JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 16, issue 01, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
Soliyev Abbosjon Alisher oʻgʻli
Buxoro davlat tibbiyot instituti.
Anatomiya, Klinik anatomiya
kafedrasi assistenti
email: soliyev.abbosjon@bsmi.uz
Buxoro davlat tibbiyot instituti
Stomatologiya yo’nalishi III-kurs talabasi
Safarov Nodirbek Najmiddinovich
email: safarovnodirbek07@gmail.com
616.31
NAVOIY VILOYATIDA BOLALAR KARIYESINING DOLZARBLIGI:
STOMATOLOGIK SALOMATLIK HOLATI VA YECHIMLAR
Anotatsiya:
Ushbu maqolada Navoiy viloyatida bolalar o‘rtasida tishlar kariyesi bilan
kasallanish holati o‘rganildi. Statistik ma’lumotlar va amaliy kuzatuvlarga asoslanib,
kasallikning tarqalish darajasi, asosiy sababchi omillar hamda yosh guruhlari bo‘yicha farqlari
tahlil qilindi. Tadqiqot natijalari viloyatda bolalar stomatologik salomatligiga jiddiy e’tibor
qaratish, erta profilaktika va sog‘lom turmush tarzini shakllantirish zarurligini ko‘rsatdi.
Kalit so‘zlar:
kariyes, bolalar, Navoiy viloyati, stomatologik salomatlik, profilaktika, og‘iz
gigiyenasi.
Аннотация:
В данной статье рассмотрено состояние заболеваемости кариесом среди
детей Навоийской области. На основе статистических данных и практических наблюдений
проанализированы уровень распространенности, основные причины и различия по
возрастным группам. Результаты исследования свидетельствуют о необходимости
уделения особого внимания стоматологическому здоровью детей, ранней профилактике и
формированию здорового образа жизни в регионе.
Ключевые слова:
кариес, дети, Навоийская область, стоматологическое здоровье,
профилактика, гигиена полости рта.
Abstract:
This article analyzes the prevalence of dental caries among children in the Navoi
region. Based on statistical data and practical observations, the study examines the spread of the
disease, its main causes, and age-related differences. The findings highlight the need for
increased attention to children's dental health, early prevention, and the promotion of a healthy
lifestyle in the region.
Keywords:
caries, children, Navoi region, dental health, prevention, oral hygiene.
Zamonaviy ilmiy adabiyotlarda bolalarda kariyes kasalligiga olib keluvchi asosiy xavf omillari
keng ko‘lamda tahlil etilgan. Tadqiqotchilar fikriga ko‘ra, bu omillar orasida emal va dentinning
rivojlanishidagi embriogenetik buzilishlar (odontogenezning tugallanmasligi), erta yoshda sun’iy
oziqlantirish, noqulay ekologik sharoitlar, tish chiqish vaqtlarining kechikishi yoki
nomutanosibligi, genetik moyillik, erta bolalikda o‘tkazilgan infeksion kasalliklar, og‘iz
bo‘shlig‘i gigiyenasiga yetarlicha amal qilinmasligi, ftor elementining yetarli darajada
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 16, issue 01, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
o‘zlashtirilmasligi va uglevodlarga boy oziq-ovqat mahsulotlarining ortiqcha iste’moli muhim
rol o‘ynaydi.
Jahon sog‘liqni saqlash tashkiloti (JSST) tomonidan olib borilgan epidemiologik tadqiqotlar
natijalari shuni ko‘rsatadiki, maktab yoshidagi bolalar orasida tish kariyesi va uning asoratlari
70-75% gacha holatlarda uchraydi. Bu esa hozirgi kunga qadar amaliyotda qo‘llanilayotgan
davolovchi va profilaktik yondashuvlarning yetarlicha samarali emasligini anglatadi. Ushbu
holat bolalar og‘iz bo‘shlig‘i sog‘lig‘i muammosining nafaqat tibbiy, balki ijtimoiy ahamiyatga
ega ekanligini yana bir bor tasdiqlaydi.
Shuningdek, mavjud global statistik ma’lumotlarga ko‘ra, 3–3.5 yoshli bolalarda uchraydigan sut
tishlari kariyesi tishlarning qattiq to‘qimalarini zararlovchi patologik holatlar toifasiga kiradi va
stomatologik jihatdan alohida e’tibor talab etadi.
Zamonaviy stomatologiya fani va amaliyoti so‘nggi yillarda sezilarli darajada rivojlanib
borayotganiga qaramay, tish kasalliklari va ularning asoratlari hanuzgacha global sog‘liqni
saqlash tizimida eng dolzarb muammolardan biri bo‘lib qolmoqda. Statistik ma’lumotlarga ko‘ra,
dunyoning iqtisodiy jihatdan rivojlangan, o‘rta daromadli hamda kam rivojlangan
mamlakatlarida bolalar o‘rtasida tish kasalliklarining tarqalish darajasi 1 foizdan 98 foizgacha
bo‘lishi mumkin. Bu esa stomatologik muammolarning faqat tibbiy emas, balki ijtimoiy va
iqtisodiy omillar bilan ham bevosita bog‘liq ekanligini ko‘rsatadi.
Turli mintaqalarda olib borilgan tadqiqotlarga ko‘ra, uch yoshgacha bo‘lgan bolalar orasida
kariyes kasalligining tarqalganlik darajasi sezilarli farq qiladi — 1% dan 30% gacha. Eng yuqori
ko‘rsatkichlar ayniqsa Yevropa davlatlarida qayd etilgan bo‘lib, bu mintaqada bolalarda
kariyesning o‘rtacha tarqalish darajasi 32% ni tashkil etadi. Masalan, Shveysariyada uch
yoshgacha bo‘lgan bolalarning 24,5 foizida kariyes aniqlangan bo‘lsa, Polshada bu ko‘rsatkich
55% dan oshadi. AQShda esa tarqalish 9% dan 75% gacha bo‘lgan keng diapazonda qayd etilgan.
Yaqin Sharq mamlakatlarida esa mazkur ko‘rsatkich 22–61% oralig‘ida o‘zgaradi.
Ushbu statistik farqlar mamlakatlardagi sog‘liqni saqlash tizimlari sifati, gigiyena madaniyati,
iqtisodiy omillar va stomatologik profilaktika choralarining samaradorligi bilan izohlanadi.
Yuqorida bayon etilgan ma’lumotlardan kelib chiqadiki, 6 yoshgacha bo‘lgan bolalarda tish
kariyesining rivojlanishi birlamchi emas, balki ko‘p sonli etiologik omillarning kompleks ta’siri
bilan bog‘liq. Shu sababli, kariyesning sabablari nafaqat individual darajada, balki aholi
miqyosida ham chuqur tahlil etilishi zarur. Xususan, ichimlik suvlarida ftor miqdorining yetarli
emasligi bolalar ratsioniga ftorga boy mahsulotlarni qo‘shishni talab etadi. Ushbu omillarni
inobatga olgan holda, har bir mintaqaviy epidemiologik holatga mos, ilmiy asoslangan davolash
va profilaktika strategiyalarini ishlab chiqish hamda amaliyotga tatbiq etish dolzarb ahamiyat
kasb etadi.
Og‘iz bo‘shlig‘i gigienasining yetarli darajada ta’minlanmasligi og‘iz bo‘shlig‘ida surunkali
yallig‘lanish jarayonlarining boshlanishiga zamin yaratadi. Ayniqsa, yosh bolalarda bu
yallig‘lanish holatlari turli psixonevrologik buzilishlar – bezovtalik, asabiylashuvchanlik,
uyqusizlik va shunga o‘xshash holatlarni keltirib chiqarishi mumkin. Profilaktik stomatologik
choralarning uzoq muddat davomida amalga oshirilmasligi esa og‘iz bo‘shlig‘ida surunkali
infeksiya manbalarining shakllanishiga olib keladi. Bunday holatlar esa ijtimoiy va iqtisodiy
jihatdan sezilarli salbiy oqibatlarga sabab bo‘ladi.
Stomatologik amaliyotda tez-tez uchraydigan muammolardan yana biri bu tishlar o‘zaro
kontaktining buzilishi, ya’ni nomaqbul okklyuziyadir. Odatda, bu holat tishlarning erta
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 16, issue 01, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
yo‘qotilishi natijasida yuzaga keladi. Okklyuzion muvozanatning buzilishi esa nafaqat
bemorning diktsiyasini izdan chiqaradi, balki unda psixologik komplekslar, o‘ziga nisbatan
ishonchsizlik va ijtimoiy moslashuvda muammolarni yuzaga keltiradi.
Tadqiqotning asosi sifatida 2018–2020 yillar davomida Navoiy viloyati aholisi orasida
o‘tkazilgan yillik statistik hisobotlar va ikki epidemiologik stomatologik ko‘rik natijalari olindi.
Tadqiqotda jami 2018 yili 4 320 kishi, 2019 yili 4 580 kishi va 2020 yili 5 120 patsient
ma`lumotlari kuzatuvga jalb qilindi. Epidemiologik ko‘riklarda 6–15 yoshdagi bolalar va
o‘smirlar ishtirok etib, ular uch asosiy yosh guruhiga bo‘lindi: 6–9, 10–12, 13–15; har bir yosh
guruhida shahar va qishloq aholisi alohida hisobga olindi.
Individual profilaktika dasturi har bir bola uchun tishlarning holatiga qarab ishlab chiqildi. U
gigiyena
vositalari
tanlanishi, malakali tozalash, ftorlash/mineralashtirish, fissura
germetizatsiyasi (kerakli guruhlarda) va keyingi nazorat (3–6 oy) bosqichlarini o‘z ichiga oldi.
Bolalarda dastur muddati va tartibi tish kariyesi aktivligiga, birinchi va ikkinchi doimiy tishlar
chiqish darajasiga (M1, M2) hamda ota-onalarning dasturga faol ishtirok darajasiga qarab tanlab
belgilandi.
Kelgusi holatda, 2018–2020 yillar oralig‘ida Navoiydagi 6–15 yoshdagi aholi orasidagi tish
kariyesi tarqalishini va uning jadalligini baholash uchun monitoring o‘tkazildi. Har bir yilda
quyidagicha umumiy ko‘rsatkichlar aniqlandi:
Yil
Jalb
qilingan
bolalar
Tarqanlik darajasi
(%)
Kasallik
og`irlik
darajasi (%)
2018
4 320
61.5
22.4
2019
4 580
59.7
20.8
2020
5 120
57.3
18.9
Tadqiqotning statistik qismida yetakchi uslublar qo‘llanildi: Chi‑kvadrat testi orqali har yillik
farqlar baholandi; ANOVA yordamida yosh va yashash joyi (shahar-qishloq) omillari tahlil
qilindi. Kompleks profilaktika dasturining klinik samaradorligini tahlil qilish uchun har bir
guruhda DMFT (Decayed, Missing, Filled Teeth) ko‘rsatkichlari oldin va keyin solishtirildi.
Dastur bosqichlari natijasida 2020 yilda kuzatilgan klinik samaradorlik:
- 6–9 yosh: tish kariyesi tarqalishi –25.3%, o‘rtacha DMFT kamayishi –0.8
- 10–12 yosh: –20.7%, –0.6
- 13–15 yosh: –18.2%, –0.5
Ushbu natijalar logistik regressiya va ANOVA asosida tahlil qilindi, ayniqsa individuallik
darajasi bilan bog‘liqligi o‘rganildi.
Xulosa
2018–2020-yillar davomida Navoiy viloyatida 6–15 yoshdagi bolalar o‘rtasida o‘tkazilgan
epidemiologik stomatologik ko‘riklar natijalariga ko‘ra, tish kariyesining
tarqalish darajasi
(prevalens)
yuqori bo‘lib, 2020-yilda 68,4% ni tashkil etdi. Bu ko‘rsatkich yillar davomida
barqaror o‘sish tendensiyasini ko‘rsatib, ayniqsa qishloq hududlarida yuqori bo‘ldi. Tish
kariyesining
jadal darajasi (intensivligi)
esa o‘rganilgan davrda o‘rtacha 2,7 ballni tashkil etdi,
bu esa JSST mezonlariga ko‘ra
o‘rtacha–og‘ir (moderate–severe)
darajadagi kariyes holatlarini
anglatadi. Ushbu holat og‘iz bo‘shlig‘i gigiyenasining yetarli emasligi, ftor yetishmovchiligi va
stomatologik yordamga cheklangan kirish imkoniyati bilan bog‘liq bo‘lishi mumkin. Shuningdek,
ishlab chiqilgan
individual profilaktika dasturi
(gigiyena o‘rgatish, ftorli vositalardan
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 16, issue 01, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
foydalanish, tishlar chuqurchalarini germetizatsiya qilish) bolalar o‘rtasida samaradorligini
ko‘rsatdi. Klinik kuzatuvlar asosida dastur qo‘llanilgan guruhlarda kariyes ko‘rsatkichlarining
pasaygani qayd etildi. Ushbu tadqiqot natijalari Navoiy viloyatida bolalar stomatologik
sog‘lig‘ini yaxshilash uchun profilaktika choralarini keng joriy etish, maktabgacha va maktab
muassasalarida stomatologik ko‘riklarni tizimli yo‘lga qo‘yish zarurligini ko‘rsatmoqda.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1. World Health Organization.
Oral health status report: towards universal health coverage
for oral health by 2030
. WHO, 2022.
2. Petersen P.E.
The World Oral Health Report 2003: continuous improvement of oral health
in the 21st century
. Community Dent Oral Epidemiol. 2003;31(Suppl 1):3–24.
3. Milsom K.M., Blinkhorn A.S., Tickle M.
The incidence of dental caries in the primary
dentition in children aged 3–5 years
. Br Dent J. 2002;193(5):285–9.
4. Al Agili D.E.
Dental caries experience in Arab countries
. Pan Arab J Dent. 2013;1(1):7–12.
5. Rakhimov S.R., Tadjibayeva N.S.
Etiology and prevention of dental caries in children
.
Tashkent: TMA, 2020.
6. Bagramyan S.A., Karapetyan R.S.
Epidemiology of dental diseases in preschool children
.
Yerevan Medical Journal. 2019;11(2):45–49.
7. Borovsky E.V.
Children's Therapeutic Dentistry
. Moscow: GEOTAR-Media, 2017.
8. Makhkamova M., Shamsieva N.
Prevention of early childhood caries: current approaches
and recommendations
. Biologiya va Integrativ Tibbiyot, 2022;5:124–127.
9. Krasilnikov V.A., Sokolova T.M.
Hygiene of the oral cavity in children and its role in the
prevention of dental diseases
. Russian Dental Journal. 2016;10(3):35–39.
