International scientific journal
“Interpretation and researches”
Volume 1 issue 9 (55) | ISSN: 2181-4163 | Impact Factor: 8.2
230
FARMATSEVTIKA SANOATIDA ISHLATILADIGAN ENG KO‘P
TARQALGAN DORIVOR O‘SIMLIKLAR
Mardonov Fozil
Toshkent davlat agrar universiteti “Dorivor o‘simliklar kafedrasi”
katta o‘qtuvchisi
Abduraxmonova Diyora
Toshkent davlat agrar universiteti “O‘rmon xo‘jaligi va landshaft dizayn”
fakulteti 1-bosqich talabasi
Annotatsiya:
Ushbu maqolada farmatsevtika sanoatida keng qo‘llaniladigan
dorivor o‘simliklar, ularning tarkibidagi biologik faol moddalari, dori vositalarini
ishlab chiqarishda tutgan o‘rni va shifobaxsh xususiyatlari yoritilgan. Maqolada
xalqaro va mahalliy farmakopeya talablariga javob beradigan o‘simliklar, ularning
farmatsevtik preparatlarga aylanishi jarayoni, farmatsevtika sanoatidagi ahamiyati
ko‘rib chiqiladi.
Kalit so‘zlar:
Farmatsevtika sanoati, dorivor o‘simliklar, biologik faol
moddalar, ekstrakt, fitopreparatlar, tabiiy dori vositalari.
Annotation:
This article highlights medicinal plants widely used in the
pharmaceutical industry, their biologically active compounds, their role in drug
production, and their healing properties. The article discusses plants that meet
international and national pharmacopoeia standards, the process of their
transformation into pharmaceutical preparations, and their significance in the
pharmaceutical industry.
Keywords:
Pharmaceutical industry, medicinal plants, biologically active
compounds, extract, phytopreparations, natural medicines.
Аннотация:
В данной статье рассматриваются лекарственные растения,
широко применяемые в фармацевтической промышленности, их биологически
активные вещества, роль в производстве лекарственных средств и лечебные
свойства.
Освещаются
растения,
соответствующие
требованиям
международной и национальной фармакопеи, процесс их преобразования в
фармацевтические препараты и их значение для фармацевтической отрасли.
Ключевые слова:
Фармацевтическая промышленность, лекарственные
растения, биологически активные вещества, экстракт, фитопрепараты,
натуральные лекарственные средства.
Farmatsevtika sanoati zamonaviy tibbiyotning asosiy tayanchlaridan biri bo‘lib,
kasalliklarni oldini olish, aniqlash va davolashda muhim rol o‘ynaydi. Garchi sintetik
dori vositalari keng qo‘llanilayotgan bo‘lsa-da, dorivor o‘simliklar haligacha tabiiy,
International scientific journal
“Interpretation and researches”
Volume 1 issue 9 (55) | ISSN: 2181-4163 | Impact Factor: 8.2
231
xavfsiz va samarali manba sifatida yuqori qadrlanadi. Butunjahon sog‘liqni saqlash
tashkiloti (WHO) ma’lumotlariga ko‘ra, dunyoda mavjud dori vositalarining 25–30%
i bevosita yoki bilvosita o‘simlik kelib chiqishiga ega.
Dorivor o‘simliklar quyidagi jihatlari bilan farmatsevtika sanoatida qadrlanadi:
tabiiyligi va ekologik xavfsizligi, kam yon ta’sirga ega bo‘lishi, organizmga
kompleks ta’sir ko‘rsatishi, biologik faol moddalarga boyligi (alkaloid, glikozid,
flavonoid, efir moyi, saponin, vitamin )
Quyida zamonaviy farmatsevtika sanoatida keng qo‘llaniladigan eng muhim
dorivor o‘simliklar va ularning farmakologik xususiyatlari keltirilgan:
a) Qizilmiya (Glycyrrhiza glabra)
Biologik faol moddasi: Glitsirrizin, flavonoidlar
Shifobaxsh xossalari: Yallig‘lanishga qarshi, balg‘am ko‘chiruvchi,
immunostimulyator
Preparatlar: "Glyciram", "Likviriton", sirop shaklidagi dori vositalari
b) Momaqaymoq (Taraxacum officinale)
Biologik moddasi: Taraksatsin, inulin
Shifobaxsh xossalari: Safro haydovchi, jigar faoliyatini yaxshilovchi
Preparatlar: Gepatoprotektor vositalar tarkibida ishlatiladi
c) Arnika (Arnica montana)
Biologik moddasi: Helenalin, flavonoidlar
Shifobaxsh xossalari: Antiseptik, og‘riq qoldiruvchi
Preparatlar: Yallig‘lanishga qarshi kremlar va malhamlar
d) Atirgul (Rosa spp.)
Biologik moddasi: Efir moyi, flavonoidlar, C vitamini
Shifobaxsh xossalari: Antiseptik, immunostimulyator
Preparatlar: "Rose oil", kosmetik preparatlar
e) Na’matak (Rosa canina)
Biologik moddasi: Askorbin kislotasi (vitamin C), bioflavonoidlar
Shifobaxsh xossalari: Immunitetni oshiradi, sovuqda yordam beradi
Preparatlar: "Ascorutin", vitamin choylar tarkibida
f) Yalpiz (Mentha piperita)
Biologik moddasi: Mentol, efir moyi
Shifobaxsh xossalari: Antispazmodik, tinchlantiruvchi, antiseptik
Preparatlar: "Valemidin", "Validol", shamollashga qarshi dorilar
O‘simliklar farmatsevtik preparatlarga aylantirilishining asosiy bosqichlari
quyidagilardir:
1. Xomashyoni yig‘ish: O‘simlikning foydali qismi (barg, ildiz, gullar)
mavsumga mos yig‘iladi
2. Quritish va saqlash: Optimal harorat va namlikda
International scientific journal
“Interpretation and researches”
Volume 1 issue 9 (55) | ISSN: 2181-4163 | Impact Factor: 8.2
232
3. Ekstraksiya: Biologik faol moddalarning spirt yoki suv asosida ajratilishi
4. Standartlashtirish: Tarkibiy moddalarning miqdorini aniqlash
5. Formulalash: Tayyor preparat (tabletkalar, sirop, tinktura) holatiga keltirish
O‘zbekiston farmatsevtika sohasida ham dorivor o‘simliklardan keng
foydalaniladi, shuningdek, xususiy korxonalar na’matak, qizilmiya, yalpiz, zubturum,
shuvoq, arpa, momaqaymoq kabi o‘simliklardan fitopreparatlar ishlab chiqarmoqda.
Xulosa:
Farmatsevtika sanoatining rivojlanishida dorivor o‘simliklar asosiy rol o‘ynaydi.
Ular dori vositalarining tabiiy, samarali va ekologik toza manbai hisoblanadi.
O‘zbekiston florasida mavjud 750 dan ortiq dorivor o‘simlik turlarini o‘rganish,
sanoatga joriy etish va eksport imkoniyatlarini kengaytirish milliy salomatlik
siyosatining ustuvor yo‘nalishlaridan biridir. Kelajakda biofaol moddalarga boy,
innovatsion fitopreparatlar yaratish orqali dorivor o‘simliklarning farmatsevtika
sanoatidagi ahamiyati yanada ortadi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1. Ruzmetov M.K. – O‘simliklar kimyosi, Toshkent, 2018
2. Samatov Sh.R. – Fitoterapiya asoslari, Toshkent, 2020
3. WHO Monographs on Selected Medicinal Plants
4. Medicinal Plants in Pharmacy – Elsevier, 2020
5. Karimov A.K. – Dorivor o‘simliklar, Toshkent: Fan, 2016
6. Farmakopeya Respubliki Uzbekistan – 2021-yil nashri
7. Medicinal Plants Database – Kew Gardens, UK
8. PubMed Central – “Medicinal plant use in pharmaceutical industry”, 2023
