International scientific journal
“Interpretation and researches”
Volume 1 issue 1 (47) | ISSN: 2181-4163 | Impact Factor: 8.2
100
BADIIY TARJIMADA LAKUNALARNI IFODALASH USULLARI:
TO‘LDIRISH, MOSLASHTIRISH, ALMASHTIRISH, IZOH BERISH
O‘ralova Sabina Ilxom qizi
Kirish
Badiiy tarjima jarayonida lakunalar muhim ahamiyatga ega bo‘lib, ular til va
madaniyat o‘rtasidagi tafovutlar natijasida yuzaga keladi. Lakunalarning to‘g‘ri
ifodalanishi tarjimaning tabiiyligi va tushunarliligini ta’minlashda muhim omildir.
Ushbu maqolada badiiy tarjimada lakunalarni ifodalashning asosiy usullari –
to‘ldirish, moslashtirish, almashtirish va izoh berish usullari tahlil qilinadi.
Lakunalar va ularning badiiy tarjimada tutgan o‘rni.
Lakunalar badiiy matn tarjimasida muhim muammolardan biri hisoblanadi.
Badiiy asar muayyan madaniyatga oid bo‘lganligi sababli, tarjimon uni boshqa tilga
o‘girishda lakunalarga duch keladi. Ushbu bo‘shliqlarni to‘ldirish va ularni
o‘quvchiga to‘g‘ri yetkazish tarjimaning sifatini belgilovchi muhim jihatlardan biri
hisoblanadi.
Lakunalarni ifodalash usullari.
Badiiy tarjimada lakunalarni ifodalashning bir necha usullari mavjud. Ular
orasida eng samarali usullar to‘ldirish, moslashtirish, almashtirish va izoh berish
hisoblanadi.
1. To‘ldirish
To‘ldirish usuli orqali tarjimon asl matndagi lakunani tushuntiruvchi qo‘shimcha
so‘z yoki iboralar bilan boyitadi. Bu usul, ayniqsa, boshqa tilda ekvivalenti
bo‘lmagan tushunchalar uchun qo‘llaniladi. Masalan, yapon tilidagi "omotenashi"
tushunchasini to‘liq ifodalash uchun unga "mehmondo‘stlik va mehmonning barcha
ehtiyojlarini oldindan sezish" kabi tavsif berish mumkin.
2. Moslashtirish
Moslashtirish usuli tarjimon tomonidan madaniy yoki semantik jihatdan mos
keluvchi ekvivalentni tanlash orqali amalga oshiriladi. Masalan, ingliz tilidagi
"Thanksgiving" bayrami o‘zbek tilida to‘g‘ridan-to‘g‘ri tarjima qilinmaydi, lekin uni
"Shukrona kuni" deb ifodalash mumkin.
3. Almashtirish
Almashtirish usuli tarjimada lakunani boshqa madaniyatga yaqin tushuncha yoki
atama bilan almashtirish orqali hal qilinadi. Masalan, rus tilidagi "samovar" so‘zi
o‘zbek tilida "choynak" yoki "choy qozon" deb ifodalanishi mumkin.
4. Izoh berish
Izoh berish usuli murakkab tushunchalarni kengaytirilgan shaklda tushuntirishga
asoslangan. Tarjimon matnda yoki izoh sifatida lakunaning ma’nosini batafsil ochib
International scientific journal
“Interpretation and researches”
Volume 1 issue 1 (47) | ISSN: 2181-4163 | Impact Factor: 8.2
101
berishi mumkin. Masalan, "geisha" so‘zining tarjimasi izoh bilan "an’anaviy yapon
san’atini biluvchi va mehmonlarni xushnud etuvchi ayol" deb tushuntirilishi mumkin.
Lakunalarning tarjima sifatiga ta’siri
Tarjimada lakunalarni samarali ifodalash asarning umumiy ta’sirchanligi va
tushunarliligiga bevosita ta’sir qiladi. Badiiy matnlarda, ayniqsa, muhim madaniy
tafsilotlarni yetkazish lozim bo‘lgan holatlarda, lakunalarning to‘g‘ri tarjima qilinishi
matnning estetik va semantik jihatdan boy bo‘lishiga xizmat qiladi. Agar lakunalar
noto‘g‘ri yoki noaniq tarjima qilinsa, o‘quvchining matndan oladigan ma’naviy zavqi
kamayishi va matn noto‘g‘ri talqin qilinishi mumkin.
Bundan tashqari, lakunalarning tarjimada qanday yo‘sinda ifodalanishi
tarjimonning individual yondashuviga ham bog‘liq bo‘lib, tarjimon o‘z oldiga
qo‘ygan maqsad – ya’ni, matnning asl ruhini saqlash yoki uni yangi madaniy muhitga
moslashtirish – asosida qaror qabul qiladi. Masalan, badiiy tarjimada muallif uslubini
asosan saqlash maqsadida izoh berish usuli ko‘proq qo‘llaniladi, ammo ba’zan
muqobil ekvivalentlar tanlanib, moslashtirish yoki almashtirish usullaridan
foydalanish ham mumkin.
Badiiy tarjimada lakunalarning ahamiyati
Badiiy tarjimada lakunalarni ifodalashning to‘g‘ri usulini tanlash matnning
tabiiyligi va o‘quvchi tomonidan qabul qilinish darajasiga ta’sir qiladi. Agar lakuna
to‘g‘ri ifodalanmasa, matnning ma’naviy qiymati pasayishi yoki noto‘g‘ri
tushunilishi mumkin. Shu sababli, tarjimon lakunalarni bartaraf etish usullaridan
foydalanishda ehtiyotkor bo‘lishi lozim.
Xulosa
Badiiy tarjimada lakunalarni ifodalash tarjimonning mahorati va lingvistik
bilimlariga bog‘liq. To‘ldirish, moslashtirish, almashtirish va izoh berish kabi usullar
tarjimada aniq va tushunarli matn yaratishga yordam beradi. Lakunalarni to‘g‘ri
ifodalash nafaqat tarjimaning sifatini oshiradi, balki asar mazmunining boshqa
madaniyat vakillari tomonidan to‘g‘ri tushunilishiga ham xizmat qiladi. Shuning
uchun badiiy tarjimada lakunalar bilan ishlash jarayoni chuqur o‘rganilishi lozim.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Newmark, P. (1988). A Textbook of Translation. Prentice Hall.
2.
Baker, M. (2011). In Other Words: A Coursebook on Translation.
Routledge.
3.
Catford, J. C. (1965). A Linguistic Theory of Translation. Oxford
University Press.
4.
Vinay, J.-P., & Darbelnet, J. (1995). Comparative Stylistics of French
and English: A Methodology for Translation. John Benjamins.
International scientific journal
“Interpretation and researches”
Volume 1 issue 1 (47) | ISSN: 2181-4163 | Impact Factor: 8.2
102
5.
Nida, E. A., & Taber, C. R. (1969). The Theory and Practice of
Translation. Brill.
6.
Hatim, B., & Mason, I. (1997). The Translator as Communicator.
Routledge.
7.
Toury, G. (1995). Descriptive Translation Studies and Beyond. John
Benjamins.
8.
Bell, R. T. (1991). Translation and Translating: Theory and Practice.
Longman.
9.
Jakobson, R. (1959). On Linguistic Aspects of Translation. Harvard
University Press.
10.
Kade, O. (1968). Zufall und Gesetzmäßigkeit in der Übersetzung.
Enzyklopädie.
