International scientific journal
“Interpretation and researches”
Volume 1 issue 9 (55) | ISSN: 2181-4163 | Impact Factor: 8.2
72
QISHLOQ XO‘JALIGI SUBYEKTLARINING YERGA EGALIK
HUQUQLARI: QONUNCHILIK VA AMALIY TAHLIL
Umurzakova Nargiza Muxtarovna
Huquqshunoslik kafedrasi dotsenti
Usmonov Bunyodbek Baxromovich
Toshkent davlat agrar universiteti
Yurisprudensiya yo‘nalishi 1-bosqich talabasi
Umirov Behruz Bahodirovich
Toshkent davlat agrar universiteti Yurisprudensiya yo‘nalishi 1-bosqich talabasi
Annotatsiya:
Mazkur maqolada O‘zbekiston Respublikasi qishloq xo‘jaligi
subyektlarining yerga egalik qilish huquqlari, ushbu huquqning huquqiy asoslari va
amaliy muammolari tizimli tarzda tahlil qilingan. Xususan, fermer xo‘jaliklari,
dehqon xo‘jaliklari va boshqa yuridik subyektlarning yerga egalik qilish huquqi
shakllari, ularni cheklovchi va kafolatlovchi me’yorlar, ijara munosabatlari, yerga
doimiy yoki vaqtincha egalik qilish shakllari o‘rganilgan. Shuningdek,
qonunchilikdagi bo‘shliqlar va ularni bartaraf etish bo‘yicha talabaviy takliflar
bildirilgan.
Kalit so‘zlar
: yerga egalik, qishloq xo‘jaligi subyekti, fermer xo‘jaligi, yer ijara
huquqi, mulk huquqi, agrar qonunchilik, yer huquqi.
Kirish.
Yer – har qanday davlatning asosiy boyligidir. Ayniqsa, O‘zbekiston
singari agrar soha salohiyati yuqori bo‘lgan mamlakatlarda yerga egalik qilish va
undan foydalanish munosabatlarini huquqiy jihatdan aniq tartibga solish strategik
masalaga aylanadi. Qishloq xo‘jaligi subyektlari — fermer va dehqon xo‘jaliklari,
shirkat xo‘jaliklari, agrofirma va boshqa ishlab chiqaruvchi subyektlar — o‘z
faoliyatini yerga egalik va undan foydalanish orqali amalga oshiradilar.
Bu subyektlarning yerga egalik qilish huquqi nafaqat iqtisodiy, balki huquqiy,
ijtimoiy va ekologik jihatdan ham muhim o‘ringa ega. Shu sababli bu masalani
nazariy va amaliy jihatdan o‘rganish, mavjud qonunchilikni tahlil qilish hamda uni
takomillashtirish muhim dolzarb ahamiyat kasb etadi.
Uslubiy yondashuv (Metodologiya)
Mazkur maqola yozilishida quyidagi metodlardan foydalanildi:
Huquqiy tahlil usuli – amaldagi qonunchilik hujjatlari o‘rganildi va sharh
berildi;
Solishtirma huquq usuli – O‘zbekiston qonunchiligi boshqa mamlakatlar
tajribasi bilan qiyoslandi;
International scientific journal
“Interpretation and researches”
Volume 1 issue 9 (55) | ISSN: 2181-4163 | Impact Factor: 8.2
73
Tahliliy-metodik yondashuv – amaliyotdagi mavjud muammolar statistik va
nazariy manbalar asosida baholandi;
Talabaviy yondashuv – har bir sharh talaba nuqtai nazaridan bayon qilindi.
Natijalar va tahlil
Qishloq xo‘jaligi subyektlarining turlari. O‘zbekiston Respublikasining “Fermer
xo‘jaligi to‘g‘risida”gi Qonuniga (1998 yil 30 aprel) muvofiq, fermer xo‘jaligi —
yuridik shaxs maqomiga ega, tijorat maqsadida faoliyat yurituvchi qishloq xo‘jaligi
subyektidir. Dehqon xo‘jaligi esa odatda yuridik shaxs maqomiga ega bo‘lmagan,
oilaviy mehnatga asoslangan xo‘jalik hisoblanadi.
Shuningdek, qishloq xo‘jaligida agrofirma, shirkat xo‘jaligi, davlat unitar
korxonalari kabi boshqa subyektlar ham mavjud. Ularning barchasi yerga egalik
qilish shakllarini amaldagi qonunchilik asosida rasmiylashtiradi.
Yerga egalik huquqining shakllari
O‘zbekiston Respublikasining Yer kodeksi (2000 yil 30 aprelda qabul qilingan)
16-moddasiga ko‘ra, yer quyidagi huquqiy asoslarda foydalaniladi:
Davlat mulki;
Yuridik va jismoniy shaxslarga egalik huquqi (cheklangan);
Doimiy foydalanish huquqi;
Uzoq muddatli ijaraga olish huquqi.
Qishloq xo‘jaligi subyektlariga, ayniqsa fermer xo‘jaliklariga, yer egalik qilish
huquqi emas, balki uzoq muddatli ijara huquqi beriladi. Yer kodeksining 22-
moddasiga ko‘ra, bu muddat odatda 30 yilgacha bo‘lishi mumkin.
Talaba sifatida bu me’yorni tahlil qilganimda, quyidagi muammolarni ko‘raman:
Fermer o‘ziga qarashli yerda barqaror sarmoya kiritishga ishonch hosil qila
olmaydi;
Yerga nisbatan mulk huquqi yo‘qligi, uni garovga qo‘yish, meros qoldirish,
sotish imkoniyatlarini cheklaydi.
Yerga egalik va mulk huquqi
O‘zbekistonda yer davlat mulki sanaladi. Bu Konstitutsiyaning 55-moddasida
mustahkamlangan:
“Yer, yer osti boyliklari, suv, o‘simlik va hayvonot dunyosi va boshqa tabiiy
resurslar – davlat mulkidir.”
Bu normani talabaviy yondashuvda baholaganimda, yerga mulk huquqining
berilmasligi qishloq xo‘jaligi subyektlarining huquqiy kafolatlarini cheklab qo‘yadi,
degan xulosaga kelaman. Bu esa iqtisodiy erkinlikka to‘sqinlik qiladi.
Yer ajratish tartibi va tanlov mexanizmi
2021 yildan boshlab yerlar elektron tanlov (auktsion) orqali ijaraga berilmoqda.
Bu ochiqlikni oshirgan bo‘lsa-da, mahalliy byurokratik to‘siqlar, adolatsizlik holatlari
International scientific journal
“Interpretation and researches”
Volume 1 issue 9 (55) | ISSN: 2181-4163 | Impact Factor: 8.2
74
hali ham mavjud. Qishloq xo‘jaligi subyektlari yer olish uchun ko‘p hollarda
mahalliy hokimiyatlarga tobelikka tushib qoladi.
Yerga egalik qilishdagi asosiy muammolar
Yerning mulk sifatida berilmasligi;
Ijaraning qisqa yoki o‘zgaruvchan muddati;
Yerga doir nizolarning oshib borishi;
Qonunchilikdagi chalkashliklar (ijara, foydalanish, egalik tushunchalari
aralashib ketgan);
Yerga oid elektron hujjatlashtirishning to‘liq yo‘lga qo‘yilmaganligi.
Muhokama.
Yuqorida ko‘rib chiqilgan qonunchilik normalari asosida shunday
xulosa qilish mumkin: O‘zbekiston Respublikasida qishloq xo‘jaligi subyektlarining
yerga egalik qilish huquqi mavjud qonun hujjatlari asosida aniq belgilangan, biroq
amaliyotda bu huquq to‘liq ishlamayapti. Yerga egalik qilish – bu nafaqat yerda
ishlash huquqi, balki iqtisodiy mustaqillik, investitsiya jalb qilish, meros qoldirish va
rivojlanish imkoniyatidir.
Shu sababli quyidagi takliflarni ilgari suraman:
Fermer
xo‘jaliklariga uzoq muddatli ijara bilan bir qatorda shartli mulk huquqi berish
mexanizmini joriy etish Yerga oid nizolarni hal qilish bo‘yicha maxsus agrar arbitraj
organlarini tashkil etish;
Yer ijarasi shartnomalarini soddalashtirish va ularni davlat
tomonidan kafolatlash;
Elektron kadastr tizimini to‘liq joriy etish.
Xulosa.
Mazkur maqolada O‘zbekiston Respublikasida qishloq xo‘jaligi
subyektlarining yerga egalik qilish huquqlari nazariy va amaliy jihatdan o‘rganildi.
Qonunchilikda bu huquqlar asoslangan bo‘lsa-da, amaliyotda fermerlar va boshqa
subyektlar ko‘plab to‘siqlar va noaniqliklar bilan yuzma-yuz kelmoqda. Maqola
talaba nuqtai nazaridan baholanib, mavjud muammolarga takliflar berildi.
Boshqaruvning shaffofligini oshirish, huquqiy aniqlikni kuchaytirish va yerga egalik
masalasida soddalashtirilgan mexanizmlarni yaratish agrar sektorning rivojlanishiga
xizmat qiladi.
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati:
1. O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi. – Toshkent: “O‘zbekiston”, 2023.
2. O‘zbekiston Respublikasining Yer kodeksi. – Toshkent: “Norma” nashriyoti,
2022.
3.O‘zbekiston Respublikasining “Fermer xo‘jaligi to‘g‘risida”gi Qonuni. –
Lex.uz, 2023.
4.Tojiyev Sh., Xolboyev O. Fermer xo‘jaliklarining huquqiy asoslari. –
Toshkent: TDYU nashriyoti, 2021.
5.Alimov M.T. Yer huquqi asoslari. – Monografiya. – Toshkent: “Adolat”,
2020.
– Qonunchilik hujjatlari milliy bazasi (murojaat sanasi: 2025 yil
18 may)
– O‘zbekiston Respublikasi Davlat statistika qo‘mitasi.
