International scientific journal
“Interpretation and researches”
Volume 1 issue 1 (47) | ISSN: 2181-4163 | Impact Factor: 8.2
97
LAKUNA TUSHUNCHASI VA UNING LINGVISTIK TAVSIFI
O‘ralova Sabina Ilxom qizi
Kirish
Tilshunoslikda lakuna tushunchasi muhim ahamiyatga ega bo‘lib, u til
tizimidagi bo‘shliqlar yoki yetishmovchiliklarni ifodalaydi. Lakunalar ikki yoki
undan ortiq tillar orasidagi semantik, leksik yoki grammatik nomuvofiqliklar
natijasida paydo bo‘lishi mumkin. Ushbu maqolada lakunalar turlari, ularning
sabablari va lingvistik tavsifi keng yoritiladi.
Lakuna tushunchasi
Lakuna (lotincha "lacuna" — "bo‘shliq, yetishmovchilik") tilshunoslikda bir til
tizimida mavjud bo‘lgan, biroq boshqa til tizimida ifodalanmagan birliklarni
anglatadi. Lakunalar turli darajalarda paydo bo‘lishi mumkin va tarjima jarayonida
qiyinchilik tug‘diradi.
Lakunalar turlari
Lakunalar turli mezonlar asosida tasniflanadi:
Leksik lakunalar
– Bir tilda mavjud bo‘lgan, lekin boshqa tilda to‘g‘ridan-
to‘g‘ri ekvivalenti bo‘lmagan so‘zlar. Masalan, rus tilidagi "тоска" so‘zi o‘zbek tilida
aynan mos keladigan so‘zga ega emas.
Semantik lakunalar
– Ikki til orasidagi tushuncha farqlari sababli yuzaga
keladi. Masalan, ingliz tilidagi "privacy" tushunchasi o‘zbek tilida aniq bir so‘z bilan
ifodalanmaydi.
Grammatik lakunalar
– Bir tilga xos bo‘lgan grammatik shakl yoki
kategoriyaning boshqa tilda mavjud emasligi bilan bog‘liq. Masalan, ingliz tilida fe’l
zamonlarining murakkab tizimi o‘zbek tilida mavjud emas.
Kontekstual lakunalar
– Madaniy farqlar tufayli yuzaga keladi. Masalan,
yapon tilidagi "omotenashi" tushunchasi o‘zbek tilida aniq ekvivalentga ega emas.
Lakunalarning paydo bo‘lish sabablari
Lakunalar quyidagi omillar ta’sirida shakllanadi:
Madaniy farqlar – Har bir xalqning o‘ziga xos hayot tarzi, qadriyatlari va
an’analari mavjud bo‘lib, ular til tizimida aks etadi.
Tarixiy rivojlanish – Turli tillarning rivojlanish jarayoni turlicha bo‘lib, bu
leksik va grammatik nomuvofiqliklarga olib keladi.
Til tizimining xususiyatlari – Har bir tilning o‘z grammatik va semantik o‘ziga
xosliklari mavjud.
Lakunalar va tarjima muammolari
International scientific journal
“Interpretation and researches”
Volume 1 issue 1 (47) | ISSN: 2181-4163 | Impact Factor: 8.2
98
Lakunalar tarjimada qiyinchilik tug‘diradi, chunki bir til tizimidagi tushunchani
boshqa tilga aynan o‘girish qiyin bo‘lishi mumkin. Bunday holatlarda tarjimon
quyidagi usullardan foydalanadi:
Deskriptiv tarjima – Ma’noning kengaytirilgan tavsifi orqali tushuntirish.
Kalkalash – Asl tildagi tuzilmani saqlagan holda tarjima qilish.
Muqobil so‘z yoki iboralarni tanlash – Tilga mos keladigan sinonim yoki
tavsifiy so‘zlarni qo‘llash.
Xulosa
Lakuna tushunchasi lingvistik tadqiqotlarda muhim ahamiyat kasb etadi. U
madaniyatlararo tafovutlarni o‘rganish, tarjima jarayonlarini tahlil qilish va til
rivojlanishini tushunishda katta rol o‘ynaydi. Lakunalarning mavjudligi tillarning
o‘ziga xosligini ko‘rsatadi va ularni o‘rganish lingvistika sohasida dolzarb masala
bo‘lib qolmoqda. Tildagi lakuna hodisasini tavsiflash va o'rganish masalalariga
so'nggi yillarda o'zbek tilshunosligida ham jiddiy e'tibor qaratilmoqda. Bu borada
ayrim ishlar amalga oshirildi. Bunga misol tarzida SH.Usmanova, N.Ismatullaeva
kabi olimalarning ishlarini aytib o'tish mumkin. N.Ismatullaeva xitoy va o'zbek
tilidagi lakunalarni maxsus o'rganib, ular bo'yicha ahamiyatli ilmiy fikrlarni
bildirgan. O'zbek tilshunosligida bu boradagi ishlar ancha jonlanganligini e'tirof etish
o'rinlidir. Biroq bu borada qilinishi kerak bo'lgan ishlar talaygina. Hozirga qadar
o'zbek tilidagi leksik lakunalar boshqa tillar bilan qiyosiy aspektda tadqiq etilmagan.
Tilshunoslikda muayyan til doirasida lakunalarni aniqlash, ularning paydo bo'lish
sabablarini ochib berish va ularni to'ldirish usullarini ishlab chiqish, turlar bo'yicha
mavzuiy guruhlarga ajratish, tasniflash va tizimlashtirish, turli tabiatli tillardagi
lakunalarni chog'ishtirish orqali har ikki xalq dunyoqarashining o'ziga xos va
o'xshash jihatlarini aniqlash muhim masalalar sirasiga kiradi. Mazkur masalalarni
tadqiq etish tillar va madaniyatlar o'rtasidagi o'zaro o'xshash va farqli jihatlarni aniq
ko'rsatib berishga, globallashuv jarayonlari chuqurlashayotgan hozirgi davrda
madaniyatlararo muloqotdagi ayrim to'siqlarni bartaraf etishga va xorijiy tillarni
o'rgatish hamda o'rganish samaradorligini oshirishga xizmat qiladi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Vorob`ev V.V. Lingvokul`turologiya (teoriya i metodi). -M.: Izd-vo RUDN,
1997. -331 s.
2.
Nurmonov A. O'zbek tilshunosligi tarixi / O'quv qo'llanma. –T.: O'zbekiston,
2002. Integration of Pragmalinguistics, Functional Translation Studies and Language
Teaching Processes http://www.conferenceseries.info 115 International Scientific
Conference, December 18-19, 2021
3.
Gumbol`dt V. Yazik i filosofiya kul`turi. – M.: 1985.
4.
F.Sossyur. Umumiy tilshunoslik kursi. -T.: Navoiy universiteti, 2019.
International scientific journal
“Interpretation and researches”
Volume 1 issue 1 (47) | ISSN: 2181-4163 | Impact Factor: 8.2
99
5.
Ismatullaeva N. Xitoy va o'zbek tillarida lakunalarning voqelanishi: Fil. fan.
b. fal. dok.... diss. avtoref. -T.: 2021. -52 b.
6.
Sternin I.A. Leksicheskaya lakunarnost` i ponyatiynaya bezekvivalentnost`. -
Voronej: 1997.
7.
Bikova G.V. Lakunarnost` kak kategoriya leksicheskoy sistemologii. -
Blagoveshensk: Izdvo BGPU, 2003. -276 s.
8.
Usmanova Sh. Lingvokulturologiya. Darslik. – T.: TDO‘TAU, 2019. -246 b
9.
Ahrorovna, N. N.., & Marjona, M.. (2021). Essential Memory Improving
Techniques in Teaching and Learning Process. "ONLINE - CONFERENCES&Quot;
PLATFORM,
62–68.
Retrieved
from
http://papers.online-
conferences.com/index.php/titfl/article/view/589
10.
Saidova, M. U. (2019). Lexical Stylistic Devices and Literary Terms of
Figurative Language. International Journal of Recent Technology and Engineering
(IJRTE)
ISSN,
2277-3878.
https://www.ijrte.org/wp-
content/uploads/papers/v8i3S/C10541083S19.pdf.
11. Saidova, Muhayyo (2021) "SEMANTIC ANALYSIS OF LITERARY
TERMS BY LITERARY TYPES IN “THE CONCISE OXFORD DICTIONARY OF
LITERATURE TERMS”," Philology Matters: Vol. 2021 : Iss. 1, Article 11. DOI:
10.36078/987654486 Available at: https://uzjournals.edu.uz/philolm/vol2021/iss1/11
