International scientific journal
“Interpretation and researches”
Volume 1 issue 9 (55) | ISSN: 2181-4163 | Impact Factor: 8.2
174
BOSHLANG‘ICH SINF O'QUVCHILARIDA MATN BILAN ISHLASH
KO‘NIKMALARINI SHAKLLANTIRISH
Izzatova Nazokat
Nizomiy Nomidagi O‘zbekiston Milliy Pedagogika Universtiteti
Boshlang’ich Ta’lim Fakulteti 2-Bosqich Talabasi
Annotatsiya:
Ushbu maqolada boshlang'ich sinf o'quvchilarida matn bilan
ishlash ko'nikmalarini shakllantirish masalalari ko'rib chiqilgan. Maqolada matn bilan
ishlashning asosiy komponentlari, o'quvchilarning yosh xususiyatlariga mos
keladigan metodlar va amaliy mashqlar tahlil qilingan. Tadqiqot natijasida matn bilan
ishlash ko'nikmalarini bosqichma-bosqich rivojlantirish metodikasi taklif etilgan.
Maqolada o'qituvchilar uchun amaliy tavsiyalar va mashq turlari keltirilgan.
Аннотация:
В статье рассматриваются вопросы развития навыков работы
с текстом у учащихся начальной школы. В статье анализируются основные
компоненты работы с текстом, методы и практические упражнения,
соответствующие возрастным особенностям учащихся. В результате
исследования была предложена методика постепенного развития навыков
обработки текста. В статье даны практические рекомендации и виды
упражнений для учителей.
Annotation:
This article examines the issues of developing text skills in
primary school students. The article analyzes the main components of working with
text, methods and practical exercises that are appropriate for the age characteristics of
students. As a result of the research, a methodology for the gradual development of
text skills is proposed. The article provides practical recommendations and types of
exercises for teachers.
Kalit so‘zlar :
matn bilan ishlash, o'qish ko'nikmalari, boshlang'ich sinf, matn
tahlili, o'qish savodxonligi, metodika, ta'lim strategiyalari, matnni tushunish,
baholash usullari, yosh xususiyatlari, o'qitish usullari, ona tili, grafik organayzerlar,
tanqidiy fikrlash, formativ baholash
Ключевые слова:
работа с текстом, навыки чтения, начальные классы,
анализ текста, читательская грамотность, методика, образовательные стратегии,
понимание текста, методы оценивания, возрастные особенности, методы
обучения, родной язык
Keysword:
text comprehension, reading skills, primary education, text analysis,
reading literacy, methodology, educational strategies, text understanding, assessment
methods, age characteristics, teaching methods, native language, graphic organizers,
critical thinking
International scientific journal
“Interpretation and researches”
Volume 1 issue 9 (55) | ISSN: 2181-4163 | Impact Factor: 8.2
175
KIRISH
Zamonaviy ta'lim tizimida o'qish savodxonligi – bu shunchaki harflarni bilish
emas, balki matnlarni tushunish, tahlil qilish va ulardan kerakli ma'lumotlarni ajratib
olish qobiliyatidir. Boshlang'ich sinf o'quvchilarida matn bilan ishlash ko'nikmalarini
shakllantirish ta'lim jarayonining eng muhim vazifalaridan biridir. Matn bilan ishlash
ko'nikmalari o'quvchining barcha fanlar bo'yicha muvaffaqiyatli o'zlashtirish
darajasiga bevosita ta'sir ko'rsatadi. Shuning uchun bu ko'nikmalarni to'g'ri va tizimli
ravishda shakllantirish muhim ahamiyat kasb etadi.
MATN BILAN ISHLASHNING ASOSIY KOMPONENTLARI
1. Matnni tushunish. Matnni tushunish – bu matn bilan ishlashning asosiy
komponentidir. Bu jarayon quyidagi bosqichlarni o'z ichiga oladi:
- Literal tushunish: Matnda keltirilgan faktlarni to'g'ridan-to'g'ri tushunish
- Interpretativ tushunish: Matn ma'nosini chuqurroq anglash va tahlil qilish
- Tanqidiy tushunish: Matn mazmunini baholash va o'z fikrini bildirish
2. Ma'lumotlarni izlash va toppish. O'quvchilar matndan kerakli ma'lumotlarni
topa olish ko'nikmalarini egallashi kerak:
- Aniq faktlarni topish
- Asosiy g'oyani ajratib olish
- Tafsilotlarni aniqlash
- Sabab-oqibat bog'lanishlarini ko'rish
3. Matnni tahlil qilish. Tahlil ko'nikmalari quyidagilarni o'z ichiga oladi:
- Matn tuzilishini tushunish
- Qahramonlar va voqealarni tahlil qilish
- Muallif maqsadini aniqlash
- Matnlar orasidagi bog'lanishlarni ko'rish
YOSH XUSUSIYATLARIGA MOS METODLAR
6-7 yosh (1-sinf). Bu yoshdagi bolalar uchun:
- Tasvirli matnlar: Ko'proq rasm va kam matn
- Qisqa hikoyalar: 3-5 gapdan iborat matnlar
- Savol-javob usuli: "Kim?", "Nima?", "Qayerda?" kabi oddiy savollar
- Dramatizatsiya: Hikoyalarni o'ynash orqali tushunish
Amaliy mashq misoli: Bolalarga "Mushuk va it" haqidagi qisqa hikoya o'qiladi.
So'ngra quyidagi savollar beriladi:
- Hikoyada kimlar bor edi?
- Ular nima qilishdi?
- Hikoya qayerda sodir bo'ldi?
7-8 yosh (2-sinf):
- Murakkab matnlar: 5-8 gapli hikoyalar
- Ketma-ketlikni aniqlash: Voqealarning tartibini tushunish
International scientific journal
“Interpretation and researches”
Volume 1 issue 9 (55) | ISSN: 2181-4163 | Impact Factor: 8.2
176
- Asosiy g'oyani topish: Matnning eng muhim qismini ajratish
- Taqqoslash: Ikki matnni solishtirish
Amaliy mashq misoli: "Qish va bahor" mavzusidagi ikkita qisqa matn beriladi.
O'quvchilar ularni o'qib, o'xshash va farqli tomonlarni topishi kerak.
8-9 yosh (3-sinf):
-Kattaroq matnlar: 10-15 gapli hikoyalar
- Xulosalar chiqarish: Matn asosida o'z fikrini bildirish
- Plan tuzish: Matn bo'yicha qisqa plan yaratish
- Qayta hikoya qilish: O'z so'zlari bilan matn mazmunini aytish
Amaliy mashq misoli:"Do'stlik" mavzusidagi hikoya o'qilgandan so'ng,
o'quvchilar 3 punktli plan tuzadilar va hikoyaning asosiy xabarini o'z so'zlari bilan
ifodalaydilar.
9-10 yosh (4-sinf):
- Murakkab matnlar: 15-20 gapli hikoyalar va maqolalar
- Tanqidiy fikrlash: Matn haqida o'z fikrini asoslash
- Manbalar bilan ishlash: Turli matnlarni taqqoslash
- Ijodiy yondashish: Matn davomini yozish yoki o'zgartirish
Amaliy mashq misoli: Ilmiy-ommabop maqola o'qilgandan so'ng, o'quvchilar
uning asosiy g'oyasini aniqlaydilar, faktlarni ajratib oladilar va o'z xulosalarini
yozadilar.
MATN BILAN ISHLASH STRATEGIYALARI
1. "Oldindan, paytida, keyindan" strategiyasi
Oldindan:
- Matn mavzusini muhokama qilish
- Oldingi bilimlarni esga solish
- Maqsad qo'yish
O'qish paytida:
- Savollar berish
- Muhim qismlarni belgilash
- Tushunmagan so'zlarni aniqlash
O'qishdan keyin:
- Mazmunni muhokama qilish
- Xulosalar chiqarish
- Amaliy topshiriqlar bajarish
2. "Savol berish" strategiyasi
O'quvchilarni matn bo'yicha turli darajadagi savollar berishga o'rgatish:
- Faktik savollar: "Kim?", "Nima?", "Qachon?"
- Tahliliy savollar: "Nega?", "Qanday?"
- Sintez savollari: "Agar..., nima bo'lardi?"
International scientific journal
“Interpretation and researches”
Volume 1 issue 9 (55) | ISSN: 2181-4163 | Impact Factor: 8.2
177
- Baholash savollari: "Sizningcha, to'g'rimi?"
3. "Grafik organayzerlar" strategiyasi. Matn tuzilishini ko'rsatish uchun:
-Venn diagrammasi: Taqqoslash uchun
- Baliq skeleti: Sabab-oqibatni ko'rsatish uchun
- Matn xaritasi: Asosiy g'oya va tafsilotlar uchun
- Ketma-ketlik zanjiri: Voqealar tartibini ko'rsatish uchun
BAHOLASH USULLARI
Formativ baholash:
- Kuzatish: Dars jarayonida o'quvchi faolligini kuzatish
- So'rash: Og'zaki savollar orqali tushunishni tekshirish
- Qisqa topshiriqlar: Daqiqada bir savol kabi tezkor tekshiruvlar
Summativ baholash
- Matn bo'yicha test: Ko'p variantli savollar
- Yozma ishlar: Insho va matn tahlili
- Loyiha ishlari: Matn asosida kichik tadqiqotlar
- Portfolio: O'quvchi ishlarini to'plash
O'QITUVCHILAR UCHUN AMALIY TAVSIYALAR
1. Matn tanlash mezonlari:
- Yosh mosligi: O'quvchilar darajasiga mos kelishi
- Qiziqarli mazmun: Bolalarni jalb qilishi
- Til soddaligi: Tushunarli til va uslub
- Hajmi: Optimal uzunlik (yoshga qarab)
2. Mashg'ulot tashkili:
- Vaqt taqsimoti: O'qish, muhokama va amaliy ishlar uchun vaqt
- Guruh ishlari: Jamoaviy muhokamalar tashkil etish
- Individual yondashuv: Har bir o'quvchining ehtiyojini hisobga olish
- Texnologiya: Zamonaviy vositalardan foydalanish
3. Ota-onalar bilan hamkorlik:
- Uy topshiriqlari: Ota-onalar uchun yo'riqnomalar
- Kitob o'qish: Uyda o'qish madaniyatini rivojlantirish
- Muhokamalar: Oilaviy kitob muhokamalarini rag'batlantirish
- Nazorat: O'qish jarayonini kuzatib borish
KUTILAYOTGAN NATIJALAR
Tizimli ishlanganida o'quvchilarda quyidagi ko'nikmalar shakllanadi:
1-sinfda:
- Oddiy matnlarni tushunish
- Asosiy ma'lumotlarni topish
- Qisqa savollarga javob berish
2-sinfda:
International scientific journal
“Interpretation and researches”
Volume 1 issue 9 (55) | ISSN: 2181-4163 | Impact Factor: 8.2
178
- Murakkab matnlar bilan ishlash
- Voqealar ketma-ketligini aniqlash
- O'z fikrini bildirish
3-sinfda:
- Matn bo'yicha plan tuzish
- Xulosalar chiqarish
- Mazmunni qayta hikoya qilish
4-sinfda:
- Tanqidiy tahlil qilish
- Manbalar bilan ishlash
- Mustaqil xulosalar chiqarish
XULOSA
Boshlang'ich sinf o'quvchilarida matn bilan ishlash ko'nikmalarini shakllantirish
– bu murakkab va ko'p qirrali jarayon. Bu jarayonda o'quvchilarning yosh
xususiyatlarini hisobga olish, bosqichma-bosqich rivojlantirish tamoyilini qo'llash va
turli xil strategiyalardan foydalanish muhim ahamiyat kasb etadi. Muvaffaqiyatli
natijalar uchun o'qituvchi, o'quvchi va ota-onalarning birgalikdagi sa'y-harakatlari
zarur. Zamonaviy texnologiyalar va interaktiv usullardan foydalanish ham bu
jarayonni yanada samarali qiladi. Matn bilan ishlash ko'nikmalari nafaqat ona tili
fanida, balki barcha ta'lim sohalarida muvaffaqiyat kaliti hisoblanadi. Shuning uchun
bu ko'nikmalarni to'g'ri shakllantirishga e'tibor qaratish zaruratdir.
Foydalanilgan adabiyotlar ro'yxati:
1. Abdullayeva, M.K. (2019). “Boshlang'ich sinflarda o'qish savodxonligini
rivojlantirish metodikasi”. Toshkent: O'qituvchi.
2. Hasanov, A.R. (2020). "O'quvchilarning matn bilan ishlash ko'nikmalarini
shakllantirish masalalari". “Xalq ta'limi jurnali”, №3, 45-52 betlar.
3. Karimova, D.S. (2018). “Ona tili o'qitish metodikasi”. Toshkent: Turon-Iqbol.
4. Mirzayev, O.T. (2021). "Zamonaviy o'qish strategiyalari va ularning
samaradorligi". “Ta'lim innovatsiyalari”, №2, 78-84 betlar.
5. Nazarova, F.U. (2019). "Boshlang'ich sinf o'quvchilarida tanqidiy fikrlashni
rivojlantirish". “Pedagogik ta'lim jurnali”, №4, 23-29 betlar.
6. Rahmonova, G.I. (2020). “Matn bilan ishlash: nazariya va amaliyot”.
Toshkent: Fan va texnologiya.
7. Salimov, B.K. (2018). "O'qish ko'nikmalarini baholash tizimlari".
“Maktabgacha va boshlang'ich ta'lim”, №5, 67-73 betlar.
8. Toshmatov, N.A. (2021). “Boshlang'ich ta'limda innovatsion texnologiyalar”.
Toshkent: Yangi asr avlodi.
International scientific journal
“Interpretation and researches”
Volume 1 issue 9 (55) | ISSN: 2181-4163 | Impact Factor: 8.2
179
9. Usmanova, Z.R. (2019). "Matn tahlili ko'nikmalarini shakllantirish
metodikasi". “Pedagogika va psixologiya”, №3, 89-96 betlar.
10. Yo'ldoshev, J.G. (2020). “O'qish madaniyati asoslari”. Toshkent:
Ma'naviyat.
