“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 2, ISSUE 11, 2024. NOVEMBER
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
287
AJDODLARIMIZ MEROSINI O‘RGANISH JARAYONIDA
BOSHLANG‘ICH SINF O‘QUVCHILARINING SAVODXONLIK
KO‘NIKMASINI RIVOJLANTIRISH METODIKASINI
TAKOMILLASHTIRISH
Sanoyev G‘aybullo Abduraxmonovich
Buxoro davlat universiteti, tadqiqotchi
Annotatsiya:
Mazkur maqola ajdodlarimizning madaniy merosidan
foydalanish orqali boshlang‘ich sinf o‘quvchilarining savodxonlik ko‘nikmalarini
rivojlantirish imkoniyatlarini tahlil qilishga bag‘ishlangan. Tadqiqotda xalq og‘zaki
ijodi namunalaridan – maqollar, dostonlar va ertaklardan foydalanishning o‘quv
jarayoniga ta’siri o‘rganilgan. Eksperimental va nazorat guruhlarida olib borilgan
tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatadiki, xalq og‘zaki ijodidan foydalanish
o‘quvchilarning o‘qish tezligi, matnni tushunish va yozma ifoda ko‘nikmalarini
sezilarli darajada yaxshilaydi. Maqolada ajdodlarimizning madaniy merosidan
foydalanishni ta’lim jarayonida samarali qo‘llash usullari hamda bu yo‘nalishni
takomillashtirish bo‘yicha tavsiyalar taqdim etilgan.
Kalit so‘zlar:
madaniy meros, boshlang‘ich ta’lim, savodxonlik, xalq og‘zaki
ijodi, maqol, doston, ertak, o‘quv jarayoni, milliy qadriyatlar.
KIRISH
Ajdodlarimizning madaniy va ma’naviy merosi xalqimizning ko‘p asrlik
tarixini aks ettiruvchi noyob manbadir. Ushbu meros nafaqat tarixiy bilimlarni
boyitadi, balki shaxsni shakllantirish va ijtimoiy rivojlantirish jarayonida ham
muhim vosita hisoblanadi. Boshlang‘ich sinflar uchun ajdodlarimizning merosi
namunalaridan
foydalanish
o‘quvchilarning
savodxonlik
ko‘nikmalarini
rivojlantirishda alohida ahamiyat kasb etadi. Ushbu davr bolalarning o‘quv
jarayoniga qiziqishi, o‘qish va yozish qobiliyatlarini shakllantirish bosqichi bo‘lib,
ularga milliy qadriyatlarga asoslangan bilimlarni o‘rgatish ikki tomonlama foyda
keltiradi. Tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, xalq og‘zaki ijodi, jumladan maqollar,
dostonlar va ertaklar kabi elementlardan foydalanish o‘quvchilarda nafaqat
savodxonlikni rivojlantiradi, balki ular orasida milliy g‘urur va o‘zligini anglash
tuyg‘ularini shakllantiradi. Shu bilan birga, bunday materiallar o‘quv jarayonini
qiziqarli va mazmunli qilib, bolalarning o‘qishga bo‘lgan qiziqishini oshiradi.
“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 2, ISSUE 11, 2024. NOVEMBER
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
288
Bugungi kunda boshlang‘ich ta’limda xalq og‘zaki ijodini joriy qilish va bu
jarayonda zamonaviy metodlardan foydalanish muhim hisoblanadi. Ushbu
maqolada ajdodlarimizning madaniy merosidan foydalanish orqali boshlang‘ich sinf
o‘quvchilarining savodxonlik ko‘nikmalarini rivojlantirishning ilmiy-uslubiy
asoslari tahlil qilinadi. Shu bilan birga, madaniy merosni ta’lim jarayonida qo‘llash
imkoniyatlari, mavjud metodlar va ularni takomillashtirish usullari o‘rganiladi.
Adabiyotlar tahlili.
Boshlang‘ich ta’lim jarayonida xalq og‘zaki ijodidan
foydalanish bo‘yicha bir qancha tadqiqotlar mavjud bo‘lib, ular bu yo‘nalishning
samaradorligini tasdiqlaydi. Masalan, Karimov (2020) o‘z tadqiqotida xalq og‘zaki
ijodi namunalaridan foydalanish o‘quvchilarning savodxonlik ko‘nikmalarini
oshirishda ijobiy natijalar berishini qayd etadi. Muallifning fikriga ko‘ra, dostonlar
va ertaklar orqali ta’lim berish o‘quvchilarning o‘qish qobiliyatini yaxshilash bilan
birga, ularni milliy qadriyatlarga yaqinlashtiradi.
Abdurashidov (2018) o‘z tadqiqotida xalq maqollaridan foydalanishni
boshlang‘ich ta’limda muloqot ko‘nikmalarini rivojlantirish vositasi sifatida
o‘rgangan. Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatadiki, bolalar maqollarni o‘rganish orqali
so‘z boyligini oshiradi va o‘qilgan matnlarni tushunish qobiliyati rivojlanadi.
Shuningdek, Peterson va Lee (2017) madaniy merosdan foydalanish xalqaro ta’lim
jarayonida qanday ijobiy natijalar berishini tahlil qilgan. Ularning fikricha, madaniy
merosga asoslangan materiallar bilan ishlash nafaqat savodxonlikni, balki
o‘quvchilarning ijtimoiy va madaniy muloqot ko‘nikmalarini ham rivojlantiradi.
O‘zbekistonda olib borilgan tadqiqotlar orasida Xolmurodov (2019) milliy
ertaklarning ta’limdagi ahamiyatini chuqur o‘rgangan. U o‘z tadqiqotida bolalarning
ijodkorligini rivojlantirishda ertaklardan foydalanish usullari va ular o‘qish
jarayoniga qanday ta’sir ko‘rsatishini tahlil qilgan.
METODLAR
Ushbu tadqiqotda ajdodlarimizning madaniy merosi namunalaridan
foydalanish orqali boshlang‘ich sinf o‘quvchilarining savodxonlik ko‘nikmalarini
rivojlantirish usullari tahlil qilindi. Tadqiqot eksperimental metod asosida olib
borilib, unda ikkita guruh qatnashdi: nazorat guruhi va eksperimental guruhi. Har
bir guruhda 25 nafardan o‘quvchi ishtirok etdi. Eksperimental guruhda
o‘quvchilarga darslar xalq og‘zaki ijodi namunalariga asoslangan materiallar
yordamida o‘tkazildi. Darslarda dostonlar, ertaklar va maqollar qo‘llanilib, o‘qish,
yozish va matnni tushunish qobiliyatlari rivojlantirildi. Nazorat guruhida esa
“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 2, ISSUE 11, 2024. NOVEMBER
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
289
an’anaviy ta’lim usullari qo‘llanildi. Ma’lumotlar yig‘ish uchun oldindan va keyin
sinov (pre-test va post-test) usuli qo‘llanildi. Testlar o‘quvchilarning o‘qish tezligi,
tushunish darajasi va yozma ifoda qobiliyatlarini baholashga yo‘naltirilgan.
Yig‘ilgan ma’lumotlar tahlil qilinib, guruhlar o‘rtasidagi farqlar aniqlandi. Natijalar
SPSS dasturida tahlil qilindi va foiz ko‘rsatkichlari, o‘rtacha ballar hamda statistik
farqlar hisoblandi.
NATIJALAR
Tadqiqot natijalariga ko‘ra, ajdodlarimizning madaniy merosi namunalaridan
foydalanilgan eksperimental guruhda o‘quvchilarning savodxonlik ko‘rsatkichlari
nazorat guruhiga nisbatan sezilarli darajada yaxshilandi. Oldindan sinov natijalariga
ko‘ra, eksperimental guruh o‘quvchilari o‘qish tezligi bo‘yicha o‘rtacha 62
so‘z/minutni tashkil qilgan bo‘lsa, nazorat guruhida bu ko‘rsatkich 64 so‘z/minut
bo‘lgan. Dastur yakunida eksperimental guruhning o‘rtacha o‘qish tezligi 85
so‘z/minutga yetgan, bu nazorat guruhining ko‘rsatkichi (72 so‘z/minut) bilan
solishtirganda 18% yuqori ekanligini ko‘rsatadi. Matnni tushunish ko‘rsatkichlari
bo‘yicha ham sezilarli o‘sish kuzatildi. Eksperimental guruhdagi o‘quvchilar matnni
tushunish testlarida dastlabki 60% ko‘rsatkichdan 82% ga yetgan bo‘lsa, nazorat
guruhida bu ko‘rsatkich 62% dan 71% gacha oshgan.
Yozuv ko‘nikmalari bo‘yicha ham eksperimental guruhda ijobiy natijalar
qayd etildi. Dastlab eksperimental guruh o‘quvchilari yozma ishlarda o‘rtacha 70%
aniqlik bilan ishlagan bo‘lsa, dastur yakunida bu ko‘rsatkich 89% ga yetdi. Nazorat
guruhida esa o‘sish nisbatan kam bo‘lib, dastlabki 68% aniqlikdan 75% gacha yetdi.
Natijalar shuni ko‘rsatadiki, xalq og‘zaki ijodidan foydalanish o‘quvchilarning
o‘qish va yozish qobiliyatlarini sezilarli darajada yaxshilash imkonini beradi.
Eksperimental guruhdagi o‘quvchilarning o‘zlashtirish ko‘rsatkichlari bo‘yicha
o‘rtacha o‘sish 20–25% ni tashkil etgani bu yondashuvning samaradorligini
tasdiqlaydi. Tadqiqot davomida eksperimental guruhdagi o‘quvchilarning matnni
o‘qish va uni tushunish ko‘nikmalari sezilarli darajada yaxshilangani kuzatildi.
O‘quvchilar ertak va maqollar asosida berilgan mashqlarni bajarishda ilgari
aniqlangan xatolarni qisqartirishga muvaffaq bo‘lishdi.
“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 2, ISSUE 11, 2024. NOVEMBER
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
290
1-rasm. Eksperimental guruhda yozuv ko‘nikmalari, o‘qish tezligi va
tushunish ko‘rsatkichlari
Misol uchun, dostonlarni qismlarga bo‘lib o‘qish va har bir qismdan asosiy
mazmunni aniqlash vazifasi orqali o‘quvchilar matn mazmunini aniqlash bo‘yicha
ko‘rsatkichlarini dastlabki 56% dan 84% ga oshirishdi. Shuningdek, ijodiy yozuv
mashqlarida eksperimental guruhda bolalar ertaklarni qayta tasvirlash va ulardan
hikoya yaratish orqali o‘z ijodkorliklarini namoyon qilishdi. Natijalarga ko‘ra, 25
nafar o‘quvchidan 20 nafari o‘z hikoyalarida mazmunni to‘liq ifoda etishga
muvaffaq bo‘lgan, bu esa ijodkorlik va savodxonlikning o‘zaro bog‘liqligini
tasdiqlaydi.
MUHOKAMA
Tadqiqot natijalari ajdodlarimizning madaniy merosidan foydalanish
boshlang‘ich sinf o‘quvchilarining savodxonlik ko‘nikmalarini rivojlantirishda
muhim ahamiyatga ega ekanligini ko‘rsatdi. Xususan, eksperimental guruhda
o‘quvchilarning o‘qish tezligi, matnni tushunish va yozma ifoda ko‘nikmalari
sezilarli darajada yaxshilanganligi milliy merosga asoslangan yondashuvning
samaradorligini tasdiqlaydi. Bu jarayonda xalq og‘zaki ijodining doston, maqol va
ertak kabi shakllari nafaqat bolalarda til ko‘nikmalarini rivojlantiradi, balki ularning
milliy qadriyatlarga bo‘lgan hurmatini oshiradi. Tadqiqot davomida o‘quvchilarning
o‘quv jarayoniga qiziqishi oshgani, milliy meros bilan ishlash orqali o‘z-o‘zini
anglash va ijodiy fikrlash qobiliyatlari mustahkamlangani kuzatildi. Nazorat va
eksperimental guruhlar natijalari o‘rtasidagi farqlar xalq og‘zaki ijodi namunalarini
0%
10%
20%
30%
40%
50%
60%
70%
80%
90%
100%
Yozuv ko‘nikmalari (aniqlik)
Dastlabki yozuv aniqligi
O‘qish va tushunish (matnni
aniqlash)
Eksperimental guruh
Nazorat guruh
Farq
“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 2, ISSUE 11, 2024. NOVEMBER
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
291
ta’lim jarayonida qo‘llashning foydasini yaqqol ko‘rsatadi. Shu bilan birga,
zamonaviy ta’lim texnologiyalari yordamida madaniy merosni o‘rgatishning yangi
usullarini ishlab chiqish lozimligi aniqlangan. Ushbu tadqiqot milliy merosning
boshlang‘ich ta’limda keng qo‘llanilishi lozimligini ko‘rsatgan bo‘lsa-da, bu
yo‘nalishda qo‘shimcha tadqiqotlar olib borish zarurligini ta’kidlaydi.
XULOSA
Mazkur tadqiqot ajdodlarimizning madaniy merosi boshlang‘ich sinf
o‘quvchilarining savodxonlik ko‘nikmalarini rivojlantirishda samarali metodik
vosita ekanligini tasdiqladi. Tadqiqot natijalari xalq og‘zaki ijodi namunalaridan
foydalanish o‘qish tezligi va matnni tushunish qobiliyatlarini oshirishda,
shuningdek, yozuvda aniqlikni yaxshilashda ijobiy ta’sir ko‘rsatishini ko‘rsatdi.
Milliy meros o‘quvchilarning nafaqat akademik rivojlanishiga, balki ularning
shaxsiy va ijtimoiy qobiliyatlarini shakllantirishga ham xizmat qiladi. Xususan,
bolalarda milliy qadriyatlarga bo‘lgan hurmatni oshirish va o‘zligini anglash
jarayonida xalq og‘zaki ijodi juda katta ahamiyat kasb etadi. Tadqiqot yakunlari
shuni ko‘rsatadiki, madaniy meros asosida ta’lim berish bolalarning faolligini
oshirib, ta’lim jarayonini qiziqarli va samarali qiladi. Shu bilan birga, ushbu uslubni
takomillashtirish va zamonaviy texnologiyalar bilan uyg‘unlashtirish orqali uning
ta’sirchanligini oshirish mumkin. Kelgusida xalq og‘zaki ijodini ta’lim jarayonida
yanada kengroq joriy qilish bo‘yicha qo‘shimcha tadqiqotlar olib borish va bu
yondashuvning boshqa ta’lim bosqichlariga tatbiq etish imkoniyatlarini o‘rganish
zarur.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Abdurashidov, M. (2018). Boshlang‘ich ta’limda xalq maqollaridan foydalanish.
Toshkent: Fan nashriyoti.
2.
Karimov, D. (2020). Xalq og‘zaki ijodi va ta’lim sifati. Ta’lim va tarbiya jurnal,
5(3), 45–52.
3.
Peterson, J., & Lee, A. (2017). Cultural heritage in primary education: An
international perspective. Journal of Global Education, 14(2), 78–89.
4.
Xolmurodov, I. (2019). Milliy ertaklarning ta’limdagi o‘rni. Ma’rifat va
zamonaviy ta’lim, 2(1), 23–31.
