6].
Telematik modullar: avtohalokatlar to‘g‘risida avtomatik signal yuboradi (eCall
tizimi).
Blockchain asosidagi xavfsizlik loglari: texnik holat va harakat tarixini buzilmas
tarzda saqlash uchun foydalaniladi.
Transport vositalari zamonaviy jamiyatda nafaqat harakat vositasi, balki
muayyan xavfsiz holatlariga ega muhandislik ob’ekti sifatida ham qaraladi. Shuning
uchun ularning fizik xavfsizligini ta’minlash, shuningdek raqamli boshqaruv orqali
bunday xavfsizlik omillarini samarali nazorat qilish dolzarb ilmiy-texnik
masalalardan biridir.
Transport
xavfsizligiga
zamonaviy
yondashuv:
raqamlashtirish
va
avtomatlashtirish:
Raqamli boshqaruv tizimlari (DBT) transport vositalarining har bir texnik
funksiyasini aniq, ishonchli va real vaqtli monitoring qilish imkonini beradi. Internet
International scientific journal
“Interpretation and researches”
Volume 1 issue 9 (55) | ISSN: 2181-4163 | Impact Factor: 8.2
288
of Things (IoT), sun’iy intellekt (AI), datchik tarmoqlari, CAN bus protokoli,
GPS/GLONASS navigatsiyasi kabi texnologiyalar transport vositalarining harakatini,
yuk holatini, tizimlarining ish faoliyatini, va xavfsizlik darajasini doimiy nazorat
qilish imkonini bermoqda.
Raqamli boshqaruv tizimlari mikroprotsessorlar, datchiklar, algoritmik
boshqaruv va sun’iy intellekt elementlariga asoslanadi. Avtomobilda mavjud bo‘lgan
bir nechta ECU (Electronic Control Unit) bloklari bir-biri bilan CAN, LIN yoki
FlexRay kabi protokollar orqali axborot almashadi. Har bir xavfsizlik tizimi real vaqt
rejimida sensor ma’lumotlari asosida qaror qabul qiladi[8].
So‘nggi yillarda olib borilgan xalqaro tadqiqotlar (Misener & Sengupta, 2019;
Litman, 2021; Uddin & Lu, 2020) shuni ko‘rsatmoqdaki, aktiv va passiv xavfsizlik
tizimlarining raqamli boshqaruvi yo‘l-transport hodisalarini 30–50% ga kamaytiradi.
Shuningdek, haydovchi xatti-harakatlarini kuzatish va avtomatik ogohlantirish
tizimlari (ADAS) inson omilini kamaytirib, tizimni yanada mustahkamlaydi.
1-rasm. Raqamli boshqaruv tizimi bilan jihozlangan zamonaviy transport
vositasining virtual xavfsizlik modeli"
Mazkur mavzu muhandislik (avtomobilsozlik, mexatronika, elektronika),
axborot texnologiyalari (sun’iy intellekt, IoT, SCADA), hamda pedagogika (kasbiy
tayyorgarlikda xavfsizlik texnologiyalari) fanlari bilan bevosita integratsiyalashgan.
Bu esa mavzuning zamonaviy fanlararo yondashuvda hal etilishi mumkinligini
ko‘rsatadi[10].
Bugungi kunda “Aqlli transport” (Smart Transport) va “Raqamli egizak”
(Digital Twin) texnologiyalarini joriy etish orqali transport vositalarining
xavfsizligini yanada oshirish mumkin[9].
International scientific journal
“Interpretation and researches”
Volume 1 issue 9 (55) | ISSN: 2181-4163 | Impact Factor: 8.2
289
Xulosa
qilib aytganda, transport vositalarida fizik xavfsizlik omillarining
samaradorligi ularning raqamli boshqaruv tizimlari bilan integratsiyalashganligiga
bevosita bog‘liqdir. Zamonaviy intellektual tizimlar nafaqat passiv (kamarlari, airbag
va strukturaviy himoya) balki aktiv xavfsizlikni (real vaqtli monitoring, ogohlantirish,
avtomatik tormozlash) ham ta’minlaydi. Bu esa avtotransport sohasida inson
xavfsizligini yuqori texnologiyalar orqali kafolatlashning asosiy yo‘nalishidir.
Transport vositalarida fizik xavfsizlik omillarini raqamli boshqaruv tizimlari
bilan uyg‘unlashtirish – nafaqat harakat xavfsizligini ta’minlaydi, balki transport
infratuzilmasida intellektual tizimlar (ITS) joriy etilishi uchun ilmiy-texnik asos
yaratadi. Bu yo‘nalish kelajakda aqlli shaharlar, avtomatlashtirilgan transport,
haydovchisiz boshqaruv tizimlari (autonomous vehicles) kabi sohalarning rivojlanishi
uchun muhim platforma hisoblanadi.
ADABIYOTLAR:
1.
O‘zbekiston Respublikasi “Yo‘l harakati to‘g‘risida”gi Qonuni. —
Toshkent, 1999 (va keyingi tahrirlar).
2.
PQ–60-sonli Qaror. “Yo‘l harakati xavfsizligini ta’minlashda raqamli
texnologiyalarni joriy etish chora-tadbirlari to‘g‘risida”. — O‘zbekiston Respublikasi
Prezidentining qarori, 28.02.2022.
3.
“Raqamli O‘zbekiston – 2030” Raqamli transformatsiya strategiyasi. —
O‘zbekiston Respublikasi Axborot texnologiyalari va kommunikatsiyalarini
rivojlantirish vazirligi, 2020.
4.
O‘z DSt ISO 26262:2018. Yo‘lovchi avtomobillar uchun funksional
xavfsizlik standarti. — O‘zstandart agentligi.
5.
Turg‘unboyev A. “Avtotransport vositalarining xavfsizlik tizimlari va
boshqaruv usullari”. — Toshkent: Transport, 2020.
6.
Karimov Sh. “Intellektual transport tizimlari: nazariy asoslari va
qo‘llanilishi”. — Toshkent: IT Park Publications, 2021.
7.
SAE International. “Fundamentals of Automotive Safety Systems” —
SAE Tech Paper Series, 2020.
8.
Bosch, R. “Automotive Handbook” (10th ed.). — Stuttgart: Robert
Bosch GmbH, 2018.
9.
ISO 26262: “Road Vehicles – Functional Safety”, International
Organization for Standardization, 2018.
10.
J. Misener, R. Sengupta. “Vehicle-to-Vehicle and Vehicle-to-
Infrastructure Communication: A Technical Overview”. — Transportation Research
Board, 2019.
International scientific journal
“Interpretation and researches”
Volume 1 issue 9 (55) | ISSN: 2181-4163 | Impact Factor: 8.2
290
TIJORAT
BANKLARIDA
KAPITALNING
MONANDLIGIGA
QO‘YILADIGAN
TALABLARNI
TAHLIL
QILISH
Tuxsanov Eldor Dilmurod o‘g‘li
Fan va texnologiyalar universiteti “Moliya va moliyaviy texnologiyalar”
kafedrasi o’qituvchisi
Shodmonova Dilnoza Maxmudjon qizi
Fan va texnologiyalar universiteti 3-bosqich talabasi
Abstract:
Based on the requirements for capital adequacy in commercial banks,
it is important to develop capital requirements in order to increase the financial
stability of banks and develop their resource base, maintain timely and accurate
financial statements, and cover or prevent possible losses in banks in the event of a
financial crisis or crisis. This means that by increasing this requirement, commercial
banks try to increase their own capital, i.e. authorized capital, and commercial banks
direct their annual profits to increase bank capitalization, and as a result, commercial
banks form a stable resource base for issuing loans and leasing. This article presents a
description of research aimed at developing a methodology for transforming capital
adequacy requirements in commercial banks into international standards.
Keywords:
capital reserves, special reserves, intangible assets, reserves created
for standard assets, regulatory capital, Tier I capital, Tier II capital, additional capital.
Annotatsiya:
Tijorat banklarida kapitalning yetarliliga qo‘yiladigan talablar
asosida banklarning moliyaviy barqarorligini oshirish hamda ularning resurs bazasini
rivojlantirish, moliyaviy hisobotlarni o‘z vaqtida to‘g‘ri yuritish hamda banklarda
moliyaviy tanglik yoki inqiroz bo‘lganda ehtimoliy yo‘qotishlarni qoplash yoki oldini
olish maqsadida kapitalga qo‘yiladigan talablarni ishlab chiqish muhim hisoblanadi.
Bu esa tijorat banklari ushbu talabni oshirishi bilan o‘z kapitalini, ya’ni ustav
kapitalini oshirishga harakat qilishadi hamda tijorat banklari olgan yillik foydasini
bank kapitallashuvini oshirishga yo‘naltirishadi va buning natijasida esa tijorat
banklari kreditlar va lizinglar berish uchun barqaror resurslari bazasini shakllantirib
boradi. Mazkur maqolada tijorat banklarida kapital monandligiga qo‘yiladigan
talablarni xalqaro standartlarga transformasiya qilish metodikasini ishlab chiqishga
qaratilgan tadqiqotlar bayoni keltirilgan.
Kalit so’zlar:
kapital zaxiralar, maxsus zaxiralar, nomoddiy aktivlar, standart
aktivlarga yaratiladigan zaxiralar, regulyativ kapital, I darajali kapital, II darajali
kapital, qo‘shimcha kapital.
Аннотация:
Исходя из требований к достаточности капитала в
коммерческих банках, важно разрабатывать требования к капиталу в целях
повышения финансовой устойчивости банков и развития их ресурсной базы,
International scientific journal
“Interpretation and researches”
Volume 1 issue 9 (55) | ISSN: 2181-4163 | Impact Factor: 8.2
291
ведения своевременной и точной финансовой отчетности, покрытия или
предотвращения возможных потерь банков в случае финансового кризиса или
кризиса. Это означает, что увеличивая данное требование, коммерческие банки
пытаются увеличить собственный капитал, т.е. уставный капитал, а
коммерческие банки направляют свою годовую прибыль на увеличение
капитализации банка, и в результате коммерческие банки формируют
устойчивую ресурсную базу для выдачи кредитов и лизинга. В данной статье
представлено описание исследований, направленных на разработку
методологии трансформации требований к достаточности капитала в
коммерческих банках в международные стандарты.
Ключевые
слова:
резервы
капитала,
специальные
резервы,
нематериальные активы, резервы, созданные для стандартных активов,
нормативный капитал, капитал I уровня, капитал II уровня, дополнительный
капитал.
KIRISH
Mustaqilligimizning dastlabki davrlaridan boshlab mamlakatimiz banklar
tizimida islohotlar olib borish va ularning samaradorligini oshirish mamlakatimiz olib
borayotgan siyosatning ustuvor hamda dolzarb masalalaridan biri hisoblanadi. Buni
mamlakatimizda hukumat tomonidan qabul qilinayotgan bir qator farmonlar va
qarorlar hamda nizomlarda ko‘rishimiz mumkin.
Ushbu farmon va qarorlar bank tizimida raqobatbardoshlikni oshirish, ularning
samaradorligini oshirish va banklar faoliyatini yanada erkinlashtirish va isloh qilish,
tijorat banklarining mustaqilligini oshirish hamda ularni investitsion loyihalarni
amalga oshirish jarayonlarining faol ishtirokchilariga aylantirish kichik biznes
subyektlarini hamda tadbirkorlik faoliyatini amalga oshirishda kreditlash hajmini
oshirish, banklarning omonatchilari manfaatlarini himoya qilishni kuchaytirish,
banklaning samaradorligi hamda likvidliligini oshirish, muammoli kreditlar (NPL)
hajmini qisqartirish, banklar kapitali yetarliligini nazorat qilish hamda tijorat banklari
bilan ularning mijozlari o‘rtasidagi o‘zaro manfaatli sheriklik munosabatlarini
shakllantirish va xorij banklari bilan o‘zaro hamkorlikni oshirish va kengaytirish
maqsadida qabul qilingan.
Buning natijasida bugungi kunda Respublikamiz bank tizimi bir qancha xalqaro
talab darajasiga javob beradigan eng barqaror tizimlardan biridir va ayni vaqtda
belgilangan qator me’yorlar bo‘yicha ham yuqori reyting tizimiga ega va bank
faoliyatida vujudga keladigan har qanday zararlarni ular yuzaga kelishi bilanoq hech
qanday cheklovlarsiz qoplashda foydalanilishi mumkin bo‘lgan kapital zaxiralarga
ham ega.
International scientific journal
“Interpretation and researches”
Volume 1 issue 9 (55) | ISSN: 2181-4163 | Impact Factor: 8.2
292
O‘zbekiston Respublikasi Markaziy banki Boshqaruvi qarorining «Tijorat
banklari kapitalining yetarliligiga qo‘yiladigan talablar» to‘g‘risidagi 2693-sonli
Nizomga muvofiq, «Bazel qo‘mitasi tomonidan belgilangan xalqaro andozalar
talablariga asosan tijorat banklarining kapitallashuv darajasini oshirish, ushbu sohaga
xususiy kapitalning o‘rnini oshirish, resurs bazalarini oshirish, aktivlar sifatini
yaxshilash, bank faoliyatini takomillashtirish hisobiga banklarning moliyaviy
barqarorligini hamda daromadliligi (likvidligi)ni oshirish respublika bank-moliya
tizimini yanada isloh qilish va uning barqarorligini oshirishning ustuvor
yo‘nalishlaridan biri etib belgilangan. Ushbu Nizom tijorat banklari kapitalining
yetarliligi (monandligi)ni aniqlashga nisbatan tatbiq etiladi»
69
.
MAVZUGA OID ADABIYOTLAR SHARHI
Hozirda dunyoning ko‘plab mamlakatlarida bugungi kunga kelib tijorat banklari
kapitali tarkibi va uni shakllantirishda hamda samarali yuritishda Bazel qo‘mitasi
tomonidan ishlab chiqilgan standartlar andoza sifatida foydalanib kelinmoqda. Bazel
qo‘mitasi standartlariga ko‘ra bankning jami kapitali birinchi darajali va ikkinchi
darajali kapital yig‘indisidan, birinchi darajali kapital esa asosiy kapitali hamda
qo‘shimcha kapitaliga ajratilgan, hamda ularning minimum miqdori va tarkiblari ham
alohida ajratilgan. Ushbu xalqaro standartlar birinchi marta 1988-yilda ishlab
chiqilgan va amaliyotda 1993-yildan tadbiq etila boshlangan.
Bank kapitaliga turli davrlarda iqtisodchi olimlar tomonidan turlicha ta’riflar
berilib kelinadi. Ko‘pchilik adabiyotlarda tijorat banki kapitaliga bank faoliyatini
moliyalashtirishning manbasi, bank operatsion faoliyati davomida kutilmaganda
yuzaga keladigan zararlarni qoplash imkonini beruvchi o‘ziga xos himoya vositasini
amalga oshiruvchi vosita sifatida yakuniy ta’riflar keltirilgan. Shuningdek,
mamlakatimizda ham Markaziy bank tomonidan Bazel talablari asosida ishlab
chiqilgan Markaziy bank Boshqaruvining 2693-sonli nizomida regulyativ kapitalga
va uning tarkibi haqida quyidagicha ta’rif berilgan: «Regulyativ kapital tarkibiga
xavfsiz bo‘lmagan va nosog‘lom bank faoliyatining yuzaga kelishiga olib kelishi
mumkin bo‘lgan shartlar (tashkil qilinadigan jamg‘armalar/zaxiralardan belgilangan
maqsadga muvofiq foydalanish, qarz majburiyatlarini chiqarish shartlari va
boshqalar) bilan cheklangan kapital elementlari kiritilishi mumkin emas. Birinchi
darajali kapital birinchi darajali asosiy kapital va birinchi darajali qo‘shimcha
kapitalni o‘z ichiga oladi. Birinchi darajali asosiy kapital bank regulyativ kapitalining
60 foizidan kam bo‘lmasligi lozim»
70
.
TADQIQOT METODOLOGIYASI
Tijorat banklari o‘z faoliyatini tartibga solish hamda nazorat qilish maqsadida
turli xil tizimli ko‘rsatkichlardan, «Fitch Retying’s», «Moody’s» va «Standard &
69
https://www.lex.uz/uz/docs/-2699536
70
https://www.lex.uz/uz/docs/-2699536#-2701349
International scientific journal
“Interpretation and researches”
Volume 1 issue 9 (55) | ISSN: 2181-4163 | Impact Factor: 8.2
293
Poor’s» kabi xalqaro reyting agentliklari xizmatlari va bank tizimini
muvofiqlashtiruvchi «Basel Committee», «CAMELS» kabi tashkilotlar tavsiyalaridan
foydalanishlari mumkin bo‘ladi. Shuni aytish lozimki, deyarli barcha moliyaviy
holatni aks ettiruvchi ko‘rsatkichlarda yoki baholovchi tashkilotlarning baholash
tizimida asosiy o‘rinida bank kapitali va u bilan bog‘liq ko‘rsatkichlar turadi.
Bank kapitalining yetarliligini aniqlashga ikki xil usulda yondashish mumkin:
Bazel qo‘mitasi tavsiyasi;
CAMELS - tizimi tavsiyasi.
Bazel kelishuviga asosan kapitalning yetarlilik darajasi quyidagi ko‘rsatkichlar
yordamida ifodalanadi:
1.
1-darajali kapital (asosiy) bilan 2-darajali (qo‘shimcha) kapital o‘rtasidagi
nisbat;
2.
Bank umumiy kapitalining risklilik darajasi bo‘yicha tortilgan aktivlarga
nisbatini belgilaydigan kapital yetarlilik me’yorlari;
Yuqoridagi ko‘rsatilgan yondashuvlardan kelib chiqgan holda bank kapitalining
ikki tomonini ko‘rsatib o‘tish kerak: a) statistik; b) dinamik.
TAHLIL VA NATIJALAR
O‘zbekiston Respublikasi «Banklar va bank faoliyati to‘g‘risida»gi qonuniga
ko‘ra: «Bankning ustav kapitali bank muassislari va aksiyadorlari to‘lagan pul
mablag‘laridan tashkil topadi. Banklar ustav kapitalining eng kam miqdori Markaziy
bank tomonidan belgilanadi»
71
.
Mamlakatimizda bozor iqtisodiyoti rivojlanib borgan sari turli mulk shakliga
asoslangan tijorat banklari soni yildan-yilga soni ko‘paymoqda. Mamlakatimizda
tijorat banklarining aksariyati aksiyadorlik banklaridir. Ularning ustav kapitali
ta’sischilar qo‘shgan mablag‘lardan tashkil topgan. Bankning ustav kapitali bank
faoliyati boshlang‘ich bosqichida ko‘plab xarajatlar amalga oshirilayotganda
nihoyatda zarur mablag‘lar bo‘lib hisoblanadi. Keyingi bosqichlarda ham, bankning
operatsiyalarini amalga oshirishda, bankning o‘z kapitali ahamiyatli hisoblanadi.
Bankning o‘z kapitali hisobiga yo‘qotishlar yuzaga kelishi mumkin bo‘lgan turli
xildagi zaxiralar tashkil qilinadi. Xorijiy davlatlarda garchi bank operatsiyalarini
kengaytirish uchun zarur bo‘lgan moliyaviy mablag‘lar manbasi bank foydasi
bo‘lsada, ba’zan yangi aksiyalarni va uzoq muddatli zayomlarni muomalaga
chiqarish orqali yirik strukturaviy xarakterdagi (bo‘limlarni kengaytirish va qo‘shib
yuborish kabi) tadbirlar amalga oshiriladi.
Bank kapitalining o‘sib borishi banklarni bozor iqtisodiyotining yetakchi
subyekti sifatida faoliyat olib borishga olib kelmoqda.
Jahonning ko‘pgina mamlakatlarida banklarning likvidliligini oshirish,
zararlarni o‘z vaqtida qoplay olish hamda mijozlari orasida ishonchliligini
71
O‘zbekiston Respublikasining Qonuni, 05.11.2019 yildagi O‘RQ-580-son
International scientific journal
“Interpretation and researches”
Volume 1 issue 9 (55) | ISSN: 2181-4163 | Impact Factor: 8.2
294
mustahkamlash uchun Markaziy bank tomonidan tijorat banklarda ustav kapitalning
minimal miqdori o‘rnatiladi.
Tijorat banklari faoliyatini tartibga solish bo‘yicha Xalqaro Bazel qo‘mitasi
tomonidan ishlab chiqilgan standartlar va bugungi kunda uning takomillashtirilgan
varianti bo‘lgan Bazel IIda tijorat banklari kapitali tarkibini shakllantirishga bevosita
ta’sir qiluvchi talablar mavjud. Tijorat banklari kapitalini samarali yuritish ko‘pqirrali
jarayonlardan biri bo‘lib, ushbu jarayonda asosiy e’tibor kapitalning tarkibiga
qaratiladi. Chunki bank kapitalini samarali yuritish asosiy jihatlaridan biri bo‘lib,
bank kapitalining tarkibi va dinamikasi hisoblanadi. Yuqorida bank kapitalini tarkibi
hamda uni samarali boshqarishni ko‘rib chiqdik, endi bank kapitalini boshqarishning
obyektlaridan kelib chiqqan holda uning bank faoliyatiga ta’sirini ko‘rib chiqish
uchun quyidagi rasmdan ko‘rishimiz mumkin.
1-rasm. Tijorat banklarining kapitalini samarali yuritishda amalga
oshirishning asosiy obyektlari
72
.
Yuqoridagi rasmdan bank kapitalini samarali yuritishning obyektiv asoslari
keltirilgan. Bunda tijorat banklarining kapitalini barqaror darajasini ta’minlash bank
kapitalini tarkibi va ularga qo‘yiladigan minimum talablarning asosiy jihatlaridan biri
hisoblanadi.
Bu
yerda
asosiy
e’tibor
tijorat
banklarining
kapitalini
shakllantirilishidagi barqaror manbalarga e’tibor qaratiladi. Tahlil natijalaridan shuni
ko‘rdikki, tijorat banklari kapitali tarkibida barqaror manbalar sifatida ularning ustav
kapitalini, qo‘shilgan kapital hamda o‘tgan yillarning taqsimlanmagan foydasi
hisobiga shakllanadi. Chunki banklarning ustav kapitali bank o‘z asosiy faoliyatini
boshlashi bilan shakllantirilib boriladi va bank faoliyati tugatilgunga qadar hisobda
turadi yoki ko‘paytirib boriladi. Xalqaro banklar amaliyotida ustav kapitali asosiy va
barqaror manba hisoblanadi. Respublikamiz banklarida ham ustav kapitaliga nisbatan
asosiy va barqaror element sifatida qaraladi.
Tijorat banklarining o‘tgan yillardagi taqsimlanmagan foydasi real mablag‘lar
hisobidan shakllantirilib faqatgina bank aksiyadorlari yig‘ilishining qarori asosida
ma’lum bir maqsadlaruchun yo‘naltirilishi mumkin.
72
Ablullaeva Sh.Z., Omonov A.A. Tijorat banklari kapitali va uni boshqarish.-T.:, “IQTISOD-MOLIYA”, 2006.
Bank kapitalini samarali yuritishning asosiy obyektlari
Banklar ustav
kapitalning
barqaror darajasini
ta’minlash
Bank umumiy
kapitalining
yetarliligini
ta’minlash
Bank kapitalidan
samarali
foydalanishni
ta’minlash
International scientific journal
“Interpretation and researches”
Volume 1 issue 9 (55) | ISSN: 2181-4163 | Impact Factor: 8.2
295
XULOSA
Tadqiqot
ishini
bajarish
natijasida
quyidagi
xulosalarni
shakllantirdik:
Respublika bank tizimi kapitalining yetarlilik darajasi 17,4 foizni tashkil qilib,
qabul qilingan xalqaro me’yorga nisbatan 4,4%ga yoki 1,34 barobar yuqori.
Banklar faoliyatida muhim ahamiyatga ega, eng barqaror manba sifatida e’tirof
etladigan elementi bank kapitali ekanligini bilib oldik. Tijorat banki kapitali – bu
bank faoliyatini moliyalashtirish uchun barqaror manba bo‘lib xizmat qilishi,
bankning operatsion jarayonida kutilmaganda yuzaga keladigan yo‘qotishlarni
qoplash uchun o‘ziga xos himoya vositasidir.
Foydalanilgan adabiyotlar ro’yhati:
1.
Abdullayeva Sh.Z. Pul, kredit va banklar. Darslik.-T.: “Iqtisod-Moliya”,
2018y.
2.
Abdullayeva Sh., Omonov A. «Tijorat banklari kapitali va uni
boshqarish» –T.: “Iqtisod-Moliya”, 2006 yil.
3.
Abdullayeva Sh., Karimov F., Navro‘zova K., Ortiqov U. «Bank
resurslari va ularni shakllantirish asoslari». O‘quv qo‘llanma. 1-kitob T.:TMI, 2006
yil.
4.
Abdullayeva Sh., Karimov F. va.b «Tijorat banklari moliyaviy
resurslarini boshqarish». O‘quv qo‘llanma. 2-kitob T.: TMI, 2015 yil.
5.
Abdullayeva Sh. «Bank ishi». Darslik.– “IQTISOD-MOLIYА”, 2017
Toshkent.
6.
Bobokulov T., Yusupov A. Tijorat banklari kapitali yetarliligini
ta’minlash. // Bozor, Pul va Kredit. №10, 2014 yil.
7.
http//www.cbu.uz - (O‘zbekiston Respublikasi Markaziy bankining
rasmiy sayti)
8.
http//www.stat.uz - (O‘zbekiston Respublikasi statistika qo‘mitasining
rasmiy sayti)
International scientific journal
“Interpretation and researches”
Volume 1 issue 9 (55) | ISSN: 2181-4163 | Impact Factor: 8.2
296
MUNDARIJA / TABLE OF CONTENTS / СОДЕРЖАНИЕ
1.
FEATURES OF THE INCLUSIVE EDUCATION MODEL IN THE NEW
UZBEKISTAN
Gulmira Tulenova
4
2.
ИНСТИТУЦИОНАЛЬНЫЕ МЕХАНИЗМЫ ПОДДЕРЖКИ ИННОВАЦИОННОЙ
АКТИВНОСТИ МАЛОГО БИЗНЕСА В УЗБЕКИСТАНЕ
Тожибоев Шерозбек Маъруфжон угли
12
3.
O‘ZBEKISTONDA KAMBAG‘ALLIKNI QISQARTIRISH BO‘YICHA CHORA
TADBIRLAR VA TAKLIFLAR
Mamadiyаrova Dilfuza Oblaqulovna
17
4.
MARKAZIY OSIYODA QAZILMA BOYLIKLAR: MIS KONLARI TARIXI
Sariyev Nasriddin
21
5.
ПРИНЦИПЫ И ТЕХНОЛОГИИ ПРОВЕДЕНИЯ ПСИХОЛОГИЧЕСКИХ
ТРЕНИНГОВ
Жабарова Люция Алиевна
Султанова Камола Ибрагимовна
25
6.
AR TEXNOLOGIYALARIGA ASOSLANGAN RAQAMLI RESURSLARNI
YARATISH BOSQICHLARI VA MAZMUNI (PEDAGOGIK METODLAR BILAN
INTERGATSIYA)
Xabibullayeva Irodaxon Dilshod qizi
31
7.
ASOSIY YAPROQBARGLILAR DARAXT TURLARI.ULARNING
BIOEKOLOGIK VA OʻRMONCHILIK XUSUSIYATLARI HAMDA XALQ
XOʻJALIGIDAGI AHAMIYATI
Mahammatova Sevinchbonu Baxtiyor qizi
Abduqahhorova Olmosxon Abdujabborovna
Toshpo‘latov Nodirbek Omonjon o‘g‘li
37
8.
SOME ASPECTS OF DEVELOPING A HARMONIOUSLY DEVELOPED
PERSONALITY IN THE PROCESS OF STUDYING SOCIAL PHILOSOPHY
Namazova Shoira Abduzokirovna
40
9.
FARG‘ONA VODIYSIDA ZIYORAT TURIZMI RIVOJLANISHINING TARIXIY
VA ZAMONAVIY JIHATLARI
Qoraboyev Sherzodbek Raximovich
43
10.
МАКТАБГАЧА ТАЪЛИМ МУАССАСАСИ ХОДИМЛАРИДА КАСБИЙ
СЎНИШНИНГ ЎЗИГА ХОС ХУСУСИЯТЛАРИ
Усманова Юлдузхон Хабибуллаевна
48
11.
ВЛИЯНИЕ НОВЫХ НА РЕПУТАЦИЮ И БРЕНДИНГ КОМПАНИЙ
Абдуллаева Умида Али кизи
53
12.
АСАЛАРИЧИЛИК ТАРИХИ БЎЧИЯ БАЪЗИ ИЛМИЙ МУЛОҲАЗАЛАР
Базарбаев Санжар Хамзаевич
60
13.
ТҰЛҒА ҰЛТТЫҚ НАМЫСЫН ҚАЛЫПТАСТЫРУДА ФОЛЬКЛОР ӨНЕРІНІҢ
ОРНЫ
Арапбаева Динара Курбановна
65
14.
QISHLOQ XO‘JALIGI SUBYEKTLARINING YERGA EGALIK HUQUQLARI:
QONUNCHILIK VA AMALIY TAHLIL
Umurzakova Nargiza Muxtarovna
Usmonov Bunyodbek Baxromovich
Umirov Behruz Bahodirovich
72
15.
МЕЖДУНАРОДНО-ПРАВОВЫЕ СТАНДАРТЫ ЗАЩИТЫ ПРАВ РЕБЁНКА
НА ОБРАЗОВАНИЕ И ИХ ИМПЛЕМЕНТАЦИЯ В НАЦИОНАЛЬНОЕ
ЗАКОНОДАТЕЛЬСТВО
75
International scientific journal
“Interpretation and researches”
Volume 1 issue 9 (55) | ISSN: 2181-4163 | Impact Factor: 8.2
297
Олланазарова Мамура Музаффаровна
16.
ENERGIYA TEJAMKORLIKKA LINTER MASHINASINING AVTOMATIK
BOSHQARUVI ORQALI ERISHISH
Maqsudbek Shamshitdinov Elmurod o‘g‘li
Ibroximov Islombek Zafarjon o‘g‘li
82
17.
VIII ASRDA TURONDA YER – MULK MUNOSABATLARINING O‘ZGARISH
JARAYONI
Javohir Zafarzoda
86
18.
TILSHUNOSLIKDA TEATR LEKSIKASI BILAN BOGʻLIQ ILMIY FARAZLAR
Mukhammadjon Ergashev
Elvina Sherefetdinova
90
19.
ON THE APPLICATION OF COMBINATORICS AND PROBABILITY THEORY
IN ARTIFICIAL INTELLIGENCE
Tangirova Zulxumor Amatovna
Abdullayeva Lola Isroiljonovna
95
20.
SPEECH ACTS OF REPROACH: A CROSS-CULTURAL COMPARISON
Mukhtorova Mokhlaroyim Marufjon kizi
100
21.
SELUNG‘UR G‘ORINING ARXEOLOGIK O‘RGANILISHI HAMDA UNING
TARIXIY REKONSTRUKSIYADAGI O‘RNI
Ortiqov Yosin Abdulboqiyevich
107
22.
FITOTERAPIYA: O‘SIMLIKLARDAN DORI VOSITASI SIFATIDA
FOYDALANISH IMKONIYATLARI
Mardonov Fozil
Abduraxmonova Diyora
114
23.
GERONTOPSIXOLOGIYA – QARILIK DAVRIDAGI O‘ZGARISHLAR
Arolova Zarina Lochin qizi
117
24.
EKSTREMISTIK G‘OYALARNING JAMIYATIMIZ BARQARORLIGIGA
TAHDIDI
Nabiyeva Muyassar Abdurasul qizi
Ortiqova Muxlisa Ravshan qizi
121
25.
BOSHLANG‘ICH SINFLARDA KASRLAR TUSHUNCHASINI O‘RGATISH
Nosirova Mashxura Husniddin qizi
127
26.
UMUMTA’LIM MAKTABLARINING YUQORI SINF O‘QUVCHILARIDA KASB
TANLASHNING PSIXOLOGIK JIHATLARI
Sh.P.Quatbeva
133
27.
TAKRORLI O‘RIN ALMASHTIRISHLAR
Shaxriyor Sobirovich Jalilov
Mamadiyor Egamberdiyevich Sattorov
Nusrat Amonovich Djumayev
139
28.
OTA-ONANING MULOQOT MADANIYATI VA UNING BOLA YOZMA
NUTQIGA TA’SIRI
Mamadjanova Gulnoraxon Solidjonovna
143
29.
OʻSMIR YOSHDAGI OʻQUVCHILARDA SHAXS SHAKLLANISHI VA IJODIY
QOBILIYATNI RIVOJLANTIRISH
M.V Mamatqulova
N.V Sherqoʻziyeva
M.U Rahimova
S.D Gʻafforova
148
30.
NINABARGLILAR (LEPIDOPTERA) TURKUMINING BIOLOGIK
XUSUSIYATLARI VA EKOLOGIK AHAMIYATI
Maxkamov Turobjon
Mahammatova Sevinchbonu Baxtiyor qizi
155
International scientific journal
“Interpretation and researches”
Volume 1 issue 9 (55) | ISSN: 2181-4163 | Impact Factor: 8.2
298
Abduqahhorova Olmosxon Abdujabborovna
Toshpo‘latov Nodirbek Omonjon o‘g‘li
31.
KIBERXAVFSIZLIK TA’LIMIDA VIRTUAL SIMULYATORLARNING ROLI VA
ULARNI KASBIY TA’LIMDA QO‘LLASH
Bahodirova Dilnavoz Sayotjon qizi
Dekanova Sevinch Bahodir qizi
159
32.
JIZZAX UYEZDIDA ASALARICHILIK XO‘JALIGINING PAYDO BO‘LISH
TARIXI
Bazarbayev Sanjar Xamzayevich
163
33.
BOSHLANG‘ICH SINF ONA TILI VA O‘QISH SAVODXONLIGI DARSLARIDA
PIRLS DASTURIDAN FOYDALANISH
Izzatova Nazokat
170
34.
BOSHLANG‘ICH SINF O'QUVCHILARIDA MATN BILAN ISHLASH
KO‘NIKMALARINI SHAKLLANTIRISH
Izzatova Nazokat
174
35.
INCREASING EXPORT POTENTIAL IN UZBEKISTAN: PROBLEMS AND
PROSPECTS
Azimov Shahriyor Yo‘ldosh o‘g‘li
1
80
36.
GENDERED LANGUAGE OF REPROACH: HOW MEN AND WOMEN
CRITICIZE DIFFERENTLY
Mukhtorova Mokhlaroyim Marufjon kizi
1
84
37.
QISHLOQ XO‘JALIGINI RIVOJLANTIRISHDA RAQAMLASHTIRISH
JARAYONLARI VA ULARNI HUQUQIY TARTIBGA SOLISH MUAMMOLARI:
HUQUQIY ASOSLAR, MUAMMOLAR VA TAKLIFLAR
Umurzakova Nargiza Muxtarovna
Usmonov Bunyodbek Baxromovich
Umirov Behruz Bahodirovich
1
93
38.
FIZIKADAN LABORATORIYA ISHLARINI ZAMONAVIY MEDOTLAR
ASOSIDA TASHKILLASHTIRISH
Karimov Xasan Narzullayevich
Djalalov Temur Asfandiyarovich
Ochilova Ozoda Odilovna
Axmadov Majidjon Ashraf o‘g‘li
198
39.
E’TIQOD VA DINIY E’TIQOD TUSHUNCHASI
Yo‘ldoshova Surayyo Ulug‘murod qizi
Umrzoqov Azizbek Otabek o‘g‘li
203
40.
EKSTREMIZM VA TERRORIZMNING JAMIYAAT UCHUN HAVFI
Xayitova Rushana Eshtemur qizi
Normurodova Rayhona Olim qizi
209
41.
DUNYOVIY DAVLATNING DINGA MUNOSABATI
Parmonqulova Munisa Zulfiqor qizi
214
42.
8-SINF ODAM VA UNING SALOMATLIGI FANI “VITAMINLAR VA
ULARNING AHAMIYATI” MAVZUSIDA MODULLI TA’LIM
TEXNOLOGIYALARINI QO‘LLASH
Vaxobova Dilafro‘zoy Avazbek qizi
218
43.
AUTIZM SINDROMLI BOLALAR TA’LIMIDA KORREKSION PEDAGOGIK
FAOLIYATNI TASHKIL ETISH
Zokirova Fozilaxon
223
44.
FARMATSEVTIKA SANOATIDA ISHLATILADIGAN ENG KO‘P TARQALGAN
DORIVOR O‘SIMLIKLAR
Mardonov Fozil
Abduraxmonova Diyora
230
International scientific journal
“Interpretation and researches”
Volume 1 issue 9 (55) | ISSN: 2181-4163 | Impact Factor: 8.2
299
45.
O‘ZBEK VA INGLIZ TILLARIDAGI SINONIMLAR VA ULARNING TURLI
SOHALARDA QO‘LLANILISHI
Mavlyan-Kariyeva Muborakxon
233
46.
QO‘QON JADIDLARI TOMONIDAN TASHKIL ETILGAN GAZETALAR
Xamraqulov Serobjon Soliyevich
Mamazohirova Gulhayo Bahodirjon qizi
236
47.
OQOVA SUVNING BIOLOGIK TOZALASHDA REAGENTLARNI QO‘LLAB
FOSFORSIZLANTIRISH USULINING TAHLILI
Olmos Joniqulovich Jo‘rayev
Buta Oralovich Xushvaktov
Raimqulov Elyor Bahodir o‘g’li
Abdixoliqova Mariya Melitoji qizi
241
48.
TOPINAMBUR (HELIANTHUS TUBEROSUS L) TURLI OZIQA SHAROITIDA
O‘SISH RIVOJLANISHINI FENOLOGIK KUZATUVLAR ASOSIDA BAHOLASH
TAHLILI
Zahriddinov Ilyosjon Ilhomjon o‘g‘li
Sharofiddinova Feruzabonu Jaloliddin qizi
Bekmirzayeva Diyora Dilmurod qizi
245
49.
FRANSUZ TILINI O‘QITISHDA KOMMUNIKATIV KOMPETENSIYALARNI
SHAKLLANTIRISHNING SAMARALI METODIK YONDASHUVLARI
Narzulloyeva Dilfuza Bahriddin qizi
250
50.
EKSTREMIZM VA TERRORIZMGA QARSHI KURASHISHDA TA’LIM –
TARBIYANING O‘RNI
Saidova Nigora Bahodir qizi
Allayeva Sevinch
257
51.
IMOM AL- BUXORIY MEROSI ASOSIDA BOSHLANG‘ICH SINFLARDA
HADISLAR ORQALI AXLOQIY TARBIYA BERISH
Yodgorova Go‘zaloy Olim qizi
262
52.
WOMEN’S EDUCATION IN TAMIL NADU: POST-INDEPENDENCE
DEVELOPMENT AND CONTEMPORARY TRENDS
Khayrullayeva Iroda Fakhriddinovna
267
53.
STYLISTIC DEVICES IN ADVERTISING TEXTS: TRANSLATION METHODS
FROM ENGLISH INTO UZBEK
Qo‘ziboyeva Dilnozaxon Abduvoxid qizi
275
54.
BIOSTIMULATING PROPERTIES OF BIOLOGICALLY ACTIVE
MULTIFUNCTIONAL SUBSTANCES: MECHANISMS AND APPLICATIONS
Tashbayeva Shoira Kasimovna
281
55.
TRANSPORT VOSITALARIDA FIZIK XAVFSIZLIK OMILLARI VA ULARNI
RAQAMLI BOSHQARUV TIZIMI
A. K. Shokirov1, A. I. Yusupov2, Sh. A. Numonova3, S. A. Xalilova4.
5H.N. Yodgorov
285
56.
TIJORAT BANKLARIDA KAPITALNING MONANDLIGIGA QO‘YILADIGAN
TALABLARNI TAHLIL QILISH
Tuxsanov Eldor Dilmurod o‘g‘li
Shodmonova Dilnoza Maxmudjon qizi
290
International scientific journal
“Interpretation and researches”
Volume 1 issue 9 (55) | ISSN: 2181-4163 | Impact Factor: 8.2
300
Eslatma!
“Interpretation and researches”
xalqaro ilmiy jurnaliga kiritilgan
maqolalardagi raqamlar, ma’lumotlar haqqoniyligiga va keltirilgan iqtiboslar
to‘g‘riligiga mualliflar shaxsan javobgardirlar.
International scientific journal
“Interpretation and researches”
xalqaro ilmiy jurnal
2025-yil 9(55)-son
© Mualliflar jamoasi, 30.05.2025. 300 bet.
©
O‘zbekiston Respublikasi, Farg‘ona
