“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 2, ISSUE 10, 2024. OCTOBER
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
271
SIL KASALLIGI DIAGNOSTIKASI
Oripov Shavkat Yuldashevich
Tel: +998905403447
shavkatbekoripov1965@gmail.com
Batirova Barchinoy Tadjimuxammadovna
Tel: +998912876822
Andijon Davlat Tibbiyot instituti
Annotatsiya:
Sil – bu sil bakteriyalarini organizmga kirib borishi bilan
rivojlanuvchi yuqumli kasallik. Bunda, kasallik bilan shikastlanuvchi asosiy organ
– o’pkadir. Agar silni aniqlash va davolash nazorat ostida va uzluksiz amalga
oshirilishi to’g’ri tashkillashtirilgan bo’lsa, bemorlar tez sog’ayadilar. Hozirgi
kunda sil kasalligining deyarli ko’pchilik hollarini davolash mumkinligi
isbotlangan. O’pka sil kasalligi mikroskopik tarzda tasdiqlanadi. To’g’ri tashxis
qo’yish uchun bemorga tekshiruv buyuriladi, unga quyidagilar kiradi: Bemor haqida
kerakli ma’lumotlarni to’plash (alomatlar, yuqtirish ehtimoli, ilgari boshdan
kechirgan kasalliklari). Klinik tekshiruv (umumiy holat baholanadi, dominant
alomatlar o’rganiladi). Ftiziatr bilan maslahatlashish (sil kasalligini davolash bilan
shug’ullanadigan mutaxassis). Tekshiruv paytida shifokor chap o’ng o’pkaning
nafas olish funktsiyasida kechikish mavjudligini aniqlash uchun ko’krak qafasini
palpatsiya qiladi.
Kalit so`zlar:
sil, bakteriyalar, kasallik, O’pka, Klinik tekshiruv, patologik
jarayon.
Mantu testi-bu patogenning oqsillarga sezgirligini ko’rsatadigan test.
Mikobakteriyaning atipik shakli bilan kasallanganda yoki emlashdan keyin yuqori
sezgirlik mavjud bo’ladi.Substrat t-limfotsitlar tomonidan hosil bo’ladi. Ular
faollashganda, kechiktirilgan turdagi allergik reaktsiya rivojlanadi. Mantu testi
yallig’lanish reaksiyalarini keltirib chiqaradigan mexanizmlarni faollashtiradi, ular
hujayralarning to’planishi bilan tavsiflanadi – terida shish, qizarish paydo bo’ladi.
Tuberkulyoz testining asosini tirik mikobakteriyalar emas, balki ularning
“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 2, ISSUE 10, 2024. OCTOBER
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
272
parchalanish mahsulotlari (tuberkulin) tashkil etadi. Teri ostiga yuborish paytida
kichik papula (taxminan 5 mm) hosil bo’ladi, u tez orada eriydi. 3 kundan keyin
shifokor natijalarni baholaydi.
Sil kasalligini aniqlashning mikroskopik va bakteriologik usullari
Tanada Kox tayoqchasi borligini aniqlash uchun yo’tal paytida chiqarilgan
balg’am olinadi. U 3marta olinadi: ftiziatrga birinchi tashrif paytida, ertasi kuni
ertalab, ikkinchi qabul paytida. Agar bemor balg’amni to’play olmasa,
bronxoskopiya paytida olingan yoki oshqozon tarkibidagi materiallardan
foydalanish mumkin. Sil kasalligini tashxislashda mikroskopik test patogenni
aniqlashni ta’minlaydi, shuning uchun u juda muhimdir.
patologik jarayon qanchalik rivojlanganligini tushunish;
bemorga buyurilgan davolanish samarali yoki yo’qligini baholash;
bemorning ahvolini dinamikada kuzatib borish imkonini beradi.
Sil kasalligini tashxislashda ko’krak qafasi rentgenografiyasi yon va orqa-
oldi proektsiyalarda
amalga oshiriladi. Bu o’pkaning qanchalik qattiq
ta’sirlanganligini aniqlashga imkon beradi. Ammo shuni esda tutish kerakki, faqat
rentgen natijalariga qarab shifokor to’g’ri tashxis qo’yolmaydi. Kompyuter
tomografiyasi asoratlar (bronxlarning torayishi) mavjudligini aniqlashga imkon
beradi.Ko’pincha u bolalarni tekshiruvdan o’tkazish paytida qo’llaniladi. Davolash
“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 2, ISSUE 10, 2024. OCTOBER
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
273
paytida bemor chekish va spirtli ichimliklardan voz kechishi, gigiena qoidalariga
rioya qilishi kerak.
Odamlarda kasallikning asosiy manbai oʻpka sili bilan ogʻrib, mikobakteriyalar
aralash balgʻam tashlab yuradigan bemorlardir. Sil hammadan koʻp havotomchi
yoʻli bilan tarqaladi: yoʻtalganda, aksirganda mikobakteriyali balgʻam va shilliq
zarralari havoga tarqalib atrofidagi buyumlargatushadi. Sil mikobakteriyasi, asosan,
nafas yoʻllari orqali kiradi. U boshqa mikroblarga nisbatan tashqi muhitning turli
taʼsirlariga juda chidamli boʻlib, oʻzining yashash va koʻpayish xususiyatlarini uzoq
muddat davomida saqlab qoladi. Quruq holdagi Sil mikrobakteriyasiga 36°
haroratda taʼsir etilsa, u 180 kungacha, +70° qizdirilsa 7 soat davomida, oqar
suvlarda 150 kun, koʻcha changida 10 kun ichida hayot kechirish va koʻpayish
xususiyatlarini yoʻqotmaydi. Ayniqsa, quyosh nuri tushmaydigan zax yerlarda uzoq
muddat saqlanib qoladi. Sil mikobakteriyalarining atrofmuhitda uzoq vaqt saqlanishi
Sil kasalligining idishtovoq, kiyimkechak, oʻrinkoʻrpa va boshqa orqali yuqish
ehtimolini tugʻdiradi. Silning ochiq va yashirin shakli farq qilinadi. Silning ochiq
shaklida bemor balgʻamida Sil mikobakteriyalari topiladi; bemor gigiyena
qoidalariga rioya qilmasa, boshqalarga kasal yuqtiruvchi boʻlib qolishi mumkin.
Silning yashirin shaklida mikobakteriyalar balgʻamda topilmaydi, bunday bemorlar
atrofidagilar uchun yuqumli boʻlmaydi. Sil bilan ogʻrigan bemor barcha gigiyena
qoidalariga rioya qilsa, amalda atrofdagilar uchun xavfli boʻlmaydi. Sil
mikobakteriyalari faqat oʻpkani emas, balki organizmda soch va tirnoqdan boshqa
boʻgʻimlar, suyaklar, miya pardalari, buyraklar va boshqa aʼzolarni zararlaydi. Sil
kasalligiga aksari yosh bolalar (chunki ularda hali immunitet sust rivojlangan
boʻladi), balogʻatga yetish davridagi oʻsmirlar (nervendokrin boshqaruvining
beqarorligi tufayli), shuningdek, organizmning infeksiyaga chidami susaygan yoshi
“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 2, ISSUE 10, 2024. OCTOBER
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
274
katta odamlar chalinadi. Oʻpka siliga xos belgilar kasallik shakliga, yoshga va
boshqalarga bogʻliq.
Sil bilan ogʻrigan bemor rentgenogrammasi
.
Birlamchi Silda kasallik alomatlari yaqqol namoyon boʻlmaydi. Biroq teri
ostiga tuberkulin yuborib oʻtkaziladigan Mantu sinamasi musbat chiqsa va bemorda
kasallikning umumiy belgilari (rang ketishi, quvvatsizlik, uyqu va ishtaha buzilishi,
tez toliqish, gavda haroratining koʻtarilishi, tunda terlash) paydo boʻlsa, busilin
toksikatsiyasidan darak beradi. Yosh bolalarda kasallik maktabgacha va maktab
yoshidagi bolalarga qaraganda ogʻirroq oʻtadi, aksari asoratlar kuzatiladi. Sil
intoksikatsiyasi bolalarda roʻyrost namoyon boʻladi; bolaning rangi siniqadi, injiq
boʻlib qoladi, ishtahasi yoʻqolib, teztez shamollab turadi. Vrachga oʻz vaqtida borib,
bolani toʻgʻri parvarish qilinsa, odatda, butunlay sogʻayib ketadi.
Ikkilamchi Sil – oʻpka silining hammadan koʻp uchraydigan shakli. U oʻpkada
va limfa tugunlarida sakdanib qolgan infeksiya „qoʻri“dan kelib chiqadi; noxush
sharoitlarda Sil qoʻzgʻatuvchisi faollashib, jarayonni zoʻraytiradi (faol shakli). S
mikobakteriyasi bor bemor bilan uzoq vaqt muloqotda boʻlganda Sil qaytalanishi
ham mumkin. Bunga organizmning zaiflanishi, sifatsiz ovqatlanish, stresslar, zararli
odatlar (chekish, ichkilikbozlik, giyohvandlik), surunkali kasalliklar, oʻpkaning
“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 2, ISSUE 10, 2024. OCTOBER
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
275
nospetsifik kasalliklari, qandli diabet, gastrit, meʼdaichak yaralari, SPID,
shuningdek, homiladorlik va gugʻruqdan keyin organizm himoya qobiliyatining
kamayishi va boshqa sabab boʻladi. Odatda, ikkilamchi Sil yoshlikda va oʻrta yoshda
paydo boʻladi, oʻz vaqtida davo qilinmasa, kasallik astasekin, lekin toʻxtamay
rivojlanadi. Aksari oʻpkaning yuqori boʻlaklarida mayda oʻchoqlar paydo boʻladi
(Sil ning oʻchoqli shakli), baʼzan yiringli infiltratlar (Silning yalligʻlangan shakli)
kuzatiladi.
Kasallik baʼzan uzoq vaqtgacha hech qanday alomatlarsiz kechadi, biroq, oʻpka
sili rivojlanganda, yaʼni Sil mikobakteriyalari koʻpayishi boshlanganda organizmda
zaharlanish alomatlari paydo boʻladi: holsizlik, tez charchash, tunda terlash, ozib
kegish va boshqa, borabora bemorda yoʻtal zoʻrayadi, hansiraydi, nimjon boʻlib
qoladi. Zoʻr berib davolanish kasallik rivojlanishining oldini oladi. Oʻpkadan
tashqaridagi Sil (hiqildoq, ichak, buyrak, teri, suyak, boʻgʻim va boshqalar) oʻpka
siliga karaganda ancha kam uchraydi. Silni barvaqt aniklash kasallikni toʻlatoʻkis
davolash imkonini beradi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO`YXATI:
1.
Kumar, Vinay; Abbas, Abul K.; Fausto, Nelson; & Mitchell, Richard N.
(2007). Robbins Basic Pathology (8th ed.). Saunders Elsevier. pp. 516-
522
2.
Burke and Parnell. Minimal Pulmonary Tuberculosis. 1948. 59:348 Canadian
Medical Association Journal.
3.
"Peritoneal tuberculosis mimicking peritoneal carcinomatosis"
Case Reports in
Medicine
2014
:
436568.
4.
. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
