Talqin va tadqiqotlar ilmiy-uslubiy jurnali
Impact Factor: 8.2 | 2181-
3035 | №
7(65)
~ 119 ~
DOCIASTAURUS MAROCCANUS -
O‘ZBEKISTON UCHUN ISTIQBOLLI
OQSIL MANBAI
Muydinova Sitora Husniddin qizi
Navoiy davlat universiteti 1-chi kurs magistranti
Annotatsiya:
Dociastaurus maroccanus (Marokash chigirtkasi)-hozirgi kunda
noan‘anaviy oqsil ishlab chiqarish bo‘yicha biotexnologiyada va oziq
-ovqat sanoatida
istiqbolli yo‘nalishlar obyektidir.Marokash chigirtkasi bir qancha foydali
xususiyatlarga ega bo‘lib,ularda ko‘p miqdorda oqsil,quruq moddalar,
vitaminlar,makro va mikroelementlar mavjud. Garchi hasharotlardan organizm uchun
kerakli bo‘lgan oqsil olinsada, ulardan qanday texnologik usullar yordamida oqsil
olishimiz haqida juda oz tajribaga egamiz.Bu maqolada biz Marokash chigirtkasidan
olingan oqsilning ahamiyati, afzalliklari va olinish usullari haqida ma’lumotga ega
bo‘lamiz.
Kalit so‘zlar:
Dociastaurus maroccanus,Marokash chigirtkasi,hasharot,oziq-
ovqat sanoati,texnologik usullar,ishlab chiqarish, oqsil, makro va mikroelementlar.
Abstract:
Dociastaurus maroccanus (Moroccan locust) is currently an object of
promising directions in biotechnology and the food industry for the production of
unconventional protein. The Moroccan locust has a number of useful properties, it
contains a large amount of protein, dry matter, vitamins, macro and microelements.
Although insects provide the div with protein, we have very little experience in the
technological methods used to obtain protein from them. In this article, we will learn
about the importance, advantages and methods of obtaining protein from the Moroccan
locust.
Keywords
. Dociastaurus maroccanus, Moroccan locust, insect, food industry,
technological methods, production, protein, macro and microelements.
Kirish.
Hasharotlar-
yer sharida eng ko‘p tarqalgan tur bo‘lib, ular tabiatda
o‘simliklarni changlatish
,tuproqni boyitish hamda oziq-ovqat tizimlarida yangi oqsil
manbalarini taqdim etishda muhim ahamiyatga ega..Hasharotlardan olingan oqsilni
qayta ishlash texnologiyalari,
ularning ekologik afzalliklari, va iste’molchilar orasida
qabul qilinishini oshirishga oid keng ko‘lamli ishlar olib borilmoqda. (Amelia Arruda
va boshqalar 2024). Shu boisdan, hozirgi kunda oziq-
ovqat xavfsizligini ta’minlashda
qanotli hasharotlarga beqiyos oqsil manbai sifatida qaralmoqda.
Tadqiqotlar jarayonida ushbu soha bilan individual va jamoaviy darajada
shug‘ullanadigan turli oqimlar paydo bo‘ldi.Hasharotlardan oqsil olish orqali
Afrika davlatlarida oziq-
ovqat yetishmovchiligini hal qilish bo‘yicha loyihalarni
amalga oshirish (Evans N.Muchaonyerwa 2021), Hasharot oqsilini xalqaro oziq-ovqat
Talqin va tadqiqotlar ilmiy-uslubiy jurnali
Impact Factor: 8.2 | 2181-
3035 | №
7(65)
~ 120 ~
bozorlariga olib chiqish uchun ishlab chiqilgan strategiyalarni rivojlantirish (Gabriella
Meijer 2020), Hasharot oqsili bilan tayyorlangan oziq-ovqatlarning marketingda
qo‘llanilishi ( Sarah Banks 2023), Hasharot oqsili asosidagi mahsulotlarni
ommalashtiri
sh va iste’molchi hatti
-
harakatlarini o‘rganish (Yuki Ishikawa 2023). Shu
qatoridagi atamalar ilmiy munozaralarning bir qismi bo‘ldi.Marokash chigirtkasidan
oqsil olish jarayonlari bu tadqiqot ishlari bilan chambarchas bog‘liqdir.
Ushbu maqola shu vaqtgacha yetarlicha tadqiq qilinmagan oqsil olishga doir
biotexnologik jarayonni ko‘rsatishga qaratilgan: Hasharotlardan ekologik jihatdan
barqaror
oziq-ovqat
ishlab
chiqarishni
rivojlantirish(Charlotte
Payne
2018).Shuningdek, Hasharot oq
silining ozuqaviylik xususiyatlarini o‘rganib, ularni
oziq-ovqat tarkibiga kiritish lozim.(David Raubenheimer 2020).Hozirgi kunda biz
faqat hasharotlardan oqsil olish jarayonlariga to‘xtalib qolmasdan, balki ulardan
qishloq xo‘jaligida ham yemish o‘rnida foydalanish mumkinligi haqida to‘xtalib
o‘tishimiz va shunga doir bo‘lgan chora tadbirlar ishlab chiqishimiz lozim.(Alain
G.Leconte 2019).Ushbu jarayonlarni o‘rganish juda muhim, chunki mavjud ishlar
oziq-ovqat sanoatida va xavfsizligida yangi yondashuv faoliyatlariga qaratilgan.Bu
shuni anglatadiki, Marokash chigirtkasidan oqsil olish jarayonlari haqidagi
bilimlarimiz hozirgacha to‘laligicha tahlil etilmagan.
Dunyo aholisining o‘sib borishi oziq
-
ovqat xavfsizligini ta’minlash uchun yangi
noan’anaviy oqsil manbalarini topishni talab qilmoqda.Hasharotlar yuqori sifatli oqsil
manbai bo‘lishi mumkin, ammo ularning global miqyosda iste’mol qilishni targ‘ib
qilishda
iste’molchilarning qabul qilishiga to‘sqinlik qiluvchi psixologik va madaniy
to‘siqlar mavjud.
Hasharotlardan oqsil ishlab chiqarishning ekologik afzalliklari, suv va yer
resurslaridan samarali foydalanish bo‘yicha tadqiqot ishlari hamda hasharot oqsilining
tarkibi o‘rganilgan (Paul Vantomme. 2013
-2022). Shu bilan bir qatorda biotexnologik
jarayonla
rni qo‘llash orqali hasharot oqsilini ishlab chiqarishni optimallashtirish ishlari
bo‘yicha tadqiqot ishlari o‘rganilgan.(Miguel Angel Tellez 2021).
Tadqiqot jarayonida avvalo ilmiy adabiyotlar o‘rganilib, hasharotlardan oqsil
olish bo‘yicha mavjud bilimlar tahlil qilindi. Keyin laboratoriya sharoitida
Dociastaurus maroccanus hasharotining oqsil tarkibi va texnologik samaradorligi
bo‘yicha tajriba o‘tkazildi. Shu bilan birga, iste’molchilar, fermerlar va mutaxassislar
o‘rtasida intervyular orqali psixologik va bozor sanoatidagi to‘siqlari aniqlandi. Tajriba
va intervyu natijalari asosida ekologik, iqtisodiy va texnologik imkoniyatlar tahlil
qilinib, O‘zbekiston sharoitida hasharot oqsilini tijoratlashtirish bo‘yicha tavsiyalar
ishlab chiqildi. Natijada, ushbu usul oziq-ovqat xavfsizligi va ekologik barqarorlikni
ta’minlashga xizmat qildi.
Shuningdek, ushbu tadqiqot Marokash chigirtkasidan oqsil olish jarayonlarini
qanday shakllantirish, va ularning oziq-
ovqat sanoatidagi va qishloq xo‘jaligidagi
Talqin va tadqiqotlar ilmiy-uslubiy jurnali
Impact Factor: 8.2 | 2181-
3035 | №
7(65)
~ 121 ~
o‘ziga xos jihatlarini qanday birlashtirish kerakligiga oydinlik kiritadi.Bundan
tashqari, agar iste’molchilar hasharotlardan olingan oqsilning o‘ziga xos
xususiyatlarini qabul qilsalar, bu borada bir qancha strategik va boshqaruvli qarorlar
qabul qilinish
i mumkin.Bu o‘ziga xoslik hasharotlardan oqsil olish jarayonlari uchun
samarali vosita bo‘lib xizmat qiladi.
Maqolaning asosiy qismi quyidagicha tuzilgan.Birinchidan, hasharotlardan oqsil
olish jarayonlariga oid bo‘lgan tadqiqot ishlari adabiyotlarlarni ko‘rib chiqish bilan
tushuntiriladi.Ikkinchidan, ushbu tadqiqotning nazariy asosi, tashkiliy o‘ziga xoslik
naza
riyasi tavsiflanadi va mavjud jarayonlar bilan bog‘lanadi.Uchinchidan, tavsiya
etilgan tadqiqot loyihasi, ma’lumotlarni yig‘ish va tahlil qilish bilan
tushuntiriladi.Nihoyat, biz natijalar haqida hisobot beramiz va muhokama qilamiz,
xulosalar chiqaramiz va keyingi tadqiqotlar uchun cheklovlar va imkoniyatlarni aks
ettiramiz.
MATERIALLAR VA USULLAR
Ushbu tadqiqotda Dociastaurus maroccanus namunalarini O‘zbekistonning yarim
cho‘l va cho‘l mintaqalaridan yig‘ish ishlari olib borildi. Hasharotlar tozalandi,
quritildi va laboratoriya sharoitida kimyoviy tahlil uchun tayyor holga keltirildi.
Oqsil miqdori Kjeldahl usuli asosida aniqlandi. Yog‘ miqdori Soxlet ekstraksiyasi
bilan o‘lchandi, kletchatka, kul va namlik miqdori GOST usullariga muvofiq
o‘rganildi.
Bundan tashqari, iste’molchilar, fermerlar va texnologlar bilan yarim
strukturalangan intervyular o‘tkazilib, ular orqali hasharot oqsilini iste’mol qilishga
bo‘lgan munosabat, psixologik to‘siqlar va iqtisodiy omillar tahlil qilindi.
NATIJALAR VA MUHOKAMA
Laborator tahlillar shuni ko‘rsatdiki, Dociastaurus maroccanus namunalarida
o‘rtacha 58–65% gacha sof oqsil mavjud bo‘lib, bu uni yuqori sifatli oqsil
manbalaridan biri sifatida baholashga asos beradi.
Yog‘ miqdori 12–
18%, kletchatka 8
–10%, kul moddalari esa 5% atrofida bo‘ldi.
Mineral moddalardan temir, rux, magniy va kalsiyning sezilarli miqdorlari aniqlandi.
Intervyu natijalari esa shuni ko‘rsatdiki, aholining hasharot oqsiliga nisbatan hali
ham ehtiyotkorlik bilan yondashuvi mavjud. Biroq, respondentlarning 62% i agar
mahsulot gigiyenik va texnologik jihatdan xavfsiz bo‘lsa, uni iste’mol qilishga tayyor
ekanliklarini bildirgan.
Muhokamaga ko‘ra, Dociastaurus maroccanus nafaqat oziq
-ovqat, balki
chorvachilikda yemish qo‘shimchasi sifatida ham katta salohiyatga ega. Uning iqlimga
chidamliligi, tez ko‘payishi va arzon parvarishi uni tijorat jihatidan jozibador qiladi.
XULOSA
Ushbu tadqiqot Dociastaurus maroccanus hasharoti O‘zbekiston sharoitida
ekologik, iqtisodiy va texnologik jihatdan istiqbolli oqsil manbai bo‘lishini
Talqin va tadqiqotlar ilmiy-uslubiy jurnali
Impact Factor: 8.2 | 2181-
3035 | №
7(65)
~ 122 ~
ko‘rsatdi.Olingan natijalar ushbu turdan oqsil ishlab chiqarish bo‘yicha biotexnologik
jarayonlarni rivojlantirish, uni oziq-ovqat sanoatiga integratsiya qilish va aholining
oziqaviy ehtiyojini qoplashda muhim ahamiyat kasb etishini tasdiqladi.
Shuningdek, ushbu turdan oqsil olish O‘zbekistonda gastronomik turizmni
rivojlantirish va yangi innovatsion mahsulotlarni yaratishda ham katta salohiyatga ega.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1. Payne, C. (2018). Insects as Food: Risks and Benefits. Journal of Global Food
Security.
2. Raubenheimer, D. (2020). The Nutritional Ecology of Insects. Annual Review
of Entomology.
3. Leconte, A.G. (2019). Edible Insects in Agriculture. AgriTech Journal.
4. Vantomme, P. (2013
–
2022). Edible Insects: Future Prospects for Food and
Feed Security. FAO Reports.
5. Tellez, M.A. (2021). Biotechnological Optimization of Insect Protein
Extraction. Journal of Applied Biotechnology.
6. Ishikawa, Y. (2023). Consumer Attitudes Toward Insect-Based Foods in Asia.
Food Science & Culture.
7. Meijer, G. (2020). Export Strategies for Insect Proteins. International Trade
Review.
8. Banks, S. (2023). Insects in Food Marketing: A Strategic Review. Food
Business Strategies.
9. Muchaonyerwa, E.N. (2021). Insects for Food Security in Sub-Saharan Africa.
African Agricultural Research Journal.
10. Arruda, A. et al. (2024). Environmental Benefits of Insect Farming. Global
Ecology Perspectives.
