International scientific journal
“Interpretation and researches”
Volume 1 issue 9 (55) | ISSN: 2181-4163 | Impact Factor: 8.2
193
QISHLOQ XO‘JALIGINI RIVOJLANTIRISHDA RAQAMLASHTIRISH
JARAYONLARI VA ULARNI HUQUQIY TARTIBGA SOLISH
MUAMMOLARI: HUQUQIY ASOSLAR, MUAMMOLAR VA TAKLIFLAR
Umurzakova Nargiza Muxtarovna
Huquqshunoslik kafedrasi dotsenti
Usmonov Bunyodbek Baxromovich
Toshkent davlat agrar universiteti
Yurisprudensiya yo‘nalishi 1-bosqich talabasi
Umirov Behruz Bahodirovich
Toshkent davlat agrar universiteti Yurisprudensiya yo‘nalishi
1-bosqich talabasi
Annotatsiya:
Maqolada O‘zbekiston Respublikasida qishloq xo‘jaligi sohasida
raqamlashtirish jarayonlari, mavjud elektron platformalar, ularning funksional
imkoniyatlari, afzalliklari va shu bilan birga mavjud huquqiy muammolar tahlil
qilinadi. Shuningdek, raqamlashtirishning huquqiy asoslari, normativ-huquqiy
hujjatlar va ularning talqinlari, xorijiy davlatlar tajribasi asosida qishloq xo‘jaligi
tarmoqlarini yanada takomillashtirish bo‘yicha talaba sifatida ilgari surilgan taklif va
tavsiyalar o‘z aksini topgan.
Kalit so‘zlar:
raqamlashtirish, qishloq xo‘jaligi, elektron platformalar, huquqiy
asoslar, subsidiya, yer kadastri, elektron raqamli imzo, axborot xavfsizligi, huquqiy
muammo.
Annotation:
The article analyzes the processes of digitization in the field of
Agriculture in the Republic of Uzbekistan, existing electronic platforms, their
functional capabilities, advantages and at the same time existing legal problems. Also
reflected are the legal basis of digitization, regulatory legal acts and their
interpretations, proposals and recommendations advanced as a student for further
improvement of Agricultural Sectors based on the experience of foreign countries.
Keywords:
digitization, agriculture, electronic platforms, legal framework,
subsidy, land cadastre, Electronic Digital Signature, information security, legal
problem.
Аннотация;
В статье будут проанализированы процессы цифровизации в
сельском хозяйстве Республики Узбекистан, существующие электронные
платформы, их функциональные возможности, преимущества, а также
существующие правовые проблемы. В нем также отражены правовые основы
цифровизации, нормативно-правовые акты и их толкования, предложения и
рекомендации, выдвинутые студентом по дальнейшему совершенствованию
сельскохозяйственных отраслей на основе опыта зарубежных стран.
International scientific journal
“Interpretation and researches”
Volume 1 issue 9 (55) | ISSN: 2181-4163 | Impact Factor: 8.2
194
Ключевые слова:
оцифровка, сельское хозяйство, электронные
платформы, правовые основы, субсидирование, земельный кадастр,
электронная цифровая подпись, информационная безопасность, юридическая
проблема.
KIRISH
Raqamli texnologiyalarning jadal rivojlanishi turli sohalarda, xususan, qishloq
xo‘jaligida ham tub o‘zgarishlar keltirib chiqarmoqda. O‘zbekiston Respublikasida
oxirgi yillarda amalga oshirilayotgan islohotlar doirasida qishloq xo‘jaligini
raqamlashtirishga alohida e’tibor qaratilmoqda. Bu esa agrar sohaning ochiqligini,
shaffofligini ta’minlash, byurokratik to‘siqlarni kamaytirish, hamda fermer
xo‘jaliklari uchun qulay muhit yaratishga xizmat qiladi.
Raqamlashtirish jarayoni orqali fermerlarning huquqlari va manfaatlari
samaraliroq himoya qilinmoqda. Bu esa ularning iqtisodiy erkinligini oshiradi.
Ammo texnologik o‘zgarishlar bilan bir qatorda, huquqiy tizim ham mos ravishda
yangilanishi lozim. Zero, texnologik yutuqlar yuridik asoslarsiz yetarli samara
bermaydi.
METODOLOGIYA
Maqolani yozishda quyidagi metodologik yondashuvlar qo‘llanildi:
Huquqiy tahlil – mavjud qonunchilik hujjatlari va ularning amaliyotdagi
qo‘llanilishi o‘rganildi;
Amaliy kuzatuv – elektron tizimlar faoliyati monitoring qilindi;
Solishtirma tahlil – xorijiy davlatlar tajribasi o‘rganildi;
Takliflar ishlab chiqish – muammo va kamchiliklar asosida qonunchilikni
takomillashtirish bo‘yicha takliflar shakllantirildi.
Bu yondashuvlar asosida maqola ob’ektiv va puxta asoslangan tarzda yozildi.
Metodologik asoslar orqali mavzuning ilmiy tahlili ta’minlandi. Xususan, nazariy va
amaliy jihatlar o‘zaro uyg‘unlashtirildi. Bundan tashqari, mavjud qonunchilikdagi
bo‘shliqlar aniqlanib, ularni bartaraf etish yo‘llari ko‘rsatildi. Olingan ma’lumotlar
asosida tavsiyalar shakllantirildi.
NATIJALAR VA TAHLIL
Qishloq xo‘jaligini raqamlashtirish bo‘yicha qabul qilingan asosiy normativ-
huquqiy hujjatlar quyidagilar:
"Raqamli O‘zbekiston – 2030" strategiyasi;
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining – "Qishloq xo‘jaligini raqamlashtirish
konsepsiyasi to‘g‘risida";
O‘zbekiston Respublikasi Yer kodeksi;
"Davlat kadastrlari to‘g‘risida"gi Qonun;
"Elektron hukumat to‘g‘risida"gi Qonun.
International scientific journal
“Interpretation and researches”
Volume 1 issue 9 (55) | ISSN: 2181-4163 | Impact Factor: 8.2
195
Bu hujjatlar qishloq xo‘jaligi sohasida raqamli texnologiyalarni joriy qilish
uchun huquqiy asos bo‘lib xizmat qiladi. Biroq ayrim jihatlar hali to‘liq
reglamentatsiya qilinmagan. Masalan, elektron shartnomalarning huquqiy maqomi
aniq belgilab berilmagan. Shuningdek, subsidiya ajratish jarayoni ham batafsil
tartibga solinmagan. Bu esa fermerlar orasida noaniqlik va huquqiy xavf tug‘diradi.
Mavjud elektron platformalar va ularning faoliyati
O‘zbekistonda quyidagi elektron platformalar faoliyat ko‘rsatmoqda:
fermershuhrat.uz – fermerlar faoliyatini baholash va reyting tizimi;
agroplatforma.uz – subsidiya, texnika, o‘g‘it olish uchun ariza berish
platformasi;
my.gov.uz – yer ajratish, davlat xizmatlaridan foydalanish;
soliq.uz – soliq deklaratsiyasi topshirish.
Bu platformalar yordamida qator xizmatlar onlayn shaklda taqdim etilmoqda.
Natijada, byurokratik to‘siqlar kamaymoqda va samaradorlik oshmoqda. Biroq,
ularning bir-biri bilan integratsiyasi yo‘qligi tufayli foydalanuvchilar ko‘p hollarda
bir ma’lumotni bir necha bor kiritishga majbur bo‘lmoqda. Bu esa vaqt va mehnat
sarfini oshiradi. Platformalarning yagona tizimda birlashtirilishi hozirgi zamon talabi
hisoblanadi.
Huquqiy muammolar
Raqamlashtirish jarayonida quyidagi muammolar kuzatilmoqda:
Elektron shartnomalarning yuridik kuchi – ERI orqali tuzilgan hujjatlarning
sudda tan olinmasligi holatlari mavjud;
Axborot xavfsizligi – fermerlar va xo‘jalik subyektlari haqidagi ma’lumotlar
zaif himoyalangan;
Qonunchilikdagi tafovutlar – elektron va an’anaviy hujjat aylanishidagi
nomuvofiqliklar;
ERI bilan bog‘liq muammolar – ayniqsa chekka hududlarda ERI olish va undan
foydalanishning murakkabligi.
Bu muammolar qishloq xo‘jaligi subyektlarining raqamli xizmatlardan
to‘laqonli foydalanishiga to‘sqinlik qilmoqda. Ayniqsa, huquqiy noaniqliklar
fermerlar faoliyatini susaytiradi. Shuningdek, ERI tizimining texnik va tashkiliy
kamchiliklari ham jiddiy e’tibor talab qiladi. Davlat tomonidan huquqiy va texnik
yordam mexanizmlari ishlab chiqilishi zarur. Aks holda, raqamlashtirishning
samarasini to‘liq ko‘rish mushkul bo‘ladi.
Xorijiy tajriba
Estoniya – barcha agrar operatsiyalar blokcheyn texnologiyasida olib boriladi;
Hindiston – dehqonlar uchun yagona ID karta orqali subsidiya tizimi yo‘lga
qo‘yilgan;
Turkiya – yer koordinatalariga asoslangan elektron boshqaruv tizimi mavjud.
International scientific journal
“Interpretation and researches”
Volume 1 issue 9 (55) | ISSN: 2181-4163 | Impact Factor: 8.2
196
Xorijiy tajriba shuni ko‘rsatadiki, qishloq xo‘jaligini raqamlashtirish jarayonida
yagona platformaga asoslangan tizimlar samarali hisoblanadi. Masalan, Estoniyada
barcha ma’lumotlar blokcheyn texnologiyasida himoyalangan. Bu esa ishonchlilik va
shaffoflikni ta’minlaydi. Hindistonda esa dehqonlarga subsidiya ajratishda inson
omili cheklangan. Turkiya tajribasida esa geografik axborot tizimlari orqali yer
resurslari nazorat qilinmoqda. O‘zbekiston ham bu tajribalarni hisobga olib, milliy
modelni ishlab chiqishi lozim.
MUHOKAMA
Yuqoridagi tahlil asosida, qishloq xo‘jaligida raqamlashtirish bo‘yicha qator
ijobiy qadamlar qo‘yilgan bo‘lsa-da, ularning huquqiy asoslari to‘liq shakllanmagan.
Ayniqsa, elektron platformalarning huquqiy maqomi, ulardagi ma’lumotlarning
ishonchliligi va shaffofligi, ERI bilan bog‘liq muammolar dolzarb bo‘lib qolmoqda.
Amaldagi qonunchilik hujjatlari ko‘plab yo‘nalishlarda yetarli darajada aniq
emas. Fermerlar tomonidan elektron tizimlarga bo‘lgan ishonch ham bu holat bilan
bog‘liq. Qonunchilikda aniq va qat’iy normalarning mavjudligi tizimga nisbatan
ishonchni oshiradi. Bundan tashqari, mutasaddi tashkilotlarning o‘zaro hamkorligi
kuchaytirilishi zarur. Shuningdek, huquqiy savodxonlikni oshirishga qaratilgan
chora-tadbirlar ham zarur.
XULOSA
Qishloq xo‘jaligini raqamlashtirish – bu zamon talabi. Biroq bu jarayon faqat
texnologik jihatdan emas, balki huquqiy asoslar bilan mustahkamlangandagina
samarali natijalar beradi. Raqamli tizimlarning to‘laqonli ishlashi uchun ularning
huquqiy maqomi, foydalanuvchilarning huquqlari va majburiyatlari aniq belgilanishi
zarur.
Maqolada keltirilgan tahlil va takliflar asosida, O‘zbekistonning agrar sohasi
yanada rivojlanadi, fermerlar uchun qulayliklar yaratiladi va korrupsiyaviy holatlar
kamayadi. Huquqiy mexanizmlarning takomillashuvi texnologik yangiliklar bilan
uyg‘unlashsa, natija kuchli bo‘ladi. Shuningdek, davlat va xususiy sektor
hamkorligiga asoslangan platformalar yaratish maqsadga muvofiq. Eng muhimi,
raqamli islohotlarda inson omili va foydalanuvchi qulayligi har doim ustuvor bo‘lishi
zarur.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2020 yil 23 oktabrdagi PQ–
4879-son qarori “Qishloq xo‘jaligini raqamlashtirish konsepsiyasi to‘g‘risida”.
2.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2021 yil 5 apreldagi PQ–5042-
son qarori “Agrosanoat majmuasida boshqaruv tizimini takomillashtirish chora-
tadbirlari to‘g‘risida”.
International scientific journal
“Interpretation and researches”
Volume 1 issue 9 (55) | ISSN: 2181-4163 | Impact Factor: 8.2
197
3.
O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2020 yil 6
noyabrdagi 690-son qarori “Qishloq xo‘jaligida raqamli texnologiyalarni joriy etish
tartibi to‘g‘risidagi nizomni tasdiqlash haqida”.
4.
“Elektron hukumat to‘g‘risida”gi O‘zbekiston Respublikasi Qonuni,
2015 yil 9 dekabr.
5.
“Davlat kadastrlari to‘g‘risida”gi O‘zbekiston Respublikasi Qonuni,
2016 yil 21 iyun.
6.
O‘zbekiston Respublikasi Yer kodeksi (yangi tahriri), 2023 yil 1 may
holatiga ko‘ra.
7.
“Raqamli O‘zbekiston – 2030” strategiyasi. Elektron hukumat loyihasi
8.
O‘zbekiston Respublikasi Qishloq xo‘jaligi vazirligi rasmiy sayti:
9.
A.A. Raxmonov. Qishloq xo‘jaligini raqamlashtirish va zamonaviy
boshqaruv yondashuvlari. – Toshkent: “Yuridik nashr”, 2022.
10.
I.G.
Xolmurodov.
Yer
resurslaridan
foydalanishda
raqamli
texnologiyalarning huquqiy asoslari. // “Yuridik fanlar axborotnomasi”, 2023, №4.
