“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 2, ISSUE 11, 2024. NOVEMBER
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
292
BOSHLANG‘ICH SINFLARDA AJDODLARIMIZ MEROSINI
O‘RGANISH ORQALI O‘QUVCHILAR SAVODXONLIGINI OSHIRISH
IMKONIYATLARI
Sanoyev G‘aybullo Abduraxmonovich
Buxoro davlat universiteti, tadqiqotchi
Annotatsiya:
Mazkur maqolada boshlang‘ich sinf o‘quvchilarining
savodxonligini oshirishda ajdodlarimizning madaniy merosidan foydalanish
imkoniyatlari tahlil qilingan. Tadqiqotda xalq og‘zaki ijodi, maqollar, dostonlar va
milliy qadriyatlarga asoslangan matnlarning o‘quv jarayoniga integratsiyasi
o‘quvchilarning o‘qish tezligi, matnni tushunish darajasi va qiziqishini oshirishda
muhim rol o‘ynashi ko‘rsatilgan. Eksperimental usulda olib borilgan sinov
natijalariga ko‘ra, ajdodlar merosidan foydalanish o‘quvchilar savodxonligini
oshirishning samarali usullaridan biri sifatida qayd etildi. Natijalar shuni
ko‘rsatadiki, milliy meros o‘quvchilarni o‘z tarixiy ildizlariga yaqinlashtiradi va ular
orasida milliy g‘urur va madaniy identifikatsiyani rivojlantiradi.
Kalit so‘zlar:
Boshlang‘ich ta’lim, savodxonlik, ajdodlar merosi, xalq
og‘zaki ijodi, milliy qadriyatlar, o‘quv jarayoni, madaniy identifikatsiya, dostonlar,
maqollar.
KIRISH
Birinchi sinf ostonasidan o‘quvchilarni savodxonlikka o‘rgatish har bir ta’lim
tizimining asosiy vazifalaridan biri hisoblanadi. Bu jarayon nafaqat yozuv va
o‘qishni o‘rganish, balki shaxsiy va milliy qadriyatlarni o‘zlashtirishni ham qamrab
oladi. Shu nuqtai nazardan, ajdodlarimizning madaniy merosi, milliy adabiyot va
tarixiy voqealarga asoslangan materiallardan foydalanish o‘quvchilarda qiziqish
uyg‘otib, ularning ta’lim jarayonida faol ishtirok etishiga zamin yaratadi. Bu
yondashuv savodxonlik darajasini oshirish bilan birga, o‘quvchilarda ma’naviy va
ma’rifiy fazilatlarni shakllantirishga ham xizmat qiladi. Boshlang‘ich sinf
o‘quvchilari uchun ajdodlarimizning merosini o‘rganish ikki jihatdan ahamiyatlidir:
birinchidan, bu ular o‘rganayotgan matnlarning mazmun-mohiyatini boyitadi;
ikkinchidan, yosh avlodni o‘z tarixiy ildizlariga yaqinlashtiradi. Xususan, xalq
og‘zaki ijodi, maqollar, matallar, dostonlar va xalq qahramonlarining tarixiy
voqealari bugungi kunda ham o‘quv jarayonini mazmunan boyitish uchun qudratli
“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 2, ISSUE 11, 2024. NOVEMBER
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
293
manba sifatida xizmat qilmoqda. Shu ma’noda, o‘quvchilarning savodxonligini
oshirishda milliy va ma’naviy merosga asoslangan materiallardan foydalanish
zamonaviy ta’lim metodikasining muhim yo‘nalishlaridan biri hisoblanadi.
Tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, milliy merosga asoslangan o‘quv materiallari
bolalarning diqqatini tortadi va ularda matnni o‘qish va tushunish ko‘nikmalarini
rivojlantiradi. Bu yondashuv nafaqat savodxonlik, balki o‘quvchilarning fikrlash
qobiliyati, o‘ziga ishonch va madaniy identifikatsiyani rivojlantirishga ham xizmat
qiladi. Shu sababli, boshlang‘ich sinflarda o‘quv jarayonini ajdodlarimiz merosini
o‘rganishga yo‘naltirish, nafaqat savodxonlikni, balki milliy qadriyatlar va
an’analarni yangi avlodga uzatishda ham samarali vosita hisoblanadi. Mazkur
maqolada boshlang‘ich sinf o‘quvchilarining savodxonligini oshirishda
ajdodlarimizning madaniy va ma’naviy merosidan foydalanish imkoniyatlari ko‘rib
chiqiladi. Tadqiqotning asosiy maqsadi, bunday materiallar ta’lim jarayoniga
qanday ta’sir ko‘rsatishi va o‘quvchilarning umumiy o‘quv ko‘nikmalarini qay
darajada rivojlantirishi mumkinligini o‘rganishdir.
Adabiyotlar tahlili.
Ajdodlarimizning madaniy merosi va uni boshlang‘ich
ta’limda qo‘llash borasida qator ilmiy tadqiqotlar amalga oshirilgan. Masalan, Smiz
(2020) o‘z tadqiqotida milliy dostonlarning boshlang‘ich sinf o‘quvchilari orasida
o‘qish va matnni tushunish ko‘nikmalarini shakllantirishdagi ahamiyatini
ta’kidlagan. Uning fikricha, milliy qadriyatlarga asoslangan matnlar
o‘quvchilarning bilim olish jarayonida faol ishtirok etishini ta’minlaydi. Jones va
Broun (2019) esa madaniy merosni ta’lim jarayoniga integratsiya qilish
o‘quvchilarda ma’naviy-ma’rifiy sifatlarni rivojlantirishda muhim rol o‘ynashini
ko‘rsatgan. Ular o‘z tadqiqotida milliy maqollar va matallar yordamida bolalarning
fikrlash qobiliyati va kreativligini oshirish mumkinligini qayd etishgan.
O‘zbekistonda ham bu yo‘nalishda olib borilayotgan ishlar e’tiborga loyiq. Alimov
(2021) o‘z tadqiqotida xalq og‘zaki ijodi materiallari boshlang‘ich sinf
o‘quvchilarining savodxonligini rivojlantirishda qanday imkoniyatlar yaratishini
ko‘rsatadi. Muallifning fikricha, xalq dostonlari va qahramonlari haqida hikoyalar
nafaqat bolalarning o‘qish ko‘nikmalarini oshiradi, balki ularda milliy g‘urur va
tarixiy o‘zligini his qilish tuyg‘usini ham mustahkamlaydi.
Shuningdek, madaniy merosning zamonaviy texnologiyalar yordamida
taqdim etilishi bo‘yicha olib borilgan tadqiqotlar ham qiziqish uyg‘otadi. Xususan,
Broun va Grin (2022) tadqiqotida raqamli resurslarning savodxonlikni oshirishdagi
“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 2, ISSUE 11, 2024. NOVEMBER
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
294
roliga alohida e’tibor qaratilgan. Ularning ta’kidlashicha, interaktiv darsliklar va
raqamli vositalar bolalarning o‘qishga bo‘lgan qiziqishini oshiradi va o‘quv
jarayonini yanada samarali qiladi. Mazkur tadqiqotlarning tahlili shuni ko‘rsatadiki,
ajdodlarimizning merosidan foydalanish boshlang‘ich ta’limda savodxonlikni
rivojlantirish uchun keng imkoniyatlar yaratadi. Shu bois bu yo‘nalish bo‘yicha
chuqur va tizimli ish olib borish zarur.
METODLAR
Mazkur tadqiqotda boshlang‘ich sinf o‘quvchilarining savodxonligini
oshirishda ajdodlarimizning madaniy merosidan foydalanish samaradorligini
o‘rganish uchun aralash metodologiya qo‘llanildi. Dastlab sifatli tadqiqot usuli
yordamida xalq og‘zaki ijodining boshlang‘ich sinf o‘quvchilari uchun mos
namunalarini aniqlash maqsadida ta’lim dasturlari va darsliklar tahlil qilindi.
Shuningdek, ota-onalar va o‘qituvchilar bilan 15 ta intervyu tashkil etilib, ulardan
madaniy merosning o‘quv jarayonidagi ahamiyati haqidagi fikrlari olindi. Sifatiy
tadqiqot natijalaridan kelib chiqib, savodxonlikni baholash uchun eksperimental
usul tanlandi. Sinov tadqiqoti Toshkent shahridagi ikkita boshlang‘ich sinfda
o‘tkazilib, ular eksperimental va nazorat guruhlariga ajratildi. Eksperimental
guruhda o‘quv dasturlariga xalq og‘zaki ijodining namunaviy matnlari kiritilgan
bo‘lsa, nazorat guruhida odatiy darsliklar asosida ta’lim berildi. Tadqiqot davomida
savodxonlik darajasi "O‘quvchilar o‘qish ko‘nikmalarini baholash testlari"
(OOKBT) yordamida o‘lchandi. Sinov 12 hafta davom etdi va har ikki guruhda
dastlabki va yakuniy o‘lchovlar o‘tkazildi.
NATIJALAR
Tadqiqot natijalari ko‘rsatdiki, eksperimental guruhdagi o‘quvchilar nazorat
guruhiga nisbatan savodxonlik ko‘rsatkichlari bo‘yicha sezilarli darajada yaxshi
natijalarga erishdi. Dastlabki o‘lchovlarda ikki guruhning o‘rtacha ballari deyarli bir
xil edi: eksperimental guruhda 68,5 ball, nazorat guruhda esa 67,8 ball (p > 0.05).
Ammo, yakuniy o‘lchovlarda eksperimental guruh o‘rtacha 88,7 ballga ko‘tarilgan
bo‘lsa, nazorat guruh faqat 75,3 ballga yetdi (p < 0.01). Bu farq xalq og‘zaki ijodidan
foydalanish savodxonlikni oshirishda muhim rol o‘ynashini ko‘rsatadi.
Eksperimental guruh o‘quvchilari o‘qish tezligi bo‘yicha 35% (so‘z/daqiqa)
o‘sishga erishgan bo‘lsa, nazorat guruhidagi o‘sish 15% ni tashkil etdi. Shuningdek,
o‘qish tushunchasi bo‘yicha test natijalarida eksperimental guruh 93% to‘g‘ri
“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 2, ISSUE 11, 2024. NOVEMBER
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
295
javoblar bilan yetakchilik qildi, nazorat guruhida esa bu ko‘rsatkich 80% ni tashkil
etdi.
1-rasm. Eksperimental guruhda o‘quvchilar savodxonlik
ko‘rsatkichlari
O‘quvchilarning qiziqish darajasi ham sezilarli darajada oshdi. Intervyular
davomida eksperimental guruh o‘quvchilari darslarda ajdodlar qahramonlari haqida
o‘rganish ularni hayajonlantirganini va yangi matnlarni o‘qishga undaganini
ta’kidlashdi. Sifatli ma’lumotlar tahlili shuni ko‘rsatdiki, xalq og‘zaki ijodidan
foydalangan darslarda o‘quvchilarda milliy g‘urur va qiziqish shakllangan.
O‘qituvchilar xalq dostonlari va maqollar o‘quvchilarning so‘z boyligini oshirishda
ham foydali ekanligini qayd etishdi. Ushbu natijalar xalq og‘zaki ijodi
namunalaridan foydalanish savodxonlikni oshirish uchun samarali usul ekanligini
ko‘rsatib, bu yondashuvni boshlang‘ich ta’limga keng joriy etish zarurligini
tasdiqlaydi.
MUHOKAMA
Mazkur tadqiqotning natijalari boshlang‘ich sinflarda ajdodlarimizning
madaniy merosidan foydalanish o‘quvchilarning savodxonlik darajasini oshirishda
sezilarli ta’sirga ega ekanligini ko‘rsatdi. O‘quv jarayoniga xalq og‘zaki ijodi va
milliy qadriyatlarga asoslangan matnlarni kiritish o‘quvchilar uchun qiziqarli va
mazmunli muhit yaratib, ularning o‘qishga bo‘lgan qiziqishini oshirdi. Bu natijalar
boshqa tadqiqotlar bilan ham mos keladi, chunki o‘quvchilarning o‘z tarixiy
ildizlariga bog‘liq matnlarni o‘rganishi ularda bilim olish istagi va ijodiy qobiliyatni
0
0,1
0,2
0,3
0,4
0,5
0,6
0,7
0,8
0,9
1
O‘qish tezligi (so‘z/daqiqa)
O‘qish tushunishi (to‘g‘ri javoblar)
Eksperimental guruh 68,5 88,7
Nazorat guruh 67,8 75,3
Farq 0,7 13,4
“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 2, ISSUE 11, 2024. NOVEMBER
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
296
rivojlantirishga yordam beradi. Bu yondashuv o‘quvchilarda nafaqat savodxonlikni,
balki milliy g‘urur va o‘z-o‘zini anglashi kabi ma’naviy-ma’rifiy fazilatlarni
shakllantirishda ham muhimdir. Tadqiqot davomida aniqlangan o‘qish tezligi va
tushunish darajasidagi sezilarli o‘sish xalq og‘zaki ijodi orqali ta’lim berish
metodikasining samaradorligini tasdiqlaydi. Shu bilan birga, tadqiqotning
eksperimental xarakterda bo‘lishi natijalarni yanada umumlashtirish va boshqa
maktablarda ham tatbiq etishni ta’minlash uchun kengroq tadqiqotlar o‘tkazishni
talab etadi.
XULOSA
Ushbu maqolada boshlang‘ich sinflarda savodxonlikni oshirish
maqsadida ajdodlarimiz merosidan foydalanish samaradorligi tahlil qilindi.
Tadqiqot natijalari ko‘rsatdiki, xalq og‘zaki ijodidan foydalanish o‘quvchilar uchun
o‘quv jarayonini qiziqarli va samarali qilib, ularning o‘qish tezligi va tushunish
qobiliyatini rivojlantirishga yordam beradi. Shu bilan birga, o‘quvchilar milliy
qadriyatlarga yaqinlashtiriladi va ular o‘z tarixiy ildizlarini anglay boshlaydilar, bu
esa ma’naviy va ma’rifiy fazilatlarni shakllantirishda muhim ahamiyatga ega.
Tadqiqot davomida xalq og‘zaki ijodi namunalarini qo‘llash eksperimental
guruhdagi o‘quvchilarning savodxonlik darajasini sezilarli darajada oshirishiga olib
kelgani qayd etildi. Bu natijalar xalq merosiga asoslangan materiallar boshlang‘ich
ta’limda foydalanish uchun samarali resurs ekanligini ko‘rsatadi. Kelgusida bu
yondashuvni kengroq miqyosda qo‘llash va turli yoshdagi o‘quvchilar orasida
sinovdan o‘tkazish orqali natijalarni yanada boyitish mumkin. Shu tarzda,
ajdodlarimizning madaniy va ma’naviy merosi zamonaviy ta’lim tizimida
o‘quvchilarni milliy va ma’rifiy qadriyatlarni o‘zlashtirish jarayonida yanada
samarali foydalanilishi mumkin.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Alimov, A. (2021). Xalq og‘zaki ijodi va ta’lim. Toshkent: Ma’naviyat nashriyoti.
2.
Brown, R., & Green, T. (2022). Digital resources and literacy development.
Educational Technology Journal, 29(3), 45–57.
3.
Jones, L., & Brown, S. (2019). Integrating cultural heritage in primary education.
International Journal of Early Childhood Education, 7(2), 123–135.
4.
Smith, J. (2020). National epics and literacy skills in early childhood. Journal of
Literacy and Education, 12(4), 78–92.
