JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 15, issue 01, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
Sirojev Shoxrux Fayzullo o’g’li
Osiyo Xalqaro Universiteti Jismoniy Madaniyat kafedrasi o’qituvchisi
SPORTNING SANOATLASHUVI: IQTISODIY OMILLAR VA GLOBALLASHUV
DOIRASIDAGI O‘ZGARISHLAR
Annotatsiya:
Mazkur maqolada sportning tarixiy rivojlanishi, sanoatlashuvi va iqtisodiy
tizimlarga integratsiyasi chuqur tahlil qilinadi. Dastlab jismoniy ehtiyojlardan kelib chiqqan
sport faoliyatlari, sanoat inqilobi va globallashuv jarayonida iqtisodiy, madaniy va sotsiologik
tizimlar bilan uzviy bog‘liq bir industriyaga aylangan. Sport endüstriyasi bugungi kunda
infratuzilma, turizm, media, sog‘liqni saqlash, ta’lim, reklama va iste’mol bozori kabi ko‘plab
sohalarga ta’sir ko‘rsatmoqda. Sport mahsulotlari, xizmatlari, tashkilotlari va muxlislar
o‘rtasidagi iqtisodiy munosabatlar uni yirik moliyaviy resurs manbai sifatida namoyon qilmoqda.
Shuningdek, davlatlarning sport siyosati va investitsiyalari sportning ijtimoiy va iqtisodiy
taraqqiyotdagi rolini yanada kuchaytirmoqda. Tadqiqot, sportning nafaqat jismoniy
sog‘lomlashtirish vositasi, balki global miqyosda iqtisodiy strategiya vositasi sifatida ahamiyatini
ko‘rsatadi.
Kalit so‘zlar:
Sport industriyasi, iqtisodiy ta’sir, globallashuv, sport mahsulotlari, sarmoya,
sport siyosati, infratuzilma, xizmat bozori, ommaviy madaniyat, iqtisodiy rivojlanish.
Kirish
Turmush tarziga aylangan sport - kundalik hayotning ajralmas bir qismidir. Sog‘lom har bir
insonning ongli ravishda o‘z organizmining tabiiy mexanizmlari doirasida sport bilan
shug‘ullanishi, bugungi kunda sport va sport faoliyatlarini tushuntirish uchun yetarli emas. Sport
bilan birga muxlislik qilish va sportga oid bahs-munozaralarda ishtirok etish ham shaxs
hayotining ajralmas qismiga aylangan. O‘ziga xos tartibi, qoidalari va estetikasiga ega bo‘lgan
sport – sportchisi, muxlisi, jihozlari, hakami, rahbariyati, huquqi, transferi, turizmi, transporti,
siyosati, dopingi, porasi va yana ko‘plab unsurlari bilan yagona bir butun tizimdir.
Bugungi kunda sport, shaxsiy va ijtimoiy salomatlikni asrash va rivojlantirish xususiyati bilan
muhim bir xizmat sohasi sifatida tan olingan. Katta hajmdagi moliyaviy harakatlar
sarmoyadorlarning e’tiborini kuchli jalb qilmoqda. Ommaviy axborot vositalarining keng
ko‘lamli tarqalishi va media kuchining ta’siri tufayli foydali reklama va targ‘ibot vositasiga
aylangan sport, keng omma orasida qiziqish uyg‘otuvchi tomosha va ko‘ngilochar faoliyat
sifatida iste’molni rag‘batlantiruvchi bir sohaga aylangan. Shu bilan birga, u tadbirkorlar uchun
moliyaviy sarmoya nuqtai nazaridan ham jozibador bo‘lmoqda.
Sport nafaqat xizmat ko‘rsatish sohasiga, balki mahsulot ishlab chiqarish va iste’mol sohalariga
ham ta’sir ko‘rsatib, yirik sanoat sohasiga aylangan. U faoliyat yuritayotgan va ta’sir
ko‘rsatadigan turli sohalar orqali yaratilayotgan moliyaviy hajm bilan mamlakat iqtisodiyotiga
sezilarli daromad keltirmoqda. Sportning ajralmas bo‘g‘ini bo‘lgan sport klublari esa - qonun,
nizom, reglament va shartnomalar kabi huquqiy xususiyatga ega bo‘lgan qoidalar asosida tashkil
etilib, faoliyat yuritadigan, har bir a’zosining va boshqaruvga qatnashuvchilarning vakolat va
mas’uliyat doirasi aniq belgilangan tashkilotlardir. Bu tashkilotlar jamiyatga professional yoki
havaskor tarzda turli sport turlarida xizmat ko‘rsatadi, har qanday yoshdagi, jismoniy
imkoniyatga ega insonlar uchun sport bilan shug‘ullanish imkoniyatini yaratadi, yuqori natijalar
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 15, issue 01, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
ko‘rsatishga qodir professional sportchilarni tayyorlashni maqsad qiladi. Ular xususiy huquqiy
normalar asosida tashkil etilgan va boshqariladigan nodavlat notijorat tashkilotlardir.
Sportning tarixiy rivojlanishi va sport industriyasi
Sport lotin tilidagi “desportare” so‘zidan kelib chiqqan bo‘lib, bu so‘z lug‘aviy jihatdan “o‘yin,
hordiq, zavqlanish, odatiy ishlardan chalg‘ish” ma’nolarini anglatadi. Sport - bu jismoniy va
ruhiy qobiliyatlarni rivojlantiruvchi, o‘ziga xos qoidalari va texnikasi bo‘lgan, yakka tartibda
yoki jamoaviy tarzda bajariladigan o‘rgatuvchi va ko‘ngilochar faoliyat turi hisoblanadi.
Bugungi kunda sport insoniyat tarixida tirikchilik faoliyatlari sifatida yuzaga kelgan
harakatlardan evolyutsiya yo‘li bilan rivojlangan. Shu sababli sport faoliyatlarining tarixi
insoniyat tarixi bilan chambarchas bog‘liqdir. Tadqiqotlarga ko‘ra, hozirgi zamon odami
evolyutsiyasining boshlang‘ich bosqichida yashagan neandertallar miloddan avvalgi 180 000–70
000 yillar oralig‘ida mavjud bo‘lgan, biroq ularning ovda qurol ishlatgani aniqlanmagan.
Keyinchalik esa ovchi–yig‘uvchi guruhlar nayzaga o‘xshash qurollardan foydalana boshlagan va
ularni rivojlantirgan. Maqsadga aniqlik bilan zarba berish uchun bu guruhlar eng sodda ma’noda
mashqlar bajarganliklari aniqlangan.
Neolit davrda dehqonchilik va chorvachilik rivojlanishi natijasida “bo‘sh vaqt” tushunchasi
shakllangan. Aynan shu bo‘sh vaqt bilan birga sport ham ehtiyoj asosida rivojlanib borgan. Yuk
tashish, transport va himoya-hujum asosli harakatlar mahsulot yoki insonning tezroq va
xavfsizroq harakatlanishini ta’minlagan. Insoniyat tarixining rivojlanish bosqichida jamiyatlar
tovar ayirboshlash orqali savdo qilganlar. Dastlab ov mahsulotlari savdo obyekti bo‘lgan bo‘lsa,
keyinchalik doimiy yashashga o‘tganlaridan so‘ng dehqonchilik va chorvachilikdan olingan
mahsulotlar asosiy tovar sifatida ishlatilgan.
Qadimgi Yunonistonda ta’limning asosiy maqsadi “yaxshi va go‘zal odam” yetishtirish bo‘lgan
va bu idealdagi insonni tarbiyalashda jismoniy qobiliyatlarni rivojlantirish ham muhim deb
hisoblangan. Olimpizm g‘oyasining ildizi ham aynan jismoniy va ruhiy barkamollikka erishgan
shaxs yetishtirishga qaratilgan bo‘lib, bu qadriyatlar qadimgi yunon sport tushunchasi, olimpiya
o‘yinlari va ta’lim tizimiga asoslanadi. Aristokratik boshqaruvga ega bo‘lgan qadimgi
Yunonistonda “ideal insonlar” aristokratlar va zodagon erkaklar bo‘lganligi uchun olimpiya
o‘yinlarida qullar va ayollar ishtirok etmagan. Atletik sport turlari esa zodagonlar qatlamiga
kirmaydigan boshqa guruhlar tomonidan amalga oshirilgan.
Sport o‘rta asrlardan boshlab asta-sekin shakllana boshlagan. Feodal tizim asosidagi jamiyatlar
ma’naviy ustunlik mafkurasiga tayanib, diniy tushunchalar asosida shakllangan. Natijada atletik
o‘yinlar yo‘qolgan. Feodal aristokratlar, jumladan, tennisning ilk shakli hisoblangan “Ju-de-
paum” kabi o‘yinlar bilan shug‘ullangan bo‘lsa, ular o‘z serflariga tartibsiz ravishda ibtidoiy
futbol o‘ynashiga ham ruxsat berganlar. Atletik o‘yinlarning katta qismi yo‘qolishi bilan feodal
jamiyatlar zamonaviy sportning tug‘ilishi uchun markazga aylangan. Bu jarayonda sport feodal
aristokratlar uchun imtiyozga aylangan bo‘lsa-da, asta-sekin omma uchun ochiq tadbirga aylana
boshlagan.
Sport industriyasi tushunchasi va sportning sanoatlashuvi
Sport - iqtisodiy, madaniy va sotsiologik nuqtai nazardan doimiy ravishda o‘sib borayotgan va
rivojlanayotgan hodisa bo‘lib, so‘nggi yillarda insonlarning sog‘lom hayot kechirishi uchun
muhim omil sifatida keng tarqalgan. Biroq, professionallashuv bilan birga sport faqat bo‘sh
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 15, issue 01, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
vaqtni samarali o‘tkazish va sog‘lom hayot tarzining vositasi bo‘lib qolmay, balki iqtisodiy
qiymat yaratuvchi bir soha, ya’ni sektor sifatida ham maydonga chiqdi. Sport iqtisodiy qiymat
yaratish orqali yirik iste’mol guruhlarini shakllantirish va ularni birlashtirishga imkon bergan.
Shu bilan birga, boshqa sohalar bilan o‘zaro ta’siri, o‘zgarayotgan iste’mol odatlari va kengayib
borayotgan iste’molchilar guruhining ta’siri bilan sport tijorat tusini olib, yirik sanoat sohasiga
aylangan.
Sport industriyasi - sportga yo‘naltirilgan mahsulotlar mavjud bo‘lgan bozorni va bu faoliyat
bilan shug‘ullanadigan korxonalarni o‘rganuvchi sohaga aylandi. Bu soha boshqa industriyalar
bilan chambarchas bog‘langan bo‘lib, bilvosita yoki bevosita turli tarmoqlarga ta’sir ko‘rsatadi.
Natijada, sport tashkilotlari, mahsulotlari, tuzilmalari, marketingi va ommaviy axborot vositalari
orqali keng ko‘lamda ta’sir doirasiga ega bo‘ldi. Sport industriyasining tarixiy jarayondagi
shakllanishi sanoat inqilobi bilan boshlangan. Bu davrda yuzaga kelgan modernizatsiya va
sanoatlashuv ijtimoiy, iqtisodiy va boshqa jamiyatga oid hodisalarning o‘zgarishi va
rivojlanishiga sabab bo‘lgan. Shaharlashuv, sanoatlashuv, ommaviy kommunikatsiya,
transportdagi o‘sishlar yangi ish o‘rinlarining paydo bo‘lishiga sabab bo‘lgan va ayni paytda
qishloqdan shaharga migratsiyani tezlashtirgan.
Sanoat inqilobi natijasida bo‘sh vaqt tushunchasining paydo bo‘lishi ijtimoiy va madaniy
hayotdagi o‘zgarishlar bilan uyg‘unlashib, an’anaviylik bilan zamonaviy sport shaklini vujudga
keltirgan. Sanoatlashuv tufayli yuzaga kelgan raqobat muhiti esa sifat bo‘yicha raqobatni keltirib
chiqargan. Sanoatlashtirilgan va rivojlangan milliy sektorlar globallashuv bilan birga o‘zgarish
va transformatsiyaga uchragan. Sport - sanoat va iste’mol mahsuloti sifatida globallashuvning
olib kelgan raqobatidan bevosita ta’sirlangan. Globallashuv bilan birga axborot almashinuvi,
kommunikatsiya texnologiyalari, ommaviy madaniyat va unga bog‘liq barcha madaniy,
sotsiologik va iqtisodiy sohalar ham o‘zgarishga uchragan. Sport va sport industriyasi ham ushbu
globallashuv oqibatida rivojlanish va transformatsiyaga yuz tutgan.
Bu o‘zgarishlar natijasida sport - tomoshabinni va ishtirokchilarni ommaviy tarzda o‘ziga jalb
qiladigan nihoyaviy iste’mol mahsuloti sifatida namoyon bo‘lmoqda. Raqobatning nihoyatda
kuchli bo‘lishi tufayli sport klublarining o‘z muxlislarini o‘z taraflariga og‘dirishlari juda
murakkab bo‘lib qolgan. Barcha sohalarda bo‘lgani kabi, sportda ham iste’molchilarning kutish
darajasi tez sur’atlarda oshgan. Muxlislar o‘zlarini tegishli deb bilgan jamoalardan yuqori
darajadagi sadoqat bilan natija kutishmoqda va buning uchun yanada kuchli va raqobatbardosh
jamoalar tuzilmoqda. Muxlislar o‘z sadoqatlarini ko‘rsatish va jamoaga hissa qo‘shish
maqsadida klub ishlab chiqargan mahsulotlarni xarid qilayotgan bo‘lsalar, sport klublari esa bu
talabga javoban muxlis e’tiborini tortadigan mahsulotlar xilma-xilligini yaratish ustida
ishlamoqdalar.
Sport industriyasining ko‘lamlari va iqtisodiy ta’siri
Sport industriyasi o‘z iste’molchilariga bo‘sh vaqtni mazmunli o‘tkazish faoliyatlari bilan birga
sportga oid mahsulot va xizmatlarni taklif qiluvchi bir bozor sifatida qaraladi. Faoliyat va tadbir
yo‘nalishlari orqali sport mahsulotlari bozori, qurilish sohasi, turizm sohasi, logotip va
franchayzing, sovg‘alik mahsulotlar bozori, oziq-ovqat sohasi, reklama, ko‘ngilochar tadbirlar va
promoaksiyalar sohasi hamda huquq tizimi ustida bevosita ta’sir ko‘rsatadi. Sport industriyasi
o‘z mahsulot va xizmatlaridan tashqari do‘konlar, restoranlar, mehmonxonalar, zavodlar, barlar
kabi tadbirkorlik subyektlariga ham ta’sir etadi. Unda quyidagi turdagi mahsulotlar mavjud:
Ishtirokchi mahsulotlar
: musobaqalarda bevosita qatnashish imkoniyati,
Tomoshabin mahsulotlar
: sport musobaqalarini kuzatish,
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 15, issue 01, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
Sport anjomlari va jihozlari
,
Logotipli tijorat mahsulotlari
,
Sport inshootlari
,
Sportchilarning anjomlariga xizmat ko‘rsatish
,
Sport tadbirlarini boshqarish va marketingi
,
Matbuot va efir faoliyatlari
,
Sport huquqi va qonunchiligi
.
Bundan tashqari, sport industriyasi mamlakat iqtisodiy rivojlanishida ham muhim rol o‘ynaydi.
Bu soha ta’lim, ta’lim muassasalari, transport, sog‘liqni saqlash, xavfsizlik, ommaviy axborot
vositalari, jurnalistika, sharhlovchilik va eksport kabi ko‘plab iqtisodiy tarmoqlarga hissa
qo‘shmoqda.
Bugungi kunda sport inshootlari faqat musobaqalar vaqtida cheklangan soatlarda
foydalaniladigan joylar emas, balki muxlislar uchun ochiq bo‘lgan, klubga iqtisodiy daromad
keltiruvchi maydonlarga aylangan. Sport turlarining xilma-xilligi va boshqa sohalarga bo‘lgan
ta’siri bilan sport industriyasi milliy iqtisodiyotda muhim o‘rin tutmoqda. U valyuta, kapital va
moliyaviy bozorlar, shu jumladan valyuta kurslari va foiz stavkalari kabi makroiqtisodiy
ko‘rsatkichlarga ta’sir ko‘rsatmoqda. Bu mezonlarga muvaffaqiyatli tarzda ega bo‘lgan davlatlar
sport sektorida ham ilg‘or o‘rinni egallab kelmoqda.
Sport industriyasida kuzatilayotgan taraqqiyot, sport faoliyatlarini keng ommalarni qamrab
oluvchi ko‘ngilochar va tomosha faoliyatlariga aylantirib, bu orqali iste’mol sohasiga kengaytirdi.
Shuningdek, moliyaviy faollikning yuqoriligi sababli sarmoyadorlar e’tiborini tortmoqda. Demak,
sportning iqtisodiy faoliyat doirasining kengligi va xizmat sohasidan tashqari boshqa ko‘plab
tarmoqlarga ta’siri, uni haqiqiy bir sanoat tarmog‘iga aylantirdi.
Sportning iqtisodiy ta’siri
Sport va san’at - tomosha vositasi bo‘lishi, o‘ziga xos "super yulduzlar"ni yaratishi, jamiyatlarga
ta’sir ko‘rsatishi va o‘ziga sodiq muxlislar guruhiga ega bo‘lishi jihatidan o‘zaro
o‘xshashliklarga ega. Iste’dodlarning notekis taqsimlanishi va buning natijasida daromad
taqsimotining iste’dodga qarab shakllanishi, martaba rivoji va eng asosiysi, daromad - xarajat
muvozanati nuqtai nazaridan sport va san’at orasida muhim o‘xshashliklar mavjud.
Sport iqtisodchilari sportga sarmoya kiritgan investorlarning dastlabki motivatsiyasi madaniy
yondashuvga asoslanganini qayd etishgan. Ayniqsa, davlat tashkilotlarining sport sohasidagi
sarmoyalari aynan shu madaniy qarashlar bilan ajralib turadi. Biroq investorlar nuqtai nazaridan
qaralganda, sportning iqtisodiy daromad keltirish imkoniyati san’atdan asosiy farqni tashkil etadi.
Muxlis va tomoshabinlar uchun ham sport va san’at katta ommaviy e’tiborga ega bo‘lgan ikki
soha sifatida tan olingan bo‘lsa-da, ularning iqtisodiy daromad potentsiali jihatidan farqlanishi
aniqlanmoqda. Bu holat iqtisodiyotni madaniy yondashuv asosida o‘rganuvchi olimlar uchun
juda qiziqarli tadqiqot obyekti bo‘lib chiqmoqda. Ko‘plab mamlakatlarda sportning tashkil
etilishi va ommaga yetkazilishi davlat tomonidan ijtimoiy xizmat sifatida amalga oshiriladi.
Davlatlar tarixiy jarayon davomida o‘z iqtisodiy va siyosiy tuzilishlariga mos ravishda ta’lim,
sog‘liqni saqlash kabi xizmatlarni majburiy ravishda bajarib keladi. Shu sababli, iqtisodiyot,
sog‘liq, moliya, jamoat xavfsizligi va atrof-muhit bilan bog‘liq qonunchilik isloh qilinadi.
Zamonaviy jamiyatlarda sport hayotning ajralmas qismiga aylangan. Davlatlar esa tashkilotchilik
tamoyiliga mos ravishda ko‘ngilochar va tijorat faoliyatining bir qismi sifatida sport klublarini
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 15, issue 01, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
nazorat tizimi doirasida kuzatib boradi. Aholiga sport bilan bog‘liq xizmatlarni yetkazish uchun
tegishli qonunchilik me’yorlari ishlab chiqilib, iqtisodiy resurslar ajratiladi. Bu kabi tashabbuslar
asosida davlat organlari yangi sport inshootlarini qurish va mavjudlarini yangilash bo‘yicha
yetakchi rolni o‘ynaydi. Sport industriyasi mahsulot va xizmat ishlab chiqarish nuqtai nazaridan
o‘rganilganda, dastlabki iqtisodiy qo‘llab-quvvatlash davlat tashkilotlari tomonidan taqdim
etiladi. Bunga parallel tarzda sport tashkilotlari va xususiy sektor subyektlari ham qo‘shimcha
iqtisodiy manbalarni shakllantiradi.
Xulosa
Sport, zamonaviy jamiyatlarda faqat jismoniy faoliyat yoki ko‘ngilochar mashg‘ulot sifatida
emas, balki kuchli iqtisodiy, ijtimoiy va madaniy tizimlarga ta’sir etuvchi yirik bir industriya
sifatida namoyon bo‘lmoqda. Tarixiy jarayonda sport avvalo hayotiy ehtiyojlarga tayangan holda
shakllangan bo‘lsa, hozirgi globallashgan dunyoda u iste’mol bozori, madaniyat, texnologiya,
transport, sog‘liqni saqlash, media va turizm kabi ko‘plab sohalarga bevosita bog‘liq holda
rivojlanmoqda. Sanoat inqilobi bilan sportning ommaviylashuvi, raqobat muhiti va iqtisodiy
tizimga integratsiyasi jadallashgan. Bu esa sportni xizmat ko‘rsatish sohasi bilan bir qatorda
mahsulot ishlab chiqaruvchi sohalar, marketing, franchayzing, brend yaratish, media va reklama
bilan chambarchas bog‘liq qilgan. Sport klublari, tashkilotlar, muxlislar va iste’molchilarning
iqtisodiy munosabatlari orqali sport - yirik moliyaviy aylanish markaziga aylangan.
Shuningdek, davlatlar sportni faqat sog‘lomlashtirish vositasi sifatida emas, balki iqtisodiy va
madaniy siyosatning bir elementi sifatida ko‘rmoqda. Sport inshootlariga sarmoya kiritish, sport
tashkilotlarini qo‘llab-quvvatlash va qonunchilik asosida sport sohasini boshqarish bu
yo‘nalishdagi asosiy mexanizmlardandir. Umuman olganda, sportning sanoatlashuvi va iqtisodiy
integratsiyasi uni faqat musobaqalar doirasidan chiqarib, keng ko‘lamli ijtimoiy va iqtisodiy
tizimlar bilan uzviy bog‘liq yirik global sektorga aylantirgan. Shu jihatdan sport industriyasi,
hozirgi davrda nafaqat sog‘lom hayot tarzi balki strategik iqtisodiy taraqqiyot vositasi sifatida
ham katta ahamiyatga egadir.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1. 1.Andreff, W. (2006). Sport in developing countries. In W. Andreff & S. Szymanski (Eds.),
Handbook on the Economics of Sport (pp. 308–315). Cheltenham, UK: Edward Elgar Publishing.
2. 2.Gratton, C., & Taylor, P. (2000). Economics of Sport and Recreation. London: E & FN
Spon.
3. 3.Smith, A. C. T., & Stewart, B. (2010). The special features of sport: A critical revisit.
Sport Management Review, 13(1), 1–13.
https://doi.org/10.1016/j.smr.2009.07.002
4. 4.Zimbalist, A. (2003). Sport as Business. Oxford Review of Economic Policy, 19(4), 503–
511.
https://doi.org/10.1093/oxrep/19.4.503
5.
5.
Sirojev,
S.
(2025).
KURASHCHILARDA
JISMONIY
SIFATLARNI
RIVOJLANTIRISH. ИКРО журнал, 14(02), 718-720.
6.
6.
Shoxrux, S. (2025). VOLEYBOLDA TAKTIK TAYYORGARLIK. PEDAGOGIK
TADQIQOTLAR JURNALI, 3(1), 280-284.
7.
7.
Sirojev, S. (2024). YUGURISH TURLARI VA QISQA MASOFAGA YUGURISH
TEXNIKASI. Международный журнал научных исследователей, 9(1), 251-256.
8.
8.
Shoxrux,S.(2025). VOLEYBOLDA TAKTIK TAYYORGARLIK. PEDAGOGIK
TADQIQOTLAR JURNALI, 3(1), 280-284.
9.
Sirojev, S. (2025). VOLEYBOL O'RGANISH USULLARI VA
METODLARI. PEDAGOGIK TADQIQOTLAR JURNALI, 2(2), 304-308.
